ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน (หรือภาษาโปรโต-อะดีเก-คาบาร์เดียน) คือภาษาบรรพบุรุษร่วมที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ของ ภาษา อะดีเกและภาษา คาบาร์เดียน

หมายเหตุเกี่ยวกับอักขรวิธี: บทความนี้ใช้อักษรซีริลลิกควบคู่กับ IPA เพื่อช่วยผู้อ่านที่คุ้นเคยกับอักษรเซอร์คัสเซียน อย่างไรก็ตาม อักขรวิธีมาตรฐานของภาษาอะดีเกมีข้อผิดพลาดอยู่บ้าง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อักษรคู่ кӏ แทนเสียง [t͡ʃʼ] แม้ว่าในทางอักษรจะดูเหมือนเสียงพยัญชนะเพดานอ่อนแบบพ่นลม [kʼ] ก็ตาม เพื่อให้มั่นใจในความถูกต้องทางสัทศาสตร์ บทความนี้จึงใช้ความแตกต่างดังต่อไปนี้: чӏ แทน [t͡ʃʼ], чӏъ แทน [ʈʂʼ] และ кӏь แทน [kʲʼ]

ระบบพยัญชนะได้รับการสร้างขึ้นใหม่โดยมีความแตกต่างด้าน การออกเสียงสี่แบบในพยัญชนะหยุดและพยัญชนะกึ่งเสียดแทรกและมีความแตกต่างสองแบบในพยัญชนะเสียดแทรก

ตารางต่อไปนี้แสดงให้เห็นว่าพยัญชนะ Proto-Circassian แยกและวิวัฒนาการอย่างไรในสำเนียงตะวันตกและตะวันออก^{[ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ]}

ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนเสียงพยัญชนะไร้เสียงแต่ละตัวสามารถปรากฏได้ถึงสามรูปแบบ ได้แก่ รูปแบบ ที่มีลมแทรก (lax), รูปแบบ ธรรมดาและ รูปแบบ ที่มีเสียงหนักแน่น (geminate)

ชุดเสียงพยัญชนะที่มีลมหายใจยังคงอยู่รอดในภาษาถิ่น Shapsug และ Bzhedug ในขณะที่กลายเป็นเสียงพยัญชนะธรรมดาในภาษาถิ่นอื่นๆ (Abzakh, Chemgui, Kabardian) ^{[ 5 ]}

ซีรีส์ตึงเครียดยังคงอยู่ในภาษาถิ่นตะวันตก (Shapsug, Hatuqay, Bzhedug) รวมเป็นพยัญชนะธรรมดาที่ไม่มีเสียงในภาษา Chemgui (Temirgoy) และถูกเปล่งออกมาในภาษาถิ่นตะวันออก (Besleney และ Kabardian) ในวรรณคดีภาษาศาสตร์ พยัญชนะกาลมักเขียนด้วยเครื่องหมายทวิภาค (เช่นtː ) เพื่อแสดงถึงการเกิด/ความตึง และในบางอักษรซีริลลิกอักขรวิธีที่มีตัวอักษรสองตัว (เช่น пп, тт, цц) หรือโคลอน (เช่น п:, т:, ц:) ^{[ 5 ]}

ในตารางด้านล่างนี้ ภาษาถิ่นต่างๆ ถูกจัดกลุ่มไว้ภายใต้ภาษาเซอร์คัสเซียตะวันตก (Shapsug, Bzhedugh & Hatuqay, Chemgui, Abzakh) และภาษาเซอร์คัสเซียตะวันออก (Besleney ในกรณีที่มีหลักฐาน และ Kabardian) ภาษา Bzhedugh และ Hatuqay อยู่ในคอลัมน์เดียวกัน ส่วนย่อยต่างๆ จะจัดกลุ่มเสียงสะท้อนแบบมีลมและแบบตึงของพยัญชนะแต่ละตัวไว้ด้วยกัน

สำลัก: pʰ ⟨пʰ⟩ → p ⟨п⟩ ^{[ 5 ]}

กาล: pː ⟨п: / пп⟩ → b ⟨б⟩ ^{[ 5 ]}

ออกเสียงแบบมีลมหายใจ: tʰ ⟨тʰ⟩ → t ⟨т⟩ ^{[ 6 ]}

กาล: tː ⟨т: / тт⟩ → d ⟨д⟩ ^{[ 6 ]}

สำลัก: t͡sʰ ⟨цʰ⟩ → t͡s ⟨ц⟩ ^{[ 7 ]}

กาล: t͡sː ⟨ц: / цц⟩ → d͡z ⟨дз⟩ ^{[ 7 ]}

สำลัก: t͡ɕʷʰ ⟨чʰу⟩ → t͡ɕʷ ⟨чу⟩ ^{[ 8 ]}

กาล: t͡ɕːʷ ⟨цу: / цуцу⟩ → v ⟨в⟩ ^{[ 8 ]}

สำลัก: kʲʰ ⟨кʰь⟩ → t͡ʃ ⟨ч⟩ ^{[ 9 ]}

กาล: kːʲ ⟨кь: / кькь⟩ → ɡʲ ⟨гь⟩ / d͡ʒ ⟨дж⟩ ^{[ 9 ]}

สำลัก: kʷʰ ⟨кʰу⟩ → kʷ ⟨ку⟩ ^{[ 10 ]}

กาล: kːʷ ⟨ку: / куку⟩ → ɡʷ ⟨гу⟩ ^{[ 10 ]}

สำลัก: qʰ ⟨кʰъ⟩ → q ⟨къ⟩ (คาบาร์เดียน q͡χ ) ^{[ 11 ]}

กาล: qː ⟨къ: / къкъ⟩ → q ⟨къ⟩ (อาดีเก); q ⟨кяъ⟩ (คาบาร์เดียน) ^{[ 11 ]}

สำลัก: qʷʰ ⟨кʰъу⟩ → qʷ ⟨къу⟩ (Kabardian q͡χʷ ) ^{[ 12 ]}

กาล: qːʷ ⟨къу: / къукъу⟩ → qʷ ⟨къу⟩ (อาดีเก); q'ʷ ⟨кяъу⟩ (คาบาร์เดียน) ^{[ 12 ]}

สำลัก: ʃʰ ⟨шʰ⟩ → ʃ ⟨ш⟩ / ɕ ⟨щ⟩ ^{[ 13 ]}

รูปแบบ Retroflex: ʂʰ ⟨шʰъ⟩ → ʂ ⟨шъ⟩ ^{[ 13 ]}

หนังสือเล่มนี้บันทึกปฏิกิริยาตอบสนองเสียงเสียดแทรกด้านหลังที่หย่อนและตึงเพิ่มเติม รวมถึงอวัยวะที่มีเส้นเสียง^{[ 14 ]}

เพดานปากตึงเครียด: t͡ʃː ⟨ч: / чч⟩ → d͡ʒ ⟨дж⟩ / ʒ ⟨ж⟩ ^{[ 15 ]}

ปฏิกิริยาย้อนกลับแบบตึงเครียด: t͡ʂː ⟨чъ: / чъчъ⟩ → d͡ʐ ⟨джъ⟩ / ʒ ⟨ж⟩ ^{[ 15 ]}

เสียงกึ่งเสียดแทรกหลังแบบหลวม (มีลมหายใจ) และเสียงกึ่งเสียดแทรกหลังธรรมดาแสดงผลลัพธ์ที่แตกต่างกันในทุกสำเนียง รวมถึงสำเนียงเบสเลนีย์^{[ 16 ]}

หนังสือเล่มนี้บันทึกตัวอย่างเสียงกึ่งสระหน้าเพิ่มเติม รวมถึงเสียงสะท้อนที่ตึงเครียดซึ่งปรากฏเป็นd͡zในภาษาคาบาร์เดียน^{[ 7 ]}

พากย์เสียงกลับ: ʒ → Adyghe และ Besleney ʒ  : Kabardian ʑ ⟨жь⟩ ^{[ 17 ]}

ระบบพยัญชนะของภาษาถิ่นเซอร์คัสเซียนสมัยใหม่มีลักษณะเช่นนี้เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงทางเสียงสองครั้งที่เกิดขึ้นในภาษาในช่วงเวลาที่ต่างกัน เพื่อให้เข้าใจการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ การเริ่มต้นจากภาษาบรรพบุรุษคือภาษาโปรโตเซอร์คัสเซียน จะเป็นประโยชน์ และเราจะได้เห็นว่าภาษาโปรโตเซอร์คัสเซียนมีอะไรบ้างที่ภาษาถิ่นสมัยใหม่ได้ปรับเปลี่ยนไปในภายหลัง

ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนมีชุดเสียงหยุดและเสียงกึ่งหยุดที่หลากหลาย (เสียงกึ่งหยุดคือเสียงเดียวที่เริ่มต้นเหมือนเสียงหยุดและจบลงเหมือนเสียงเสียดแทรก — ลองนึกถึงเสียง "ch" ในคำ ว่า churchหรือเสียง "j" ในคำว่าjudge ในภาษาอังกฤษ ) ที่สำคัญ ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนได้แยกเสียงออกเป็นสามกลุ่ม ซึ่งต่อมาจะผสมผสานกันอย่างซับซ้อน:

เสียงกึ่งเสียดแทรกหลังเหงือก (สร้างขึ้นโดยให้ลิ้นอยู่ด้านหลังสันเหงือกด้านหลังฟัน):

• d͡ʒ ⟨дж⟩
• t͡ʃ ⟨ч⟩
• t͡ʃʼ ⟨чӏ⟩

เสียงกึ่งเสียดแทรกแบบย้อนกลับ (สร้างขึ้นโดยการม้วนลิ้นไปด้านหลังมากขึ้น):

• t͡ʂ ⟨чъ⟩
• t͡ʂʼ ⟨чӏъ⟩

เสียง เพดานอ่อนที่ออกเสียงโดยยกลิ้นขึ้นไปทางเพดานแข็ง (เสียงประเภท k และ g ที่ออกเสียงโดยยกลิ้นขึ้นไปทางเพดานแข็ง ทำให้เสียงมีลักษณะ "นุ่มนวล" คล้ายเสียง y):

• ɡʲ ⟨гь⟩
• kʲ ⟨кь⟩
• kʲʼ ⟨кӏь⟩

สิ่งสำคัญที่ควรสังเกตคือ เสียงพยัญชนะเพดานอ่อนที่ออกเสียงโดยใช้เพดานแข็ง (гь, кь, кӏь) เดิมทีแยกออกจากเสียงพยัญชนะกึ่งเสียดแทรก (дж, ч, чӏ) อย่างสิ้นเชิง เสียงและลักษณะการออกเสียงแตกต่างกัน การเปลี่ยนแปลงเสียงสองอย่างที่อธิบายไว้ด้านล่างนี้เป็นสาเหตุที่ทำให้บางสำเนียงรวมสองกลุ่มนี้เข้าด้วยกัน ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมภาพรวมในปัจจุบันจึงดูสับสนในตอนแรก

สองขั้นตอนดังกล่าวได้แก่: การเกิดเสียงเสียดแทรก (ขั้นตอนที่ 1) ซึ่งเสียงกึ่งเสียดแทรกเดิมเปลี่ยนเป็นเสียงเสียดแทรก และการเกิดเสียงเพดานอ่อน (ขั้นตอนที่ 2) ซึ่งเสียงเพดานอ่อนที่เคยออกเสียงเพดานอ่อนมาก่อนเปลี่ยนเป็นเสียงกึ่งเสียดแทรก การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นทุกที่ และไม่ได้เกิดขึ้นในทุกสำเนียง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมการเปรียบเทียบสำเนียงต่างๆ จึงช่วยให้เราสามารถสร้างระบบดั้งเดิมขึ้นมาใหม่ได้

Spirantizationหมายถึง "การเปลี่ยนเป็นเสียงเสียดแทรก" ( spirantก็คือคำอีกคำหนึ่งที่ใช้เรียกเสียงเสียดแทรก — เสียงฟู่เหมือนshหรือzhซึ่งอากาศไหลอย่างต่อเนื่องแทนที่จะหยุดชั่วครู่) ในระยะที่ 1 เสียงกึ่งเสียดแทรกหลังฟันและเสียงกึ่งเสียดแทรกย้อนกลับของภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนดั้งเดิมสูญเสียส่วน "หยุด" เริ่มต้นและกลายเป็นเสียงเสียดแทรกธรรมดา^{[ 18 ] [ 19 ] [ 20 ]}

กล่าวอีกนัยหนึ่ง เสียงอย่างd͡ʒ (ตัว "j" ใน คำว่า judge ) ก็ตัดเสียงหยุดที่เริ่มต้นออกไป เหลือเพียงเสียงʒ (ตัว "s" ในคำว่า measure ) และเหตุการณ์เดียวกันนี้ก็เกิดขึ้นกับเสียงทั้งหมดในอนุกรมนี้

• ภาษาถิ่นที่ได้รับผลกระทบ: ภาษาอับซัค, ภาษาคาบาร์เดียนมาตรฐานสมัยใหม่ และภาษาคาบาร์เดียนโบราณ
• ภาษาถิ่นที่ไม่ได้รับผลกระทบ: Shapsug, Bzhedug, Chemguy และ Besleney (ภาษาถิ่นเหล่านี้ยังคงรักษาเสียงกึ่งเสียดแทรกดั้งเดิมไว้ ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมจึงมีคุณค่าอย่างยิ่งในการสร้างระบบเก่าขึ้นมาใหม่)

ตารางการทำงานแต่ละกะมีดังนี้:

• ด͡ʒ ⟨дж⟩ → ʒ ⟨ж⟩
• t͡ʃ ⟨ч⟩ → ʃ ⟨ш⟩ / ʒ ⟨ж⟩
• t͡ʃ' ⟨чя⟩ → ɕ• ⟨щҏ⟩
• t͡ʂ ⟨чъ⟩ → ʂ ⟨шъ⟩ / ʒ ⟨ж⟩
• t͡ʂ • ⟨чщъ⟩ → ɕ• ⟨щҏ⟩

โปรดสังเกตว่าเสียงกึ่งเสียดแทรกธรรมดาอาจจบลงด้วยเสียงʃ / ʂหรือʒขึ้นอยู่กับสำเนียง (เปรียบเทียบสำเนียง Abzakh ซึ่งนิยมเสียงไร้เสียง ш/шъ กับสำเนียง Kabardian ซึ่งมักจะออกเสียงเป็น ж) ส่วนเสียงกึ่งเสียดแทรกแบบพ่นลม (чӏ, чӏъ — เสียงที่มีการพ่นลมออกจากเส้นเสียงแบบ "ป๊อป" ซึ่งแสดงด้วย ӏ) จะรวมกันเป็นเสียงเสียดแทรกแบบพ่นลมตัวเดียวคือ ɕʼ ⟨щӏ⟩

นอกจากนี้ยังมีลักษณะเฉพาะของสำเนียงหนึ่งที่น่าสนใจ ในภาษาอับซาค เสียงพยัญชนะพ่นลมt͡ʃʼ ⟨чӏ⟩มักจะไม่กลายเป็นเสียงเสียดแทรกเลย แต่กลับอ่อนลงจนกลายเป็นเสียงหยุดเส้นเสียงที่ออกเสียงโดยใช้เพดานแข็งʔʲ ⟨ӏь⟩ — ซึ่งโดยพื้นฐานแล้วเป็นเสียงติดอยู่ในลำคอมากกว่าเสียงฟ่อ

ตัวอย่างการใช้งานบางส่วนจะช่วยให้เข้าใจรูปแบบได้ชัดเจนยิ่งขึ้น:

• ภาษาเซอร์แคสเชียนดั้งเดิม чээкҏьын "ออกมาจากใต้" → щэкэкээкҏьын ในภาษา Kabardian ดั้งเดิม แต่ ҏекҏьын ในภาษา Abzakh ดั้งเดิม (แสดง чэ → ҏь อ่อนตัวลง)
• ภาษาเซอร์แคสเชียนดั้งเดิม чээгъуэжьын "เสียใจ" → щээгъуэжын ใน Kabardian, ҏегъуэжьын ใน Abzakh
• ภาษา Circassian ดั้งเดิม пачэ "mustache" → пащҏэ ในภาษา Kabardian และ Abzakh
• ภาษาเซอร์แคสเชียนดั้งเดิม чэалэ "boy; young man" → щщалэ ในภาษา Kabardian แต่ ҏелэ ในภาษา Abzakh
• ภาษาเซอร์แคสเชียนดั้งเดิม чэымахуэ "ฤดูหนาว" → щҏымахуэ ในภาษา Kabardian, щҏымафэ ในภาษา Abzakh
• Circassian ดั้งเดิม чээ "ใหม่" → щэээ ทั้งในภาษา Kabardian และ Abzakh

มีจุดสำคัญอย่างหนึ่งที่ทำให้เกิดขั้นตอนที่ 2 ขึ้น ในภาษาถิ่นที่ได้รับผลกระทบจากขั้นตอนที่ 1 เท่านั้น (ภาษาถิ่นคาบาร์เดียนโบราณบางภาษา) หรือจากทั้งสองขั้นตอน (ภาษาคาบาร์เดียนมาตรฐานและภาษาอับซัค) การเปลี่ยนแปลงนั้นใช้กับเสียงกึ่งเสียดแทรก ดั้งเดิม แต่ยังคงเสียงเพดานอ่อน ดั้งเดิม ไว้เหมือนเดิม — ในขณะนี้ ดังนั้นในขั้นตอนนี้ คำที่สร้างขึ้นจากเสียงเพดานอ่อนเก่า кӏь ยังคงออกเสียงด้วยkʲʼเช่น кӏьапсэ "เชือก", кӏьэрахъуэ "ปืน" และ кӏьэ "หาง" ยังคงมีเสียง k ที่แท้จริง พวกมันยังไม่ถูกดึงเข้าไปอยู่ในกลุ่มเสียงกึ่งเสียดแทรก การเปลี่ยนแปลงนั้นเกิดขึ้นในภายหลัง ในขั้นตอนที่ 2

ตารางต่อไปนี้แสดงการเปลี่ยนแปลงในระยะที่ 1 (เสียงกึ่งเสียดแทรก → เสียงเสียดแทรก) โดยจัดกลุ่มตามการเปลี่ยนแปลงของเสียงแต่ละตัว แสดงให้เห็นว่าภาษา Abzakh และภาษา Kabardian มาตรฐานได้สร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ในขณะที่ภาษา Bzhedug, Chemguy และ Besleney ยังคงใช้รูปแบบเดิมสำหรับพยัญชนะเหล่านี้

ระยะที่ 2 เกิดขึ้นในภายหลัง และในแง่หนึ่งมันเป็นภาพสะท้อนของระยะที่ 1 โดยที่ระยะที่ 1 เปลี่ยนเสียงกึ่งเสียดแทรกเป็นเสียงเสียดแทรก ระยะที่ 2 เปลี่ยนเสียงเพดานอ่อนที่เหลืออยู่ให้เป็นเสียงกึ่งเสียดแทรก ชื่อทางเทคนิคคือvelar palatalization (หรือ affrication of velars): เสียง k และ g ที่ "อ่อน" (гь, кь, кӏь) เลื่อนตำแหน่งการออกเสียงไปข้างหน้าและกลายเป็นเสียง กึ่ง เสียดแทรกเพดานอ่อนและฟัน — дж [ d͡ʒ ] , ч [ t͡ʃ ]และ чӏ [ t͡ʃʼ ]ตามลำดับ^{[ 21 ] [ 22 ] [ 23 ] [ 24 ] [ 25 ] [ 26 ]}

นี่คือการเปลี่ยนแปลงที่รวมสองกลุ่มในภาษาถิ่นที่ผ่านทั้งสองขั้นตอนเข้าด้วยกันในที่สุด เมื่อเสียงกึ่งเสียดแทรกแบบเก่าได้ออกจาก "ช่อง" ของพวกมันโดยกลายเป็นเสียงเสียดแทรก (ขั้นตอนที่ 1) เสียงเพดานอ่อนก็เคลื่อนเข้ามาและเติมเต็มช่องเหล่านั้นโดยกลายเป็นเสียงกึ่งเสียดแทรกแบบใหม่ (ขั้นตอนที่ 2) ผลลัพธ์ก็คือ เสียง чӏ ในภาษาคาบาร์เดียนมาตรฐานสมัยใหม่นั้นไม่ใช่เสียง чӏ ดั้งเดิมเลย — เสียงดั้งเดิมได้กลายเป็น щӏ ในขั้นตอนที่ 1 — แต่เป็นเสียง чӏ ใหม่เอี่ยมที่สร้างขึ้นจากเสียง кӏь เดิม

• ภาษาถิ่นที่ได้รับผลกระทบ:อับซาคห์, บเชดุก, เชมกุย และภาษาคาบาร์เดียนมาตรฐานสมัยใหม่
• ภาษาถิ่นที่ไม่ได้รับผลกระทบ: ภาษาถิ่นชัปซุก ภาษาถิ่นเบสเลนีย์ และภาษาถิ่นคาบาร์เดียนโบราณ (ในภาษาถิ่นเหล่านี้ เสียงเพดานอ่อน кь, гь, кӏь ยังคงมีอยู่จนถึงทุกวันนี้)

การเปลี่ยนแปลงรายบุคคลคือ^{[ 9 ] [ 25 ] [ 26 ]} :

• ɡʲ ⟨гь⟩ → d͡ʒ ⟨дж⟩
• kʲ ⟨кь⟩ → t͡ʃ ⟨ч⟩
• kʲ' ⟨кяь⟩ → t͡ʃ' ⟨чя⟩

นี่คือเหตุผลว่าทำไมคำที่ยังคงออกเสียงด้วยเสียงเพดานอ่อนในตอนท้ายของระยะที่ 1 จึงถูกออกเสียงเป็นเสียงกึ่งเสียดแทรกในสำเนียงเหล่านี้ คำว่า чӏапсэ "เชือก", чӏэрахъуэ "ปืน" และ чӏэ "หาง" ซึ่งเมื่อสักครู่เคยออกเสียงเป็น кӏь kʲʼ อย่างแท้จริง ตอนนี้กลับออกเสียงเป็นt͡ʃʼแทน

เนื่องจากทั้งสองช่วงเป็นอิสระต่อกัน จึงสามารถจำแนกภาษาถิ่นแต่ละภาษาได้ง่ายๆ โดยการถามคำถามใช่/ไม่ใช่สองข้อ คือ ภาษาถิ่นนั้นผ่านช่วงที่ 1 หรือไม่ และภาษาถิ่นนั้นผ่านช่วงที่ 2 หรือไม่ คำตอบที่เป็นไปได้สี่ข้อทำให้เกิดกลุ่มที่ชัดเจนสี่กลุ่ม:

• Shapsug & Besleney — ไม่ใช่ทั้งสองยุคนี่คือสำเนียงที่อนุรักษ์นิยมที่สุด พวกมันยังคงรักษาทั้งเสียงกึ่งเสียดแทรกและเสียงเพดานอ่อนที่ออกเสียงแบบเพดานแข็งดั้งเดิมไว้เป็นเสียงแยกกัน ซึ่งเป็นเหตุผลที่นักภาษาศาสตร์ใช้สำเนียงเหล่านี้ในการสร้างภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนขึ้นมาใหม่
• Bzhedug & Chemguy — เฉพาะเฟส 2 เท่านั้นพวกเขายังคงเสียงกึ่งเสียดแทรกแบบดั้งเดิมไว้ แต่เปลี่ยนเสียงเพดานอ่อนให้กลายเป็นเสียงกึ่งเสียดแทรก เนื่องจากเสียงกึ่งเสียดแทรกแบบเดิมยังคงอยู่ เสียงกึ่งเสียดแทรกใหม่จากเสียงเพดานอ่อนจึงผสานรวมเข้ากับเสียงเหล่านั้นโดยปริยาย
• บางสำเนียงของภาษาคาบาร์เดียน (เช่น อุซุนยายลา) — ระยะที่ 1 เท่านั้นพวกเขาเปลี่ยนเสียงกึ่งเสียดแทรกดั้งเดิมให้เป็นเสียงเสียดแทรก แต่เสียงเพดานอ่อนของพวกเขาไม่เคยพัฒนา ดังนั้นคำอย่าง кӏьэ "หาง" จึงยังคงมีเสียงkʲʼอยู่
• ภาษาอับซัคและภาษาคาบาร์เดียนมาตรฐานสมัยใหม่ — ทั้งสองระยะ ระยะแรก เสียงกึ่งเสียดแทรกดั้งเดิมเปลี่ยนเป็นเสียงเสียดแทรก (ระยะที่ 1) จากนั้นเสียงเพดานอ่อนก็เข้ามาแทนที่กลายเป็นเสียงกึ่งเสียดแทรกใหม่ (ระยะที่ 2) "การเปลี่ยนแปลงแบบลูกโซ่" สองขั้นตอนนี้เองที่เป็นเหตุผลว่าทำไมเสียง чӏ ในภาษาถิ่นเหล่านี้จึงสืบเชื้อสายมาจากเสียงเพดานอ่อนเก่า кӏь ไม่ใช่จากเสียงกึ่งเสียดแทรกเก่า чӏ (ซึ่งปัจจุบันคือ щӏ)

วิธีที่เข้าใจง่ายที่สุดในการทำความเข้าใจเรื่องนี้คือการเปรียบเทียบคำสองคำโดยวางเคียงข้างกัน คำหนึ่งสร้างขึ้นจากเสียงกึ่งเสียดแทรกดั้งเดิม (ดังนั้นจึงตอบสนองเฉพาะเฟสที่ 1 เท่านั้น) และอีกคำหนึ่งสร้างขึ้นจากเสียงเพดานอ่อนที่ออกเสียงพาลาทัลดั้งเดิม (ดังนั้นจึงตอบสนองเฉพาะเฟสที่ 2 เท่านั้น) ตารางด้านล่างนี้แสดงให้เห็นถึงวิธีการดังกล่าวอย่างชัดเจน

ภาษา โปรโต-เซอร์คัสเซียนขาดเสียงเสียดแทรกริมฝีปากและฟันได้แก่ เสียงเสียดแทรกริมฝีปากและฟันไร้เสียง[f]และเสียงเสียดแทรกริมฝีปากและฟันมีเสียง[v]เสียงเหล่านี้พัฒนาขึ้นอย่างอิสระในสำเนียงตะวันตก (อะดีเก) และสำเนียงตะวันออก (คาบาร์เดียน) จากแหล่งกำเนิดทางสัทวิทยาที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

โดยสรุป:

• ภาษาถิ่นตะวันตกได้รับมาจากเสียง [f] จากเสียง[xʷ]เพดาน อ่อน ^{[ 27 ]}
• ภาษาถิ่นตะวันออกได้รับ [f] และ [v] จากเสียงเสียดแทรกริมฝีปาก ( t͡ɕʷ , ɕʷ , ʑʷ ) ^{[ 27 ]}

ในภาษาถิ่นเซอร์คัสเซียตะวันตก (เช่น Abzakh, Bzhedug, Chemguy และ Shapsug) เสียงเสียดแทรกเพดานอ่อนไร้เสียงแบบริมฝีปาก ในภาษาโปรโตเซอร์คัสเซีย [xʷ] ⟨ху⟩เปลี่ยนไปเป็น เสียงเสียดแทรกริมฝีปากและฟัน ไร้เสียง[f] ⟨ф⟩ ^{[ 27 ]}

ในภาษาถิ่นทางตะวันออก (ภาษาคาบาร์เดียนและภาษาเบสเลนีย์) พยัญชนะนี้ยังคงเป็นเสียงเพดานอ่อน[xʷ ]

• xʷ ⟨ху⟩ → f ⟨ф⟩

ในภาษาถิ่นเซอร์คัสเซียตะวันออก พยัญชนะหลัง ฟันที่ ออกเสียงด้วยริมฝีปากในภาษาโปรโตเซอร์คัสเซีย ( t͡ɕʷ , ʑʷ , ɕʷ , ɕʷʼ ) หลายตัวได้เปลี่ยนไปเป็นพยัญชนะที่ออกเสียงด้วยริมฝีปากและฟัน

ในภาษาถิ่นตะวันตก พยัญชนะเหล่านี้ยังคงรักษาลักษณะเสียงเสียดแทรกดั้งเดิมไว้ (ออกเสียงว่าt͡ɕʷ , ʑʷ , ɕʷ , ɕʷʼ )

การเปลี่ยนแปลงเฉพาะในภาษาถิ่นตะวันออกคือ^{[ 28 ]} :

• t͡ɕʷʰ ⟨цу⟩ → f ⟨ф⟩
• ต͡ɕʷ ⟨цу⟩ → v ⟨в⟩
• ʑʷ ⟨жъу⟩ →วี ⟨в⟩
• ɕʷ ⟨шъу⟩ →ฉ ⟨ф⟩
• ɕʷ' ⟨шҏу⟩ →ฉ' ⟨фя⟩

ผลลัพธ์ที่น่าสนใจอย่างหนึ่งจากการเปลี่ยนแปลงทางเสียงที่ตรงกันข้ามเหล่านี้ คือ ความแตกต่างของคำว่า "แสง" และ "ตาบอด"

ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนมีคำสองคำที่แตกต่างกัน:

• เสียงเบา: naxʷ ⟨нэху⟩ (ประกอบด้วยเสียงเพดานอ่อนxʷ )
• Blind: naɕʷ ⟨нэшъу⟩ (ประกอบด้วยเสียงเสียดแทรกɕʷ )

เนื่องจากแหล่งกำเนิดเสียง[f] ริมฝีปากและฟันที่แตกต่างกัน ในแต่ละสำเนียง คำเหล่านี้จึงเลื่อนไปในทิศทางตรงกันข้าม:

• ในภาษาตะวันตก (อะดีเก):เสียงเพดานอ่อนxʷกลายเป็นfดังนั้น "แสง" จึงกลายเป็น⟨нэф⟩ส่วนเสียงเสียดแทรกɕʷยังคงอยู่ ดังนั้น "ตาบอด" จึงยังคงเป็น⟨нэшъу⟩
• ในภาษาตะวันออก (ภาษาคาบาร์เดียน):เสียงเสียดแทรกɕʷกลายเป็นfดังนั้น "ตาบอด" จึงกลายเป็น⟨нэф⟩ส่วนเสียงเพดานอ่อนxʷยังคงอยู่ ดังนั้น "แสงสว่าง" จึงยังคงเป็น⟨нэху⟩

ด้วยเหตุนี้ คำว่า⟨нэф⟩จึงเป็น "คำที่ดูเหมือนกันแต่ความหมายต่างกัน" ในภาษาถิ่นต่างๆ กล่าวคือ ในภาษาอะดีเก หมายถึงแสงสว่างแต่ในภาษาคาบาร์เดียน หมายถึง ตาบอด

การเปลี่ยนแปลงทางด้านเสียงยังส่งผลต่อคำนำหน้าทางไวยากรณ์ ทำให้เกิดรูปแบบที่แตกต่างกันสำหรับ คำนำหน้าที่ มีความหมายดีและ คำนำ หน้าที่มีความหมายร้ายในภาษาถิ่นสมัยใหม่

ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน คำนำหน้าเหล่านี้มีความแตกต่างกัน:

• มีประโยชน์ ("สำหรับ"): xʷa ⟨хуэ⟩ — ประกอบด้วยเสียงเพดานอ่อนxʷ
• เป็นอันตราย ("ก่อให้ เกิดความเสียหาย"): ɕʷʼa ⟨шӏуэ⟩ — ประกอบด้วยเสียงเสียดแทรกแบบพ่นลมɕʷʼ

เนื่องจากตารางการทำงาน:

• ในภาษาตะวันตก (Adyghe):ผู้มีพระคุณxʷa กลายเป็นfa ⟨фэ⟩ในขณะที่ Malefactive ɕʷ'aยังคงเป็น⟨шэуэ⟩
• ในภาษาตะวันออก (คาบาร์เดียน):ตัวอักษรxʷa ที่แสดงถึงคุณประโยชน์ ยังคงใช้รูป⟨хуэ⟩ในขณะที่ตัวอักษรɕʷʼa ที่แสดงถึงความชั่ว ร้ายเปลี่ยนไปเป็นfʼa ⟨фӏэ⟩

ตัวอย่างคำกริยาที่ใช้คำนำหน้าเหล่านี้:

เสียงกลอตทัลยูรู *qʼ ในภาษาเซอร์คัสเซียทั่วไปกลายเป็นเสียงกลอตทัลสต็อปธรรมดาʔในภาษาถิ่นเซอร์คัสเซียส่วนใหญ่ ในขณะที่ยังคงรักษาเสียงqʼ ไว้ ในภาษาถิ่นย่อย Hakutsw (Hakuchey) ของ Shapsug ^{[ 29 ]}

ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน คำนำหน้าแบบไดนามิกถูกสร้างขึ้นใหม่เป็น*wa- (уэ-) ^{[ 30 ]}หน่วยคำกริยานี้ครอบคลุมหมวดหมู่ทางไวยากรณ์หลายประเภท โดยบ่งชี้อย่างเคร่งครัดว่าคำกริยากำลังทำงานในรูปปัจจุบันกาลเชิงบวกแบบไดนามิก เมื่อภาษาต่างๆ แยกออกจากกัน คำนำหน้านี้ก็มีการเปลี่ยนแปลงทางสัทวิทยาที่แตกต่างกัน:

ในรากคำกริยาบางคำโดยเฉพาะ สาขาเซอร์คัสเซียตะวันออก (คาบาร์เดียน) รักษา*wa- (уэ-) บรรพบุรุษไว้ได้ชัดเจนกว่าเซอร์คัสเซียตะวันตก ตัวอย่างเช่น ในคำกริยาแสดงการกระทำสำหรับ "ยืน/ใช้เวลา" คาบาร์เดียนยังคงรูปแบบщ-уэ-ты-р ไว้ ในขณะที่เซอร์คัสเซียตะวันตกลดคำนำหน้าลงเหลือเพียงщ-э- ты ^{[ 30 ]}

การลดรูปทางประวัติศาสตร์ของบรรพบุรุษ*wa- (уэ-) ไปเป็น -э-สมัยใหม่ในภาษาเซอร์คัสเซียตะวันตกนั้นเห็นได้ชัดเจนในการผันคำกริยาอกรรมเดี่ยวที่ไม่มีคำนำหน้า (เช่น "ไป") ผ่านกระบวนการตัดสระและการกลืนเสียง รูปแบบดั้งเดิมจึงง่ายขึ้น: ^{[ 30 ]}

• บุรุษที่ 1 เอกพจน์: сэ-кэо (ฉันไป) < *с-уэ-кэо < *сы-уэ-кэоо
• บุรุษที่ 2 เอกพจน์: о-кэо / уэ-кэо (You go) < *у-уэ-као < *уы-уэ-кэоо
• พหูพจน์บุรุษที่ 1: тэ-кэо (เราไป) < *т-уэ-кэо < *ты-уэ-кэоо
• พหูพจน์บุรุษที่ 2: шъо-кҀо / шъу-э-као (You all go) < *шъу-уэ-кฬо < *шъуы-уэ-кэоо

การใช้คำนำหน้าแสดงการกระทำนั้นมีข้อจำกัดอย่างมาก โดยจะถูกตัดออกไปจากกลุ่มคำกริยาโดยสิ้นเชิงภายใต้เงื่อนไขทางไวยากรณ์ต่อไปนี้:

กาลที่ไม่ใช่ปัจจุบัน:จะถูกละเว้นในกาลอดีตและอนาคต ทำให้สรรพนามส่วนบุคคลสามารถเชื่อมต่อโดยตรงกับรากคำกริยาหรือคำนำหน้าความสัมพันธ์ได้ ตัวอย่างเช่น ในขณะที่คำนำหน้าไดนามิกจะทำงานในกาลปัจจุบัน แต่จะไม่มีเลยในรูปแบบอดีต เช่นсы-кIуагъ (ฉันไป), у-кIуагъ (คุณไป), кIуагъэ (เขาไป) และс-тхыгъэ (ฉันเขียนว่า) ^{[ 31 ]}

ขั้วลบ:คำนี้จะถูกตัดออกในรูปปฏิเสธในทุกกาล รวมถึงกาลปัจจุบันด้วย

ประโยคเงื่อนไขและคำสันธาน:การเติมคำต่อท้าย เช่น-мэ (ถ้า), -ми (แม้ว่า) หรือคำต่อท้ายกริยาวิเศษณ์ เช่น-у (ในขณะที่) จะทำให้กริยาไม่มีคำนำหน้าแสดงการกระทำอีกต่อไป

โดยทั่วไป ตำแหน่งทางสัณฐานวิทยาของคำนำหน้าแสดงการกระทำจะอยู่ระหว่างคำนำหน้าสรรพนามส่วนบุคคลและรากคำกริยา อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างที่สำคัญเกิดขึ้นในคำกริยาที่ไม่ต้องการกรรมแบบเอกภาค เมื่อผันคำกริยาสำหรับบุคคลที่สาม (เขา/เธอ/มัน/พวกเขา)

เนื่องจากดัชนีสัมบูรณ์บุรุษที่สามในภาษาเซอร์คัสเซียนเป็นคำนำหน้าว่าง (∅-) คำนำหน้าไดนามิกจึงถูกบังคับให้อยู่ในตำแหน่งเริ่มต้นคำสัมบูรณ์ เนื่องจากสัทศาสตร์ของภาษาเซอร์คัสเซียนไม่อนุญาตให้สระไดนามิก ( -э-หรือ-о- ) อยู่โดดเดี่ยวที่จุดเริ่มต้นของคำโดยไม่มีพยัญชนะนำหน้า คำนำหน้าจึงกลายพันธุ์เป็นмэ- (ma-) ทั้งในสาขาตะวันตกและตะวันออก (เช่น ∅-э-кӀо กลายพันธุ์เป็น макӀо) ^{[ 30 ]}

การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นลักษณะเฉพาะของกริยาปัจจุบันกาลเชิงบวกเท่านั้น เนื่องจากคำนำหน้าแสดงการกระทำจะหายไปโดยสิ้นเชิงในเงื่อนไขอื่นๆ เมื่อละเว้นคำนำหน้าแสดง การกระทำ การเปลี่ยนแปลง мэ-ก็จะหายไปด้วยเช่นกัน ทำให้เหลือเพียงรากศัพท์:

กาลที่ไม่ใช่กาลปัจจุบัน:

ขั้วลบ:

ประโยคเงื่อนไขและคำสันธาน:

เมื่อกริยาไม่ต้องการกรรมแบบเอกภาคมีคำนำหน้าแสดงตำแหน่งหรือทิศทาง (เช่นкъ-หมายถึง "ไปทางนี้" หรือщ-ที่แสดงตำแหน่ง) คำนำหน้าแสดงพลวัตจะอยู่ระหว่างคำนำหน้าแสดงตำแหน่งและรากกริยา ในสภาพแวดล้อมเหล่านี้ในทุกบุคคลทางไวยากรณ์*wa- ดั้งเดิม จะลดลงเป็น-э- อย่างสม่ำเสมอ ในภาษาเซอร์คัสเซียตะวันตกสมัยใหม่: ^{[ 31 ]}

กริยาไม่ต้องการกรรมแบบสองความหมายมีประธานแบบสัมบูรณ์และกรรมรองแบบเฉียง เนื่องจากคำนำหน้าแสดงการกระทำจะอยู่ระหว่างสรรพนามส่วนบุคคลและรากคำกริยาในกรณีเหล่านี้ จึงไม่ได้อยู่ตำแหน่งต้นคำอีกต่อไป ด้วยเหตุนี้จึงไม่เปลี่ยนเป็นмэ- (ma-) แต่ทำหน้าที่เหมือนกาวทางเสียงที่มักจะ "กลืน" หรือผสมผสานกับสระที่อยู่ติดกัน

ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน คำนำหน้าแสดงการกระทำ*wa- (уэ-) ที่อยู่เบื้องล่างจะรวมกลุ่มกับสรรพนามกรรมรองที่อยู่ข้างหน้า การรวมกันของคำดั้งเดิมสำหรับ "ฉันมองเขา" "ฉันมองคุณ" และ "ฉันมองพวกคุณทุกคน" ถูกสร้างขึ้นใหม่ด้วยลำดับคำนำหน้าแบบสัมบูรณ์ + กรรมรอง + คำนำหน้าแสดงการกระทำ + รากศัพท์ กลุ่มคำในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนเหล่านี้ทำหน้าที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพดังนี้:

• ฉันมองเขา: *сы-й-уэ-плъ
• ฉันมองคุณ: *сы-у-уэ-плъ
• ฉันมองไปที่พวกคุณทุกคน: *сы-шъу-уэ-плъ

เมื่อสาขาต่างๆ แยกออกไป ลำดับเหล่านี้ก็วิวัฒนาการไปตามการเปลี่ยนแปลงคำนำหน้าแบบไดนามิกของแต่ละสาขา ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตก*wa-ลดรูปเป็น-э-ในขณะที่ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออก การ ย่อ *w+aส่งผลให้เกิดเสียงกลม-о- (ทำให้เกิดรูปแบบกลาง/ตะวันออก ได้แก่ сы-й-о-плъ, сы-у-о-плъ และ сы-шъу-о-плъ)

เนื่องจากคำนำหน้าแสดงพลวัตจะหายไปในอดีต จึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งที่จะต้องไม่สับสนระหว่างการย่อคำสรรพนามตามหลักสัทศาสตร์กับการแสดงพลวัตในปัจจุบัน

ตัวอย่างเช่น ลองสังเกตคำกริยาอดีตของภาษาเซอร์คัสเซียตะวันออก (คาบาร์เดียน) สำหรับประโยค "ฉันมองคุณ" ( сыноплъащ ) ให้ดี ตัวอักษร "о" ในที่นี้ไม่ใช่คำนำหน้าแสดงการกระทำ คำนำหน้าแสดงการกระทำในกาลปัจจุบันถูกตัดออกไป แทนที่จะเป็นเช่นนั้น "о" ในกาลอดีตคือการย่อเสียงของสรรพนามบุรุษที่สองเอกพจน์уэที่ผสมผสานกับคำนำหน้าแสดงความสัมพันธ์ที่อยู่ข้างหน้า (сы-ны-уэ-плъ-ащ)

หากเราเปรียบเทียบกริยาในรูปอดีตกาลบุรุษที่ 2 เอกพจน์ กับรูปพหูพจน์ เราจะเห็นได้อย่างชัดเจนว่ารูปพหูพจน์ไม่มี "о" ซึ่งยืนยันว่ามันเป็นเพียงการย่อคำสรรพนาม ไม่ใช่เครื่องหมายแสดงกาล:

คำนำหน้าไดนามิกปรากฏอยู่ในกริยาไดนามิกแบบสกรรมกริยาที่ทำงานในกาลปัจจุบันเช่นกัน เช่นเดียวกับกริยาอกรรมกริยา บรรพบุรุษ*wa- (уэ-) อยู่ระหว่างคำนำหน้าบุคคลและรากกริยา โดยมีการลดรูปและผสมผสานกับเสียงที่อยู่ติดกัน: ^{[ 31 ]}

• บุรุษที่ 1 เอกพจน์: с-э-тхы (ฉันเขียนว่า) < *с-уэ-тхы
• บุรุษที่ 2 เอกพจน์: о-тхы / у-э-тхы (คุณเขียนว่า) < *у-уэ-тхы
• บุรุษที่ 3 เอกพจน์: е-тхы / й-э-тхы (เขา/เธอเขียนว่า) < *й-уэ-тхы < *йы-уэ-тхы

ในไวยากรณ์ภาษาเซอร์คัสเซียน กริยาแบ่งออกเป็นกริยาคงที่ (แสดงสถานะคงที่) และกริยาเคลื่อนไหว (แสดงการกระทำหรือการเปลี่ยนแปลง) คำนำหน้าเคลื่อนไหวเป็นเครื่องมือทางสัณฐานวิทยาหลักที่ใช้ในการสร้างกริยาเคลื่อนไหวจากรากศัพท์ คำนาม และคำคุณศัพท์คงที่^{[ 30 ]}

คำนำหน้าแสดงพลวัตสามารถใช้กับคำที่แสดงคุณสมบัติของวัตถุ (คำคุณศัพท์) หรืออาชีพ (คำนาม) เพื่อสร้างกริยาแสดงพลวัตแบบแอคทีฟ เมื่อผันในรูปกาลปัจจุบันบุรุษที่สาม กริยาเหล่านี้จะมีการเปลี่ยนแปลง мэ-

• จากคำนาม:คำนามпхъашIэ (ช่างไม้) สร้างวลีคงที่ар пхъашIэ (เขาเป็นช่างไม้) การเพิ่มคำนำหน้าแบบไดนามิกจะสร้างар мэпхъашIэ (เขาทำงาน/ทำหน้าที่เป็นช่างไม้) ^{[ 30 ]}
• จากคำคุณศัพท์:คำคุณศัพท์бзаджэ (ชั่วร้าย) สร้างวลีคงที่ар бзаджэ (เขาชั่วร้าย) การเพิ่มคำนำหน้าแบบไดนามิกจะสร้างар мэбзаджэ (เขากำลังกลายเป็นชั่วร้าย) ^{[ 30 ]}

การมีคำนำหน้าแสดงการกระทำยังส่งผลต่อโครงสร้างทางเสียงของส่วนท้ายของคำกริยาด้วย คำกริยาคงที่ในกาลปัจจุบันบุรุษที่หนึ่งและที่สองมักจะตัดสระท้ายออก ( эและы ) ในทางตรงกันข้าม คำกริยาเปลี่ยนแปลงที่มีคำนำหน้าแสดงการกระทำจะคงสระท้ายเหล่านี้ไว้

• Static: сэ сы-щыт (ฉันยืน - สื่อถึงสภาวะการดำรงอยู่)
• ไดนามิก: сэ сы-щэты (ฉันกำลังยืน / ฉันใช้เวลาในการยืน - สื่อถึงการกระทำ) ^{[ 32 ]}

ในขณะที่กริยาที่ต้องการกรรมส่วนใหญ่ในภาษาเซอร์คัสเซียนมีลักษณะเป็นกริยาแสดงการกระทำโดยธรรมชาติ กริยาIыгъын (ถือ) เป็นกริยาที่ต้องการกรรมแบบคงที่ที่มีลักษณะสองความหมายที่ไม่เหมือนใคร ในรูปกาลปัจจุบันมาตรฐาน ( с-Iыгъ , "ฉันถือ") กริยานี้ไม่มีคำนำหน้าแสดงการกระทำเนื่องจากแสดงถึงสถานะ อย่างไรก็ตาม กริยานี้สามารถใช้คำนำหน้าแสดงการกระทำเพื่อสร้างรูปแบบที่แสดงการกระทำได้ คือс-э-Iыгъы (มาจาก*с-уэ-Iыгъы ) ซึ่งสื่อถึงการกระทำที่เป็นนิสัยหรือต่อเนื่อง ("ฉันถือมันโดยทั่วไป/บ่อยครั้ง") ^{[ 31 ]}

ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนมีคำต่อท้ายกาลปัจจุบันแบบไดนามิก*-r [ ^{33 ] สิ่ง}สำคัญคือต้องสังเกตว่าคำต่อท้ายนี้ใช้เฉพาะกับกริยาแบบไดนามิก (การกระทำหรือเหตุการณ์) เท่านั้น กริยาแบบคงที่ (แสดงสถานะต่อเนื่อง เช่น "ยืน") ไม่ได้ใช้คำต่อท้ายนี้ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน ดังนั้นจึงไม่มีการสะท้อนของ*-рในรูปแบบสมัยใหม่^{[ 34 ]}ในกาลปัจจุบันปกติแบบบวกในปัจจุบัน คำต่อท้ายนี้ถูกตัดออกไปอย่างสมบูรณ์ในตำแหน่งท้ายคำในสาขาเซอร์คัสเซียนตะวันตก (อะดีเก) อย่างไรก็ตาม*-r ในอดีต ปรากฏขึ้นในทั้งสองสาขาภายใต้เงื่อนไขทางสัณฐานวิทยาเฉพาะที่ได้รับการปกป้องโดยคำต่อท้ายที่ตามมา เก็บรักษาไว้ในรูปแบบฟอสซิล หรือเก็บไว้เป็นเครื่องหมายเสริมในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออก^{[ 35 ]}

ในภาษาเซอร์คัสเซียนทั้งตะวันตกและตะวันออก ตัวอักษร-rจะปรากฏในรูปประโยคปฏิเสธปัจจุบัน โดยอยู่หน้าคำต่อท้ายแสดงการปฏิเสธ:

• ตะวันตก: ар крорэп, сэ скэорэп ^{[ 36 ]}
• ทิศตะวันออก: ар кэуэркъым, сэ скэуэркъым ^{[ 34 ]}

ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตก คำต่อท้ายจะยังคงอยู่ในคำกริยาที่ทำหน้าที่เป็นคุณศัพท์ เมื่อมีการเพิ่มคำสันธาน และในคำศัพท์ที่เหลืออยู่บางส่วน: ^{[ 36 ]}

• คำกริยาปัจจุบันกาล: кӀорэр (ผู้ที่ไป, กรณีสัมบูรณ์), кӀорэм (กรณีเฉียง), кӀорэмкӀэ (กรณีเครื่องมือ)
• คำต่อท้ายแสดงความสัมพันธ์ ( -i / "และ"): кӀори (goes and...)
• ร่องรอยทางคำศัพท์:คำต่อท้ายได้คงอยู่ในการคำที่มาจากคำกริยาบางคำ เช่น คำนามและคำคุณศัพท์ стыр ("เผา" หรือ "เผ็ด") ซึ่งมาจากคำกริยา стын ("เผา")

ในภาษาเซอร์คัสเซียตะวันออก (คาบาร์เดียน) คำต่อท้ายจะถูกรักษาไว้ในรูปกริยาไม่สมบูรณ์ คำถาม กริยาช่วย คำศัพท์ที่เหลืออยู่ โครงสร้างกริยาวิเศษณ์ และอาจอยู่ในกาลปัจจุบันเชิงบวกด้วย: ^{[ 35 ]}

• กาลปัจจุบันที่เป็นตัวเลือก: Kabardian สมัยใหม่ต่างจาก Adyghe ตรงที่อนุญาตให้ส่วนต่อท้ายแสดงกริยาไดนามิกมาตรฐานในกาลปัจจุบัน: сэ сокҀуэ / сокруэр ("ฉันไป"), ар макруэ / макруэр ("เขาไป") ^{[ 37 ]}
• ไม่สมบูรณ์: сэ сефэрт (ฉันเคยดื่ม), сэ скруэрт (ฉันเคยไป)
• ปุจฉา: ар кэуэрэ пээрэ? (เขาจะไปหรือเปล่า?)
• รูปแบบคำวิเศษณ์: ар кӀуэурэ (going / as he goes)
• คำกริยาปัจจุบัน:คำต่อท้ายจะคงไว้เสมอในรูปแบบคำกริยาไม่จำกัด: макӀуэр ("ผู้ที่ไป", กรณีสัมบูรณ์), сызэрэкӀуэр ("ฉันไปอย่างไร") ^{[ 38 ]}
• ซากศัพท์:กลายเป็นฟอสซิลในคำกริยาที่กลายเป็นคำนามบางคำ (คำนามและคำคุณศัพท์) เช่น пшътыр ("ร้อน/ความร้อน"), гъуыр ("แห้ง") และ плъыр ("ยาม/คนเฝ้ายาม") ^{[ 39 ]}

ตารางต่อไปนี้แสดงแบบแผนกาลปัจจุบันของภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนที่สร้างขึ้นใหม่โดยใช้คำกริยา "ไป" ควบคู่ไปกับลูกหลานสมัยใหม่ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการสูญเสีย *-rที่ท้ายคำ: ^{[ 33 ]}

ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน การปฏิเสธคำกริยาส่วนใหญ่ใช้คำนำหน้า*mə- (мы-) แม้ว่าคำนำหน้านี้จะยังคงมีอยู่ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตก (อะดีเก) และภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออก (คาบาร์เดียน) ในปัจจุบัน แต่ทั้งสองภาษาก็ได้พัฒนาคำต่อท้ายปฏิเสธเพิ่มเติมที่แตกต่างกันสำหรับรูปกริยาบอกเล่ามาตรฐาน ภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตกพัฒนาคำต่อท้าย-ep (-эп) ในขณะที่ภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออกพัฒนา-q'əm (-къым)

วิวัฒนาการของการปฏิเสธในภาษาเซอร์คัสเซียนได้สร้างการแบ่งแยกทางไวยากรณ์ที่เข้มงวดระหว่างกริยาที่ผันได้ (ประโยคบอกเล่า) และกริยาที่ไม่ผันหรือกริยาที่ขึ้นกับกริยาอื่น คำต่อท้ายปฏิเสธสมัยใหม่ได้เข้ามาแทนที่รูปแบบบ่งชี้มาตรฐานในประโยคบอกเล่าในกาลปัจจุบัน อดีต และอนาคตอย่างสมบูรณ์ อย่างไรก็ตาม คำนำหน้าภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนดั้งเดิม*mə- (мы-) ยังคงได้รับการรักษาไว้อย่างเคร่งครัดในทั้งสองสาขาสมัยใหม่ภายใต้เงื่อนไขทางไวยากรณ์เฉพาะที่ไม่สามารถใช้คำต่อท้ายใหม่ได้ กล่าวคือ คำนำหน้าดั้งเดิมยังคงเป็นสิ่งจำเป็นในรูปแบบที่ไม่ผัน (เช่น คำกริยาช่วยและคำนามกริยา) อนุประโยคที่ขึ้นกับกริยาอื่น (เช่น ประโยคเงื่อนไขและประโยคแสดงการยอมรับ) และกริยาที่ไม่ใช่ประโยคบอกเล่า (เช่น ประโยคคำสั่ง/ประโยคห้าม) ^{[ 40 ] [ 41 ] [ 42 ] [ 43 ]}

ตารางต่อไปนี้แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างในการใช้คำต่อท้ายเพื่อปฏิเสธในกาลบอกเล่ามาตรฐาน โดยใช้คำกริยา "ไป" ในรูปบุรุษที่สามเอกพจน์ ( ar , "เขา/เธอ/มัน"):

ดังที่กล่าวไว้ แม้ว่าประโยคบอกเล่ามาตรฐานจะมีการเปลี่ยนแปลงไป แต่คำนำหน้า*mə- ที่ใช้กันมาแต่เดิม ยังคงใช้ในโครงสร้างต่อไปนี้:

• ประโยคเงื่อนไข:การปฏิเสธภายในประโยคเงื่อนไขยังคงใช้คำนำหน้าเดิม
  • Positive: кӀомэ (if he goes)
  • เชิงลบ: мыкӀомэ (ถ้าเขาไม่ไป)
• กริยาแสดงการยอมรับ:ในทำนองเดียวกัน กริยาที่เติมคำต่อท้ายแสดงการยอมรับ ( -i , "แม้ว่า") จะใช้คำนำหน้า เช่นกัน
  • Positive: кӀоми (even if he goes)
  • Negative: мыкӀоми (even if he does not go)
• คำสั่ง:คำสั่งเชิงลบ (คำสั่งห้าม) จะใช้คำนำหน้าควบคู่กับดัชนีบุรุษที่สอง
  • เชิงบวก: КӀо! (ไป!)
  • เชิงลบ: Умыкру! (อย่าไป!)
• คำกริยาที่ทำหน้าที่เป็นคุณศัพท์และคำนามที่มาจากคำกริยา:รูปแบบกริยาที่ไม่มีที่สิ้นสุดยังคงรักษาการปฏิเสธตามคำนำหน้าไว้
  • คำกริยาในรูปปฏิเสธ: мыкӀорэр (ผู้ที่ไม่ไป)

ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน กาลอดีตในอดีตจะถูกทำเครื่องหมายด้วยคำต่อท้าย*-гъэ (-ğă) ^{[ 36 ]}หลังจากการแยกตัวของภาษาดั้งเดิม คำต่อท้ายนี้ได้วิวัฒนาการแตกต่างกันไปในแต่ละสาขาของภาษาเซอร์คัสเซียนสมัยใหม่ ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตก (อะดีเก) คำต่อท้ายโปรโต-เซอร์คัสเซียนดั้งเดิมยังคงถูกรักษาไว้อย่างเคร่งครัด อย่างไรก็ตาม ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออก (คาบาร์เดียน) คำต่อท้ายนี้ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเสียง โดยรวมเข้ากับสระที่อยู่ข้างหน้าเพื่อสร้างสระยาว-а ^{[ 44 ]}

นักภาษาศาสตร์ NF Jakovlev และ DA Ashkhamaf ตั้งทฤษฎีว่าคำต่อท้ายกาลในอดีตนี้ไม่ได้เกิดขึ้นมาเป็นเครื่องหมายทางไวยากรณ์ตั้งแต่แรกเริ่ม จากการสร้างรากศัพท์ขึ้นใหม่ พวกเขาสืบย้อนคำต่อท้าย*-гъэกลับไปยังรากคำนามหลักอิสระที่เกี่ยวข้องกับเวลา โดยเฉพาะгъэ (หมายถึง "ปี" หรือ "ฤดูร้อน") และгъуэ (หมายถึง "เวลา", "ฤดูกาล" หรือ "ช่วงเวลา") เมื่อเวลาผ่านไป รากคำนามเหล่านี้ได้กลายเป็นไวยากรณ์ โดยสูญเสียความหมายทางคำศัพท์ที่เป็นอิสระไป และกลายเป็นคำต่อท้ายกาลมาตรฐานสำหรับการกระทำในอดีตในตระกูลภาษาเซอร์คัสเซียน^{[ 45 ]}

ตารางต่อไปนี้แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างของคำต่อท้ายแสดงกาลอดีตระหว่างสาขาภาษาศาสตร์สมัยใหม่:

การสร้างกาลอนาคตขึ้นใหม่ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน (เซอร์คัสเซียนทั่วไป) ถือเป็นกรณีที่ซับซ้อนเนื่องจากมีความแตกต่างกันอย่างมากระหว่างสาขาสมัยใหม่ นักภาษาศาสตร์ระบุว่ากาลอนาคตในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนในอดีตนั้นมีเครื่องหมายเป็นคำต่อท้าย*-н (-n) ฐานคำกริยาในอดีตนี้มีความอนุรักษ์นิยมสูง สอดคล้องกับเสียงและทำหน้าที่เป็นต้นกำเนิดโดยตรงของคำกริยาไม่ผันในภาษาเซอร์คัสเซียน (неопределенная форма глагола) ^{[ 46 ]}

อย่างไรก็ตาม คำต่อท้ายที่แสดงกาลอนาคตแบบบอกเล่ามาตรฐานนั้นแตกต่างกันอย่างมากระหว่างภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตกสมัยใหม่ (Adyghe) และภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออก (Kabardian) จนถึงขั้นที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยการสืบเสียงอย่างง่ายจากรูปแบบดั้งเดิมเพียงรูปเดียว ภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันตกได้คิดค้นคำต่อท้าย-щт (ในอดีตคือ-шьт ) ในขณะที่ภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออกยังคงรักษาและปรับใช้คำ ต่อท้าย *-н ในอดีต ควบคู่ไปกับคำต่อท้ายแบบบอกเล่า-щ (ส่งผลให้เป็น-нущสำหรับอนาคตกาลที่ 1 และ-нщสำหรับอนาคตกาลที่ 2) ^{[ 47 ]}

สิ่งสำคัญที่ควรทราบคือщในคำต่อท้ายแสดงอนาคตของภาษาเซอร์คัสเซียตะวันตก-щтนั้นไม่มีความเกี่ยวข้องทางด้านรากศัพท์กับคำต่อ ท้าย -щ ในภาษาเซอร์คัสเซียตะวันออก ในภาษาคาบาร์เดียน-щเป็นการเปลี่ยนแปลงทางสัณฐานวิทยาในภายหลังที่เติมต่อท้ายคำกริยาเพื่อแสดงประโยคบอกเล่าเชิงบวก ในทางตรงกันข้ามщ ในภาษาอะดีเก เป็นส่วนหนึ่งของเครื่องหมายแสดงกาลอนาคตโดยธรรมชาติ ในบางสำเนียงของภาษาเซอร์คัสเซียตะวันตก คำต่อท้ายนี้จะถูกทำให้ง่ายขึ้นเหลือเพียง-т (เช่นкӀот ) ซึ่งน่าจะเกิดจากการตัดเสียงเสียดแทรกщ ออก เพื่อให้ง่ายต่อการออกเสียง

แม้จะมีความแตกต่างกันในกาลอนาคตหลัก แต่ คำต่อท้าย *-н ทางประวัติศาสตร์ ยังคงอยู่รอดอย่างเคร่งครัดในกาลอนาคตรองหรือกาลบังคับ (อนาคต II) ของทั้งสองสาขา ภาษา Adyghe สมัยใหม่ใช้-нสำหรับกาลอนาคต II (หมายถึง "ต้อง" หรือ "อาจจะ") ภาษา Kabardian ใช้คำต่อท้าย-нщ (จาก-н + -щ ที่แสดงการยืนยัน ) สำหรับกาลอนาคต II ในขณะที่ปรับเปลี่ยนเป็นคำต่อท้ายขยาย-нущสำหรับกาลอนาคต I หลัก^{[ 48 ]}

ตารางต่อไปนี้แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างในการแสดงกาลอนาคตโดยใช้คำกริยา "ไป" (кӀуэн) ในรูปบุรุษที่สามเอกพจน์ ( ar , "เขา/เธอ/มัน"):

หลักฐานสำคัญชิ้นหนึ่งที่แสดงถึงความเก่าแก่ของคำต่อท้ายกาลอนาคต*-нคือการที่มันกลายเป็นส่วนหนึ่งของคำศัพท์ในชีวิตประจำวัน เนื่องจากกาลนี้บ่งบอกถึงการกระทำที่จะเกิดขึ้นหรือตั้งใจจะเกิดขึ้น จึงถูกนำมาใช้ในอดีตเพื่อสร้างคำกริยาที่กลายเป็นคำนาม คำนามหลักของภาษาเซอร์คัสเซียนหลายคำสืบย้อนต้นกำเนิดโดยตรงไปยังฐานกาลอนาคตนี้: ^{[ 49 ]}

• шхын ("อาหาร" หรือ "มื้ออาหาร"): แปลตรงตัวว่า "สิ่งที่จะถูกกิน" (จากรากศัพท์шхы-ซึ่งแปลว่า กิน)
• тыны ("ของขวัญ"): แปลตรงตัวว่า "สิ่งที่จะมอบให้" (จากรากศัพท์ты-แปลว่า ให้)
• щыгъын ("เสื้อผ้า"): แปลตรงตัวว่า "สิ่งที่จะสวมใส่" (จากรากศัพท์щыгъы- , สวมใส่)

แม้ว่าภาษาเซอร์คัสเซียนสมัยใหม่จะไม่มีระบบเพศทางไวยากรณ์หรือประเภทคำนามที่มีประสิทธิภาพ แต่ภาษาโปรโตเซอร์คัสเซียนเดิมทีมีเครื่องหมายประเภททางไวยากรณ์ที่แยกแยะระหว่างมนุษย์และสิ่งไม่มีชีวิต ตามการวิจัยเชิงเปรียบเทียบทางประวัติศาสตร์ของนักภาษาศาสตร์ GV Rogava รากคำนามภาษาเซอร์คัสเซียนโบราณสร้างขึ้นโดยใช้คำนำหน้าประเภทเฉพาะและคำต่อท้ายกำหนด^{[ 50 ]}ตลอดหลายศตวรรษของการพัฒนาภาษา เครื่องหมายประเภทเหล่านี้ได้หายไปทั้งหมดหรือหลอมรวมเข้ากับรากศัพท์ กลายเป็นคลังคำศัพท์ทางสัณฐานวิทยาที่ "ตายแล้ว" (กลายเป็นฟอสซิล) ^{[ 51 ]}

ร่องรอยที่หลงเหลืออยู่ของระบบการแบ่งชั้นทางไวยากรณ์ของภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนนี้ พบได้ในสรรพนามคำถาม ซึ่งแยกความแตกต่างอย่างชัดเจนระหว่างชั้น "มนุษย์" กับชั้น "สิ่งของ" (สิ่งไม่มีชีวิต) คำนำหน้าс- / шъ-ในรูปของสิ่งไม่มีชีวิต เป็นคำนำหน้าภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนที่คงอยู่มานาน ซึ่งใช้ระบุ "ชั้นของสิ่งของ" โดยเฉพาะ:

• ประเภทมนุษย์: хэт (ใคร?), хэти (ทุกคน / ทุกคน)
• ชั้นเรียนที่ไม่มีชีวิต: сыт / шъыд (อะไร?), сыди / шъыди (อะไรก็ได้ / ทุกอย่าง)

คำนำหน้า с-ที่กลายเป็นฟอสซิลนี้ยังปรากฏให้เห็นในรูปแบบคำถามอื่นๆ เช่นслIо (อะไร?) ในภาษาเซอร์คัสเซียนตะวันออก (คาบาร์เดียน) ซึ่งเกิดจากการรวมคำนำหน้าс-กับรากศัพท์คำถาม-лIоยิ่งไปกว่านั้น รูปแบบภาษาพูดлIоยังเป็นตัวอย่างสำคัญของการเสื่อมถอยอย่างค่อยเป็นค่อยไปของระบบชนชั้นที่ล้าสมัยนี้ เนื่องจากความแตกต่างทางไวยากรณ์ระหว่างมนุษย์และสิ่งของไม่ก่อให้เกิดประโยชน์อีกต่อไปในภาษาเซอร์คัสเซียนสมัยใหม่ คำนำหน้า с- ที่กลายเป็นฟอสซิล จึงค่อยๆ สลายไปตามกาลเวลาในการพูดที่รวดเร็ว เหลือเพียงรากศัพท์лIоที่ทำหน้าที่เป็นสรรพนามคำถามอิสระ แม้ว่ารูปแบบเหล่านี้ทั้งหมดจะถามเกี่ยวกับวัตถุหรือแนวคิดที่ไม่มีชีวิต แต่лIоและслIоมักมีความหมายเชิงสนทนาหรือเชิงวาทศิลป์มากกว่าเมื่อเทียบกับсыт ซึ่งเป็น คำ มาตรฐานที่เป็นกลาง

ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนมีกริยาประเภท labile ที่โดดเด่น ซึ่งเป็นกริยาที่เป็นกลางอย่างสมบูรณ์เกี่ยวกับความเป็นกริยาที่ต้องการกรรม กริยารากเดียวกันสามารถใช้ในโครงสร้าง ergative (เป็นกริยาที่ต้องการกรรม) และโครงสร้าง absolutive (เป็นกริยาที่ไม่ต้องการกรรม) โดยไม่ต้องมีการเปลี่ยนแปลงทางสัณฐานวิทยาของราก กริยาไวยากรณ์ภาษาเซอร์คัสเซียนรุ่นเก่า (เช่นของ Z. Kerasheva และ N. Gishev) ตั้งสมมติฐานว่ากริยาที่ต้องการกรรมทั้งหมดในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนเดิมทีเป็นกริยา labile แต่นักภาษาศาสตร์สมัยใหม่เช่น M. Kumakhov และ K. Vamling โต้แย้งเรื่องนี้ โดยพิสูจน์ว่ากริยาที่ต้องการกรรมหลักหลายตัว (เช่นsə-n "ทำ" หรือhə-n "แบก") มีความเสถียรอย่างเคร่งครัดเสมอ^{[ 52 ] [ 53 ]}

คูมาคอฟและแวมลิงระบุอย่างชัดเจนถึงชุดคำกริยาเฉพาะกลุ่มที่เปลี่ยนแปลงได้ง่ายในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน ซึ่งรวมถึงรากศัพท์เช่น*z˚e / *ve ("ไถ"), *le ("ทาสี/ย้อมสี"), *c'ele ("กระจาย") และ*p'ət'ə ("กด") ลักษณะที่เปลี่ยนแปลงได้ง่ายนี้ทำให้รากศัพท์เดียวกันสามารถทำหน้าที่ในโครงสร้างทางไวยากรณ์ที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงสองแบบได้:

• กริยาที่ต้องการกรรม (โครงสร้างกรรมวาจก): ЛIы-м щIыгу-р е-жъо (ชายคนนั้นกำลังไถนา) ในที่นี้ กริยามีกรรมตรง ("ทุ่งนา" ในรูปเอกพจน์) และประธานถูกกำกับด้วยรูปกรรมวาจก ( -м )
• กริยาไม่ต้องการกรรม (โครงสร้างแบบสัมบูรณ์): ЛIы-р ма-жъо (ชายคนนั้นกำลังไถนา / มีส่วนร่วมในการไถนา) ในที่นี้ ไม่อนุญาตให้มีกรรมตรง และประธานจะถูกทำเครื่องหมายด้วยกรณีสัมบูรณ์ ( -р )

ตามที่นักภาษาศาสตร์ NF Jakovlev และ DA Ashkhamaf กล่าวไว้ การแบ่งแยกทางไวยากรณ์ที่เข้มงวดระหว่างกริยาที่ต้องการกรรมและกริยาที่ไม่ต้องการกรรมนั้นไม่มีอยู่ในช่วงแรกเริ่มของภาษา เดิมทีมีโครงสร้างทางไวยากรณ์เดียวที่ไม่แตกต่างกัน เมื่อภาษาพัฒนาขึ้น ความจำเป็นในการแยกการกระทำที่ "ก่อให้เกิดผล" (กริยาที่ต้องการกรรม/ส่งผลต่อกรรม) ออกจากการกระทำที่ "ไม่ก่อให้เกิดผล" (กริยาที่ไม่ต้องการกรรม) ภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนจึงพัฒนาระบบการไล่ระดับสระ (Ablaut) ที่ส่วนท้ายของรากคำกริยาเพื่อทำเครื่องหมายทางไวยากรณ์นี้^{[ 54 ] [ 55 ]}

หลังจากการแยกตัวของภาษาดั้งเดิม คำกริยาที่เคยเปลี่ยนแปลงได้ง่ายหลายคำถูกบังคับให้มีรูปแบบ "คงที่" โดยใช้การสลับสระนี้ กฎพื้นฐานกำหนดว่าคำที่ลงท้ายด้วยสระ«ы» ( ə ) จะบ่งบอกถึงการกระทำที่ต้องการกรรม ในขณะที่คำเดียวกันที่ลงท้ายด้วยสระ«э» ( ă ) จะบ่งบอกถึงการกระทำทั่วไปที่ไม่ต้องการกรรม ส่งผลให้เกิดคู่คำกริยาในภาษาเซอร์คัสเซียสมัยใหม่ เช่น:

• тхы-н (เขียนบางสิ่งบางอย่าง, กริยาที่ต้องการกรรม) กับтхэ-н (เขียนโดยทั่วไป, กริยาที่ไม่ต้องการกรรม)
• ды-н (เย็บสิ่งของ, กริยาที่ต้องการกรรม) กับдэ-н (เย็บโดยทั่วไป, กริยาที่ไม่ต้องการกรรม)
• шхы-н (กินบางสิ่งบางอย่าง, กริยาที่ต้องการกรรม) กับшхэ-н (กินโดยทั่วไป, กริยาที่ไม่ต้องการกรรม)

ก่อนการพัฒนาระบบการผันคำนามแบบสมัยใหม่ของภาษาเซอร์คัสเซียน (ซึ่งใช้-mสำหรับกรรมวาจกและ-rสำหรับกรรมตรง) ภาษาโปรโตเซอร์คัสเซียนได้ผ่านช่วง "ไร้รูปแบบ" ซึ่งคำนามไม่มีคำต่อท้ายแสดงการผันคำนามอย่างเป็นทางการเลย ในยุคโบราณนี้ คำนามเปล่าๆ ที่ไม่ผันคำถูกใช้สำหรับบทบาททางไวยากรณ์ทั้งหมด (ประธาน กรรมตรง กรรมรอง) ^{[ 56 ] [ 57 ]}

เนื่องจากคำต่อท้ายแสดงหน้าที่ทางไวยากรณ์อย่างเป็นทางการ ( -mและ-r ) พัฒนาขึ้นในภายหลังเพื่อบ่งบอกบทบาททางไวยากรณ์และความแน่นอนที่เฉพาะเจาะจง คำนามโบราณที่ไม่ผันรูปจึงไม่ได้หายไป คำนามโบราณในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนที่ "ไม่มีรูปแบบ" นี้ยังคงอยู่รอดมาจนถึงปัจจุบันในรูปของคำนามที่ไม่เจาะจง ภาษาเซอร์คัสเซียนสมัยใหม่ยังคงละทิ้งคำต่อท้ายแสดงหน้าที่ทางไวยากรณ์ทั้งหมดเมื่อใช้คำนามในความหมายทั่วไป ไม่เฉพาะเจาะจง หรือไม่เจาะจง ซึ่งเป็นร่องรอยทางไวยากรณ์โดยตรงจากยุคก่อนการใช้คำต่อท้ายแสดงหน้าที่ทางไวยากรณ์ของภาษาดั้งเดิม

• ประธานไม่แน่นอน / ไม่เจาะจง: ЛIы мажэ (ชายคนหนึ่งวิ่ง) — คำนามлIы (ชาย) ไม่มีเครื่องหมายบ่งชี้กรณี
• หัวเรื่อง ที่ชัดเจน: лIы-р мажэ (ผู้ชายวิ่ง) — คำนามใช้เครื่องหมายชี้ขาดที่แน่นอน-р
• วัตถุที่ไม่มีรูปร่าง/ไม่แน่นอน: Фыз къуажэ кIуащ (ผู้หญิงคนหนึ่งไปที่หมู่บ้าน) — จุดหมายปลายทางкъуажэ (หมู่บ้าน) ไม่ได้ระบุไว้เลย
• กรรมตรง: Фызы-р къуажэ-м кIуащ (ผู้หญิงคน นั้นไปที่หมู่บ้าน) — ปลายทางใช้เครื่องหมายกรรมตรงแบบกรรมรอง/กรรมกริยา-м

กริยาไม่ต้องการกรรมแบบเอกภาคมีอาร์กิวเมนต์เพียงตัวเดียว คือ ประธานสัมบูรณ์ ดังนั้นจึงมีคำนำหน้าบุคคลเพียงคำเดียว ตารางนี้ผันกริยาโปรโต-เซอร์คัสเซียนที่สร้างขึ้นใหม่плъэн /pɬan/ "มอง" และเรียงลำดับให้ตรงกับกริยาในภาษาปัจจุบัน

กริยาประเภทนี้มีบทบาทเดียวเท่านั้น คือ ประธาน ในรูปสัมบูรณ์ (ไม่มีรูปกรรมวาจกและรูปกรรมรอง ) ซึ่งแสดงด้วยคำนำหน้าบุคคลเพียงคำเดียวที่ด้านหน้ากริยา: เอกพจน์ที่ 1 сы-/с- , เอกพจน์ที่ 2 у- , พหูพจน์ที่ 1 ты-/т- , พหูพจน์ที่ 2 шъу- ; บุคคลที่สามไม่ต้องใช้คำนำหน้าใดๆ เลย

สิ่งหนึ่งที่ควรค่าแก่การสังเกตในที่นี้ ซึ่งปรากฏซ้ำในทุกรูปแบบต่อมา คือ ตัวบ่งชี้ การกระทำในปัจจุบัน ในปัจจุบันจะปรากฏเป็น-уо-และภาษาโปรโตจะเพิ่ม-р ต่อท้าย — ดังนั้น "ฉันมอง" จึงประกอบด้วย ประธาน + การกระทำ + รากศัพท์с-уо-плъэ-р ; ในอดีต ตัวบ่ง ชี้การกระทำจะหายไป ( сы-плъ-агъ "ฉันมอง") คำนำหน้าการกระทำนี้โดยพื้นฐานแล้วคือуэ-แต่ในตารางภาษาโปรโตจะเขียนว่า-уо-เพื่อให้มองเห็นได้แตกต่างจากคำนำหน้าบุรุษที่สองที่ดูเหมือนกันคือуэ-เนื่องจากบุรุษที่สามไม่มีคำนำหน้าส่วนบุคคลสำหรับตัวบ่งชี้การกระทำ ดังนั้นในปัจจุบันจึงใช้ตัวบ่งชี้เฉพาะคือмэ-ไว้ข้างหน้า ( мэ-плъэ-р "เขามอง")

ลำดับของช่องคำกริยา (ซ้าย → ขวา): ABS (ประธาน) · DYN · รากศัพท์ · กาล

กริยา ไม่ต้องการกรรม แบบคงที่ (stative) อธิบายถึงตำแหน่งหรือสถานะ เช่น "นั่ง" "ยืน" "นอน" มากกว่าการกระทำ เช่นเดียวกับกริยาไม่ต้องการกรรมแบบเอกภาคทั่วไป กริยาแบบคงที่นี้มี ประธาน สัมบูรณ์ เพียงตัวเดียว แต่กริยาแบบคงที่ไม่เคยมีโครงสร้างทางไวยากรณ์แบบไดนามิกเลยทั้งคำนำหน้า แบบไดนามิก (ปัจจุบัน-уо- / บุรุษที่ 3 мэ- ) และคำต่อท้าย แบบไดนามิก (ปัจจุบันกาลสมบูรณ์ของภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียน-р ) เนื่องจากไม่มีคำต่อท้ายนั้นปัจจุบันกาลของ ภาษาโปรโต จึงไม่มีคำลงท้าย และปัจจุบันกับอดีตแตกต่างกันเพียงแค่ คำต่อ ท้ายอดีต ( -агъ ; ภาษาอะดีเกสมัยใหม่-гъ , ภาษาคาบาร์เดียน-ащ ) กริยาต้นแบบถูกสร้างขึ้นใหม่เป็นщысын "นั่ง" ( щы- "ที่ (สถานที่)" + รากศัพท์-с "นั่ง") และแต่ละช่องจะให้รูปแบบเดียว

ลำดับของคำกริยาในช่อง (ซ้าย → ขวา): ABS (ประธาน) · รากศัพท์ · กาล — โดยไม่มีคำนำหน้าแสดงการกระทำและไม่มีคำต่อท้ายแสดงการกระทำ เช่นсы-щыс "ฉันนั่ง", сы-щыс-агъ "ฉันนั่ง", щыс-хэ "พวกเขานั่ง"

สี่คอลัมน์ประกอบด้วยภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนภาษาอะดีเกสมัยใหม่ ภาษาโปรโต-คาบาร์เดียนและภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่ภาษาอะดีเกมีความอนุรักษ์ นิยม ภาษาโปรโต-คาบาร์เดียนยังคงรักษาการแบ่งแยกจำนวนแบบเดิม ในขณะที่ ภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่ ลดรูปสรรพนามบุรุษที่สามพหูพจน์ทั้งหมดให้เหลือเพียงเอกพจน์ (จำนวนจึงขึ้นอยู่กับสรรพนามอิสระахэр / абыхэм ) ดูจำนวนในภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่ด้านล่าง

เช่นเดียวกับภาษาคาบาร์เดียนทุกภาษา ภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่จะไม่ใส่เครื่องหมายกำกับประธานบุรุษที่ 3 พหูพจน์บนกริยา โดยใช้รูปเอกพจน์กับรูปพหูพจน์ในสรรพนามอิสระахэр : "พวกเขานั่ง" ปกติจะเป็นАхэр щыс ส่วน รูป-хэใน คอลัมน์ ภาษาโปรโตคาบาร์เดียนด้านบนเป็นรูปที่เก่ากว่า

กริยา ไม่ต้องการกรรมแบบสองความหมาย คือ กริยา ที่ รับ สองอาร์กิวเมนต์ — ประธาน ในรูปเอกพจน์และ กรรม ในรูปกรรมรอง — แต่ยังคงเป็นกริยาไม่ต้องการกรรม (ประธานอยู่ในรูปเอกพจน์ ไม่ใช่รูปกรรมตรง) ตัวอย่างเช่น กริยาที่สร้างขึ้นใหม่ในภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนеплъын /japɬən/ ซึ่งหมายถึง "มองดู"

• ประธานในรูปสัมบูรณ์คือคำนำหน้า เหมือนกับในกริยาเอกพจน์: เอกพจน์ที่ 1 сы- , เอกพจน์ที่ 2 у- , พหูพจน์ที่ 1 ты- , พหูพจน์ที่ 2 шъу- , บุคคลที่ 3 Ø.
• กรรมรองจะอยู่ถัดไป ระหว่างประธานและคำนำหน้าแสดงการกระทำ: เอกพจน์ที่ 1 сэ- , เอกพจน์ที่ 2 уэ- , เอกพจน์ที่ 3 е- , พหูพจน์ที่ 3 я-ไม่มีกรรมกริยาแบบเออร์เกทีฟ

ดังนั้น "ฉันมองคุณ" = ประธานсы- + กรรมรองуэ- + คำนำหน้าแสดงการกระทำ + รากศัพท์плъы = сы-уэ-уо-плъы-рเนื่องจากภาษาโปรโตไม่มีการหลอมรวมสระ สระกรรมและคำนำหน้าแสดงการกระทำจึงปรากฏให้เห็นทั้งคู่

ภาษา Adyghe (ตะวันตก) และ Kabardian (ตะวันออก) ทำเครื่องหมายกรรมรองบุรุษที่สามแตกต่างกัน และนี่คือเหตุผลที่รูปแบบกาลปัจจุบันของภาษาตะวันตกในตารางด้านล่างยังคงมีคำนำหน้า ในขณะที่รูปแบบภาษาตะวันออกไม่มีคำนำหน้า^{[ 58 ]}

ในภาษาคาบาร์เดียน กรรมรองบุรุษที่สามไม่มีเครื่องหมายชัดเจนในกาลปัจจุบันซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงที่มีสาเหตุทางเสียง: คำนำหน้าje- (е) ​​และja- (я)ถูกกลืนและหายไปเมื่ออยู่หน้าคำนำหน้าแสดงการกระทำo- (уэ-)ในกาลอื่นๆ (ที่ไม่ใช่กาลปัจจุบัน) ซึ่งไม่มีคำนำหน้าแสดงการกระทำ กรรมรองจะถูกทำเครื่องหมายด้วยje- (е) ​​ทั้งในรูปเอกพจน์และพหูพจน์ รูปแบบที่แยกแยะจำนวน เช่นd-je-was' (д-е-у-а-щ) "เราตีเขา" เทียบกับd-ja-was' (д-я-у-а-щ) "เราตีพวกเขา" นั้นเป็นไปได้ในทางทฤษฎีในภาษาคาบาร์เดียน แต่ไม่ค่อยพบเห็น ภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่มักแสดงจำนวนด้วยสรรพนามอิสระแทน ดังนั้น "เราตีพวกเขา" จึงเป็นдэ абыхэм деуащ ("เรา – พวกเขา – ตี") โดยที่абыхэм "พวกเขา" ทำหน้าที่แสดงความแตกต่างที่กริยาдеуащไม่ได้แสดงอีกต่อไป ผลก็คือ ภาษาคาบาร์เดียนมี รูปกริยาปัจจุบันแบบ ผสมผสานที่ไม่แยก 3 เอกพจน์จาก 3 พหูพจน์ ทั้งในส่วนของประธานและกรรม ดังนั้นรูปกริยาเดียวจึงสามารถหมายถึง "เขามองเขา / เขามองพวกเขา / พวกเขามองเขา / พวกเขามองพวกเขา" ได้

ในทางตรงกันข้าม ภาษาอะดีเกยังคงรักษาการแบ่งจำนวนแบบเดิมในบุรุษที่สามไว้ คือje-pɬ-ə (е-плъы) "เขามองเขา" เทียบกับja-pɬ-ə (я-плъы) "เขามองพวกเขา" และยังเพิ่มคำต่อท้ายพหูพจน์-x (-х) ในภายหลัง คือje-pɬ-ə-x (е-плъы-х) "พวกเขามองเขา" และja-pɬ-ə-x (я-плъы-х) "พวกเขามองพวกเขา" การคงไว้ซึ่งการแบ่งจำนวนนี้มีความเกี่ยวข้องโดยตรงกับการไม่มีคำนำหน้าแสดงพลวัต o- (уэ-)ในภาษาอะดีเกปัจจุบัน

ลำดับของช่องคำกริยา (ซ้าย → ขวา): ABS (ประธาน) · OBL (กรรม) · DYN · รากศัพท์

เมื่อประธานและกรรมรองอ้างถึงผู้เข้าร่วมคนเดียวกัน กริยาจะอยู่ใน รูป สะท้อนกฎนี้เป็นกฎทั่วไปของกริยาสะท้อนในภาษาเซอร์คัสเซียน กล่าวคือ ช่องสำหรับอาร์กิวเมนต์ที่อ้างถึงร่วมกันจะถูกเติมด้วยคำนำหน้าสะท้อนแทนที่จะเป็นคำนำหน้าบุคคล และกริยาจะเพิ่มคำต่อท้ายสะท้อน ("ย้อนกลับมาหาตัวเอง") — ในขณะที่การผันตามประธาน กริยาแสดงการกระทำ และการลงท้ายกาลยังคงเหมือนกับกริยาธรรมดา ในที่นี้ ช่องกรรม รอง (กรรม) จะถูกทำให้เป็นกริยาสะท้อน แตกต่างจากกริยาสะท้อนแบบสกรรมกริยา ซึ่ง ช่อง สัมบูรณ์ ด้านหน้า จะเป็นช่องที่ได้รับผลกระทบ ภาษาโปรโตและตะวันตกใช้กริยาสะท้อนзэ-และคำต่อท้าย-жьыส่วนภาษาตะวันออกใช้з- (ปัจจุบัน) / зэ- (อดีต ) และคำต่อท้าย-ыжในภาษาโปรโต กริยาแสดงการกระทำ-уо-ปรากฏขึ้นอย่างสมบูรณ์อีกครั้งหลังคำนำหน้าสะท้อน (เช่นсы-зэ-уо-плъы-жьы ) ส่วนกริยาแสดงพหูพจน์-хจะปรากฏเฉพาะกับประธานที่เป็นบุรุษที่ 3 พหูพจน์เท่านั้น

ลำดับกริยาช่อง (ซ้าย → ขวา): ABS (ประธาน) · OBL (สะท้อนзэ- ) · DYN · ราก · refactive -жьы

กริยา ไม่ต้องการกรรมแบบ คงที่ที่มีสองความหมายจะเพิ่ม กรรม รองเข้าไปในกริยาไม่ต้องการกรรมแบบคงที่ เช่นเดียวกับกริยาสองความหมายแบบไดนามิกеплъын "มองดู" มันมี ประธาน สัมบูรณ์และ กรรม รองและช่องคำนำหน้าเดียวกัน แต่เนื่องจากเป็นแบบคงที่ มันจึงไม่เคยมีโครงสร้างแบบไดนามิก : ทั้งคำนำหน้า แบบไดนามิก ( -уо- / мэ- ) และคำต่อท้าย แบบไดนามิก (กริยาปัจจุบันกาลสมบูรณ์ของภาษาโปรโต-р ) ดังนั้นกริยาปัจจุบันกาลของภาษาโปรโตจึงเปลือยเปล่าและปัจจุบันกาลกับอดีตกาลแตกต่างกันเพียงแค่ คำต่อ ท้ายอดีตกาล ( -агъ ; ภาษาอะดีเกสมัยใหม่-гъ , ภาษาคาบาร์เดียน-ащ ) กริยาต้นแบบถูกสร้างขึ้นใหม่เป็นтесын "นั่งบน" ( те- "บน (พื้นผิว)" + รากศัพท์-с "นั่ง")

ลำดับของช่องคำกริยา (ซ้าย → ขวา): ABS (ประธาน) · OBL (กรรม) · รากศัพท์ · กาล — ไม่มีการแสดงการกระทำ กรรมรองใช้ชุดแสดงความเป็นเจ้าของ ( с- , п- , Ø, т- , шъу- , я- )

สี่คอลัมน์ประกอบด้วยภาษาโปรโต-เซอร์คัสเซียนภาษาอะดีเกสมัยใหม่ ภาษาโปรโต-คาบาร์เดียนและภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่ภาษาอะดีเกมีความอนุรักษ์ นิยม ภาษาโปรโต-คาบาร์เดียนยังคงรักษาการแบ่งแยกจำนวนแบบเดิม ในขณะที่ ภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่ ลดรูปสรรพนามบุรุษที่สามพหูพจน์ทั้งหมดให้เหลือเพียงเอกพจน์ (จำนวนจึงขึ้นอยู่กับสรรพนามอิสระахэр / абыхэм ) ดูจำนวนในภาษาคาบาร์เดียนสมัยใหม่ด้านล่าง