Jenny Odell ศิลปินผู้ท้าทายเศรษฐกิจแห่งความสนใจและนิยามของเวลา
ในยุคที่สมาร์ทโฟนและโซเชียลมีเดียพยายามดึงดูดสายตาเราอยู่ตลอดเวลา Jenny Odell ศิลปิน นักเขียน และนักการศึกษาชาวอเมริกันจากโอ๊คแลนด์ รัฐแคลิฟอร์เนีย ได้นำเสนอแนวคิดที่ชวนให้เราหยุดคิดและตั้งคำถามถึงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเทคโนโลยี เธอไม่ได้เพียงแค่สร้างงานศิลปะ แต่ยังสร้างปรัชญาในการใช้ชีวิตที่เน้นการสังเกตโลกทางกายภาพมากกว่าโลกเสมือน
เส้นทางชีวิตและการหล่อหลอมทางความคิด
Jenny Odell เกิดในปี 1986 ที่เมืองซานฟรานซิสโก และเติบโตในเมืองคูเปอร์ติโน เธอมีความเชี่ยวชาญหลากหลายด้าน โดยสำเร็จการศึกษาด้านวรรณกรรมอังกฤษจาก UC Berkeley ในปี 2008 และคว้าปริญญาโท (MFA) สาขา Design + Technology จาก San Francisco Art Institute ในปี 2010
ด้วยพื้นฐานที่ผสมผสานระหว่างศิลปะและเทคโนโลยี เธอจึงได้ถ่ายทอดความรู้ในฐานะอาจารย์สอนวิชาศิลปะอินเทอร์เน็ตและการออกแบบดิจิทัล/กายภาพที่มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด ระหว่างปี 2013 ถึง 2021 ซึ่งประสบการณ์เหล่านี้กลายเป็นรากฐานสำคัญในงานสร้างสรรค์ของเธอ
ศิลปะแห่งการสังเกตและการนำบริบทมาใช้ใหม่
หัวใจสำคัญในงานของ Odell คือการ Close Observation หรือการสังเกตอย่างละเอียด ไม่ว่าจะเป็นการดูนก การเก็บภาพหน้าจอ หรือการวิเคราะห์รูปแบบการค้าออนไลน์ที่แปลกประหลาด เธอเชื่อว่าสิ่งที่มีอยู่แล้วรอบตัวมีความน่าสนใจมากกว่าสิ่งที่เธอจะสร้างขึ้นใหม่ ดังนั้นเธอจึงมักนำวัตถุหรือภาพที่มีอยู่เดิม เช่น ข้อมูลจาก Google Earth และ Google Maps มาจัดวางในบริบทใหม่เพื่อสร้างความหมายที่แตกต่างออกไป
The Bureau of Suspended Objects: พิพิธภัณฑ์จากกองขยะ
ในปี 2015 ขณะที่เธอเป็นศิลปินพำนัก (Artist-in-residence) ที่ Recology SF หรือสถานที่กำจัดขยะของซานฟรานซิสโก เธอได้สร้างสรรค์โครงการ The Bureau of Suspended Objects ซึ่งเป็นการรวบรวมวัตถุที่เก็บได้จากกองขยะมาทำเป็นคลังข้อมูลอย่างละเอียด โดยเธอศึกษาลึกไปถึงกระบวนการผลิต การกระจายสินค้า และการใช้งาน
งานชิ้นนี้เชื่อมโยงโลกกายภาพเข้ากับโลกดิจิทัล โดยใช้ข้อมูลจากอินเทอร์เน็ต เช่น ภาพจาก Google Street View ของโรงงานผลิต เพื่อให้ผู้คนตระหนักถึงทรัพยากรที่ถูกใช้ไปในวงจรการผลิตและการบริโภค
Neo-Surreal: ภาพสะท้อนด้านมืดของเทคโนโลยี
ต่อมาในปี 2017 ระหว่างการทำงานที่ Internet Archive เธอได้สร้างชุดผลงานชื่อ Neo-Surreal โดยการนำภาพจากนิตยสารคอมพิวเตอร์ BYTE ในยุค 1980 มาตัดต่อและคัดสรรใหม่ เพื่อชี้ให้เห็นถึงความเหนือจริงและแง่มุมที่น่ากังวลของอุตสาหกรรมเทคโนโลยี เช่น ภาพคอมพิวเตอร์ที่สวมหมวกตำรวจซึ่งสื่อถึงการสอดแนม หรือชิปคอมพิวเตอร์ในเม็ดยาที่สื่อถึงเทคโนโลยีชีวภาพ (Biometrics)
การต่อต้านเศรษฐกิจแห่งความสนใจและนิยามของเวลา
Jenny Odell กลายเป็นที่รู้จักในวงกว้างผ่านหนังสือขายดีของ The New York Times เรื่อง How to Do Nothing: Resisting the Attention Economy (2019) ซึ่งนำเสนอแนวคิดการตัดขาดจาก Attention Economy หรือเศรษฐกิจแห่งความสนใจ ซึ่งเป็นระบบที่เทคโนโลยีพยายามแย่งชิงเวลาและความสนใจของเราเพื่อสร้างกำไร
เธอเสนอว่าการ "ไม่ทำอะไรเลย" (Doing Nothing) ไม่ใช่การเกียจคร้าน แต่เป็นกลยุทธ์ในการปฏิเสธการมีส่วนร่วมในโลกออนไลน์ เพื่อหันกลับมาเชื่อมต่อกับสภาพแวดล้อมทางกายภาพและชุมชนรอบตัว ซึ่งเป็นการวิพากษ์ระบบทุนนิยมที่นิยามความสำเร็จผ่านผลิตภาพ (Productivity) เพียงอย่างเดียว
นอกจากนี้ ในหนังสือ Saving Time: Discovering a Life Beyond the Clock (2023) เธอได้ขยายความเข้าใจเรื่องเวลา โดยแบ่งเวลาออกเป็นสองประเภท:
- Chronos: เวลาแบบทุนนิยมที่ถูกกำหนดด้วยนาฬิกา การตอกบัตรเข้างาน และการเร่งรีบเพื่อเพิ่มผลผลิต
- Kairos: เวลาแห่งโอกาสหรือวิกฤต เป็นช่วงเวลาที่ความรู้สึกต่อเวลาเปลี่ยนไป ซึ่งเป็นจุดที่การเปลี่ยนแปลงและการสร้างสรรค์โลกในแบบของเราเองสามารถเกิดขึ้นได้
ข้อเท็จจริงสำคัญ
- ตัวตน: ศิลปินสหวิทยาการ นักเขียน และอดีตอาจารย์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด
- ผลงานเด่น: หนังสือ How to Do Nothing และ Saving Time
- แนวคิดหลัก: การต่อต้านเศรษฐกิจแห่งความสนใจ และการกู้คืนเวลาจากระบบทุนนิยม
- วิธีการทำงาน: ใช้การสังเกตอย่างละเอียดและการนำข้อมูลที่มีอยู่แล้ว (Existing objects/images) มาสร้างบริบทใหม่
| ผลงาน/โครงการ | ปีที่เผยแพร่ | แนวคิดหลัก |
|---|---|---|
| The Bureau of Suspended Objects | 2015 | การวิเคราะห์วงจรการบริโภคผ่านวัตถุจากกองขยะ |
| Neo-Surreal | 2017 | การสะท้อนความแปลกประหลาดและด้านมืดของเทคโนโลยี |
| How to Do Nothing | 2019 | การต่อต้านเศรษฐกิจแห่งความสนใจและหันกลับสู่โลกจริง |
| Saving Time | 2023 | การแยกแยะระหว่างเวลาแบบ Chronos และ Kairos |
คำถามที่พบบ่อย
Attention Economy คืออะไรในมุมมองของ Jenny Odell?
คือระบบเศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยี ซึ่งออกแบบมาเพื่อดึงดูดและกักขังความสนใจของผู้ใช้ให้ได้นานที่สุดเพื่อสร้างผลกำไร โดยทำให้เราตัดขาดจากโลกความเป็นจริง
การ "ไม่ทำอะไรเลย" (Doing Nothing) หมายถึงอะไร?
ไม่ใช่การหยุดนิ่งเฉยๆ แต่คือการปฏิเสธที่จะเป็นส่วนหนึ่งของวงจรการผลิตและการบริโภคในโลกดิจิทัล เพื่อนำความสนใจกลับมาสู่การสังเกตธรรมชาติและผู้คนในชุมชนท้องถิ่น
ความแตกต่างระหว่าง Chronos และ Kairos คืออะไร?
Chronos คือเวลาเชิงปริมาณที่ถูกควบคุมด้วยนาฬิกาและเน้นประสิทธิภาพการทำงาน ส่วน Kairos คือเวลาเชิงคุณภาพที่เกี่ยวข้องกับจังหวะชีวิต ความรู้สึก และโอกาสในการเปลี่ยนแปลง
งานศิลปะของ Jenny Odell มีลักษณะเด่นอย่างไร?
เธอมักไม่สร้างสิ่งใหม่จากศูนย์ แต่ใช้การรวบรวมข้อมูลหรือวัตถุที่มีอยู่แล้ว (เช่น ภาพจาก Google Maps หรือของจากกองขยะ) มาจัดหมวดหมู่และนำเสนอในบริบทใหม่เพื่อสร้างการตั้งคำถาม