Henry Jenkins กับการปฏิวัติแนวคิดสื่อสมัยใหม่และวัฒนธรรมการมีส่วนร่วม
ในโลกที่สื่อดิจิทัลหลอมรวมเข้ากับชีวิตประจำวัน Henry Jenkins (เฮนรี เจนกินส์) คือหนึ่งในนักวิชาการด้านสื่อชาวอเมริกันที่มีอิทธิพลมากที่สุด เขาไม่เพียงแต่เป็นศาสตราจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิที่ University of Southern California (USC) แต่ยังเป็นผู้บุกเบิกทฤษฎีที่เปลี่ยนวิธีที่นักการตลาด นักสร้างสรรค์ และนักวิชาการมองการเล่าเรื่องและการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้ชมในยุคปัจจุบัน
เจนกินส์เป็นที่รู้จักในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้าน Convergence Culture หรือวัฒนธรรมการหลอมรวม ซึ่งอธิบายถึงจุดตัดระหว่างสื่อเก่าและสื่อใหม่ โดยเขามองว่าการเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องของเทคโนโลยี แต่เป็นกระบวนการทางวัฒนธรรมที่ผู้บริโภคเปลี่ยนบทบาทจาก "ผู้รับสารที่นิ่งเฉย" กลายเป็น "ผู้มีส่วนร่วมที่กระตือรือร้น"
เส้นทางวิชาการและประสบการณ์การทำงาน
Henry Guy Jenkins III เกิดเมื่อวันที่ 4 มิถุนายน 1958 ที่เมืองแอตแลนตา รัฐจอร์เจีย เขาปูพื้นฐานความรู้ด้านรัฐศาสตร์และวารสารศาสตร์จาก Georgia State University ก่อนจะต่อยอดระดับปริญญาโทด้านการสื่อสารที่ University of Iowa และคว้าปริญญาเอกด้านศิลปะการสื่อสารจาก University of Wisconsin–Madison
ตลอดอาชีพการทำงาน เจนกินส์ได้ดำรงตำแหน่งสำคัญมากมาย เช่น การเป็นผู้ร่วมก่อตั้งและผู้อำนวยการโปรแกรม Comparative Media Studies ที่ MIT และการเป็นที่ปรึกษาทางเทคนิคให้กับ ZeniMax Media (บริษัทแม่ของ Bethesda Softworks) นอกจากนี้ เขายังได้รับเกียรติให้เป็นคณะกรรมการคัดเลือกรางวัล Peabody Award ซึ่งเป็นรางวัลอันทรงเกียรติในวงการสื่อสารมวลชนในปี 2013
| หัวข้อ | รายละเอียด |
|---|---|
| ตำแหน่งปัจจุบัน | Provost Professor ด้านการสื่อสาร วารสารศาสตร์ และศิลปะภาพยนตร์ ที่ USC |
| แนวคิดหลัก | Transmedia Storytelling, Convergence Culture, Participatory Culture |
| ผลงานเขียนเด่น | Convergence Culture (2006), Textual Poachers (1992), Spreadable Media (2013) |
| การศึกษา | Ph.D. Communication Arts (University of Wisconsin–Madison) |
ทฤษฎีเปลี่ยนโลก: จากการเล่าเรื่องสู่การมีส่วนร่วม
Transmedia Storytelling: ศิลปะแห่งการสร้างโลก
หนึ่งในแนวคิดที่โด่งดังที่สุดของเขาคือ Transmedia Storytelling (การเล่าเรื่องข้ามสื่อ) ซึ่งเขาจำกัดความว่าเป็นกระบวนการกระจายองค์ประกอบของเรื่องราวออกไปยังช่องทางสื่อที่หลากหลาย โดยที่แต่ละสื่อจะทำหน้าที่นำเสนอเนื้อหาในมุมที่แตกต่างและส่งเสริมกันและกัน เพื่อสร้างประสบการณ์ความบันเทิงที่สมบูรณ์และเป็นหนึ่งเดียว
เจนกินส์เรียกสิ่งนี้ว่า "ศิลปะแห่งการสร้างโลก" (World-making) ซึ่งช่วยให้แฟรนไชส์สื่อสามารถขยายตัวได้กว้างขึ้น เช่น การที่เรื่องราวหนึ่งเรื่องมีทั้งในรูปแบบภาพยนตร์ การ์ตูน และวิดีโอเกม ซึ่งกระตุ้นให้ผู้ชมต้องออกสำรวจระบบนิเวศของสื่อเพื่อรวบรวมจิ๊กซอว์ของเนื้อเรื่องให้ครบถ้วน
Participatory Culture: เมื่อผู้ชมกลายเป็นผู้สร้าง
เจนกินส์นำเสนอแนวคิด Participatory Culture (วัฒนธรรมการมีส่วนร่วม) โดยมองว่าผู้ใช้สื่อในยุคดิจิทัลไม่ใช่แค่ผู้บริโภค แต่เป็นผู้สร้างสรรค์ที่มีบทบาทสำคัญ เขาใช้คำว่า "Aca-fan" เพื่ออธิบายตัวตนของเขาที่เป็นทั้งนักวิชาการและแฟนคลับตัวยงในเวลาเดียวกัน
เขาอธิบายว่าวัฒนธรรมนี้มีลักษณะเด่นคือ มีกำแพงในการแสดงออกทางศิลปะต่ำ มีการสนับสนุนให้แบ่งปันผลงาน มีระบบพี่เลี้ยงที่ส่งต่อความรู้จากผู้เชี่ยวชาญสู่มือใหม่ และสมาชิกเชื่อว่าสิ่งที่ตนสร้างมีคุณค่าต่อชุมชน
Convergence Culture และ Spreadable Media
ในหนังสือ Convergence Culture เจนกินส์ชี้ให้เห็นว่าการหลอมรวมของสื่อทำให้เกิดการกระจายตัวของผู้ชม แต่ในขณะเดียวกันก็มอบอำนาจให้ผู้ใช้สามารถร่วมมือกันสร้างและเผยแพร่เนื้อหาได้มากขึ้น ต่อมาเขาได้พัฒนาแนวคิด Spreadable Media (สื่อที่แพร่กระจายได้) ซึ่งต่างจาก "ไวรัล" (Viral) ตรงที่เน้นย้ำถึง เจตจำนงของผู้ใช้ ในการเลือกแชร์หรือดัดแปลงเนื้อหาตามความสนใจของตน มากกว่าการถูกแพร่กระจายไปอย่างไม่มีทิศทาง
การประยุกต์ใช้และข้อโต้แย้งทางวิชาการ
งานของเจนกินส์ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ความบันเทิง แต่ยังครอบคลุมถึง New Media Literacies (การรู้เท่าทันสื่อใหม่) เพื่อเตรียมความพร้อมให้เยาวชนมีทักษะในการใช้ชีวิตในโลกดิจิทัล รวมถึงการศึกษาเรื่อง Participatory Politics ซึ่งวิเคราะห์การเคลื่อนไหวทางสังคมของคนรุ่นใหม่ผ่านสื่อออนไลน์
อย่างไรก็ตาม แนวคิดของเขาถูกวิพากษ์วิจารณ์จากนักวิชาการบางกลุ่ม เช่น James Hay และ Nick Couldry ที่มองว่าเจนกินส์อาจมองโลกในแง่ดีเกินไป (Techno-optimism) โดยให้ความสำคัญกับอำนาจของผู้ใช้มากเกินไป จนละเลยโครงสร้างอำนาจของบริษัทสื่อยักษ์ใหญ่ที่ยังคงควบคุมแพลตฟอร์มและแสวงหาผลกำไรจากความคิดสร้างสรรค์ของผู้ใช้
ข้อเท็จจริงสำคัญ
- ผู้บุกเบิก: เป็นผู้สร้างคำนิยามของ Transmedia Storytelling และส่งเสริมแนวคิด Participatory Culture
- มุมมองต่อวิดีโอเกม: มองว่าวิดีโอเกมคือ "The New Lively Art" และเป็นสื่อสำคัญของวัฒนธรรมดิจิทัลแบบโต้ตอบ
- การต่อต้านวาทกรรมความรุนแรง: แย้งว่าความรุนแรงในสื่อไม่สามารถวัดผลได้ในห้องแล็บ แต่ต้องพิจารณาจากบริบททางสังคมและวัฒนธรรม
- อิทธิพลระดับโลก: งานวิจัยของเขามีผลกระทบสูงต่อนักวิชาการและผู้ปฏิบัติงานด้านสื่อทั้งในยุโรป บราซิล และอินเดีย
คำถามที่พบบ่อย
Transmedia Storytelling ต่างจากการเล่าเรื่องแบบปกติอย่างไร?
การเล่าเรื่องปกติมักจะเล่าเรื่องเดิมซ้ำในสื่อที่ต่างกัน (เช่น หนังทำเป็นหนังสือ) แต่ Transmedia คือการที่แต่ละสื่อนำเสนอ "ชิ้นส่วน" ของเรื่องราวที่แตกต่างกัน ซึ่งผู้รับสารต้องติดตามจากหลายสื่อเพื่อเข้าใจภาพรวมทั้งหมด
Participatory Culture มีความสำคัญอย่างไรในยุคปัจจุบัน?
ช่วยให้เราเข้าใจว่าผู้คนไม่ได้เพียงแค่รับข้อมูล แต่ใช้สื่อเป็นเครื่องมือในการสร้างอัตลักษณ์ สร้างชุมชน และขับเคลื่อนสังคมผ่านการสร้างสรรค์เนื้อหา (User-generated content)
แนวคิด Spreadable Media ต่างจาก Viral Media อย่างไร?
Viral Media เปรียบเหมือนเชื้อโรคที่แพร่กระจายไปเองโดยผู้รับอาจไม่ได้ตั้งใจ แต่ Spreadable Media เน้นที่การตัดสินใจของผู้ใช้ที่เลือกจะ "ส่งต่อ" หรือ "ดัดแปลง" เนื้อหาเพราะเห็นว่ามีคุณค่าหรือความหมายต่อตนเอง
Henry Jenkins มองเรื่องความรุนแรงในวิดีโอเกมอย่างไร?
เขาไม่เชื่อว่าความรุนแรงในเกมนำไปสู่ความรุนแรงในโลกจริงโดยตรง แต่เชื่อว่าต้องวิเคราะห์ผ่านบริบททางวัฒนธรรม และสนับสนุนให้ใช้การศึกษาเพื่อสร้างความเข้าใจแทนการสั่งห้าม