อัลไต
กอร์โน-อัลไต
(กำหนดตามเชื้อชาติ)
การกระจายทางภูมิศาสตร์	สาธารณรัฐอัลไต , อัลไตไกร , แคว้นเคเมโรโว
เชื้อชาติ	อัลไตรวมถึงเชลคาน เทเลนจิตทูบาลาร์
ผู้พูดภาษาแม่	125,700 (ผู้พูดภาษาอัลไตตอนใต้และตอนเหนือทั้งหมด) [ 1 ] [ 2 ]
การจำแนกประเภททางภาษาศาสตร์	ชาวเติร์ก ชาวเติร์กทั่วไป ชาวเติร์กไซบีเรียและชาวคิปชัค ไซบีเรียตอนใต้และคีร์กีซ-คิปชัค[ 3 ] [ 4 ] อัลไต
การแบ่งย่อย	อัลไตเหนือ อัลไตตอนใต้
รหัสภาษา
ISO 639-2 / 5	alt
กลอตโตล็อก	ไม่มีalta1276   รหัสใดถูกยกเลิก
แผนที่พันธุ์ไม้ในเทือกเขาอัลไต

อัลไตหรืออัลไต^{[ 5 ] [ 6 ]} ( Altay : Алтай тил , romanized:  Altay til , IPA: [ɐɫtʰɐ́ɪ̯ tʰɪ̆l] ) เป็นกลุ่มภาษาเตอร์กิกที่ใช้พูดอย่างเป็นทางการในสาธารณรัฐอัลไตประเทศรัสเซียคำศัพท์มาตรฐานมีพื้นฐานมาจากภาษาอัลไตใต้แม้ว่าจะมีการสอนและใช้โดยผู้พูดภาษาอัลไตเหนือด้วยเช่นกันกอร์โน-อัลไตหมายถึงกลุ่มย่อยของภาษาในเทือกเขาอัลไตภาษาเหล่านี้เรียกว่าออยรอต (ойрот) ก่อนปี 1948 ^{[ 7 ]}

ภาษาอัลไตส่วนใหญ่พูดกันในสาธารณรัฐอัลไตนอกจากนี้ยังมีผู้พูดภาษาอัลไตจำนวนเล็กน้อยอาศัยอยู่ในเขตปกครองอัลไต ที่อยู่ใกล้เคียงด้วย ^{[ 8 ]}

เนื่องจากตำแหน่งที่ตั้งโดดเดี่ยวในเทือกเขาอัลไตและการติดต่อกับภาษารอบข้าง การจัดประเภทที่แน่นอนของภาษาอัลไตภายในกลุ่มภาษาเตอร์กิกจึงมักเป็นที่ถกเถียงกัน เนื่องจากความใกล้ชิดทางภูมิศาสตร์กับ ภาษา ชอร์และ ภาษา คาคัสการจัดประเภทบางอย่างจึงจัดให้อยู่ในกลุ่มย่อยเตอร์กิกเหนือ^{[ 9 ]} เนื่องจากมีความคล้ายคลึงกับ ภาษา คีร์กี ซบางประการ จึงถูกจัดกลุ่มเป็นกลุ่มย่อยคีร์กีซ-คิปชักร่วมกับภาษา คิปชัก ซึ่งอยู่ในตระกูลภาษาเตอร์กิก^{[ 3 ] [ 4 ]}การจัดประเภทโดยTalat Tekinจัดให้ภาษาอัลไตใต้อยู่ในกลุ่มย่อยของตนเองภายในกลุ่มภาษาเตอร์กิก และจัดกลุ่มภาษาถิ่นอัลไตเหนือร่วมกับภาษาชูลีมตอนล่างและภาษาถิ่นคอนโดมาของภาษาชอร์^{[ 10 ]}

แม้ว่าโดยทั่วไปจะถือว่าเป็นภาษาเดียวกัน แต่ภาษาอัลไตตอนใต้ก็ไม่สามารถเข้าใจกันได้อย่างสมบูรณ์กับ ภาษา อัลไตตอนเหนือตามการจำแนกประเภทสมัยใหม่—อย่างน้อยตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 20—ถือว่าเป็นสองภาษาที่แยกจากกัน^{[ 11 ]}

ภาษาอัลไตที่เขียนขึ้นนั้นมีพื้นฐานมาจากภาษาอัลไตตอนใต้ และตามข้อมูลจากEthnologueเด็กๆ ในภาษาอัลไตตอนเหนือปฏิเสธภาษานี้ในปี 2549 ได้มีการสร้างอักษรซีริลลิกขึ้น สำหรับ ภาษาคูมันดีซึ่งเป็นภาษาอัลไตตอนเหนือเพื่อใช้ในเขตอัลไต^{[ 12 ]}

ภาษาถิ่นมีดังต่อไปนี้: ^{[ 3 ]}

• อัลไตตอนใต้
  • อัลไตแท้
    • มายมา
  • เทเลงิต
    • โทลอส
    • ชุย
  • เทเลอุท
• อัลไตเหนือ
  • ทูบา
  • คูมันดี
    • ตูราชาค
    • โซลตัน
    • สตาโรบาร์ดิเนียน
  • Chalkan (เรียกอีกอย่างว่า Kuu, Lebedin)

ภาษา Kondoma ShorและLower Chulymมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับภาษาถิ่นทางเหนือโดยมีเสียง -j- แทนเสียง *d ระหว่างสระในภาษาโปรโตเติร์ก ซึ่งแตกต่างจาก ภาษา Mras ShorและMiddle Chulymที่มีเสียง -z- และมีความใกล้เคียงกับภาษา Khakasมากกว่า

ภาษาอัลไตเป็นภาษาทางการของสาธารณรัฐอัลไตควบคู่ไปกับภาษารัสเซียภาษาอัลไตทางการมีพื้นฐานมาจากภาษาอัลไตใต้ที่พูดโดยกลุ่มที่เรียกว่าอัลไต-คิซี อย่างไรก็ตาม ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ภาษาอัลไตได้แพร่กระจายไปยังสาธารณรัฐอัลไตเหนือด้วย^{[ 13 ]}

คุณลักษณะต่อไปนี้หมายถึงผลลัพธ์ของเส้นไอโซกลอส ของชาวเติร์กที่ใช้กันทั่วไป ในอัลไตตอนเหนือ^{[ 14 ] [ 15 ] [ 16 ]}

• */ag/ — เสียง */ag/ ในภาษาโปรโตเติร์ก พบได้ในสามรูปแบบที่แตกต่างกันทั่วแอลไตตอนเหนือ ได้แก่ /u/, /aw/, /aʁ/
• */eb/ — เสียง */eb/ ในภาษาโปรโตเติร์ก สามารถพบได้ทั้งในรูป /yj/ หรือ /yg/ ขึ้นอยู่กับสำเนียง
• */VdV/ — โดยมีข้อยกเว้นทางคำศัพท์บางประการ (ซึ่งน่าจะเป็นคำยืม) เสียง */d/ ระหว่างสระในภาษาโปรโตเติร์กจะออกเสียงเป็น /j/

เสียงของภาษาอัลไตมีความแตกต่างกันไปตามแต่ละสำเนียง

เสียงพยัญชนะเพดานปาก/ɟ/แตกต่างกันอย่างมากในแต่ละสำเนียง โดยเฉพาะในตำแหน่งเริ่มต้น และอาจถูกรับรู้ว่าเป็นเสียงกึ่งเสียดแทรก/d͡z/รูปแบบของคำว่าјок "ไม่" ได้แก่[coq] (สำเนียง Kuu) และ[joq] (สำเนียง Kumandy) แม้แต่ภายในสำเนียงเดียวกัน เสียงพยัญชนะนี้ก็แตกต่างกันอย่างมาก^{[ 17 ] [ 18 ] [ 19 ]}

ภาษาอัลไตมีสระแปดตัว ซึ่งอาจเป็นเสียงยาวหรือเสียงสั้นก็ได้

ภาษานี้เขียนด้วยอักษรละตินตั้งแต่ปี 1928 ถึง 1938 แต่ได้ใช้อักษรซีริลลิก (โดยเพิ่มอักษรพิเศษอีก 9 ตัว ได้แก่ Јј [d͡z~ɟ] , Ҥҥ [ŋ] , Ӧӧ [ø~œ] , Ӱӱ [y~ʏ] , Ғғ [ʁ] , Ққ [q] , Һһ [h] , Ҷҷ [d͡ʑ] , Ii [ɪ] ) ตั้งแต่ปี 1938 เป็นต้นมา

บางครั้งมีการใช้ ตัวอักษรŸแทนตัวอักษร Ӱ

ระบบการเขียนแรกของอัลไตถูกคิดค้นโดยมิชชันนารีจากคณะมิชชันนารีทางจิตวิญญาณของอัลไตในช่วงทศวรรษ 1840 โดยอิงจากอักษรซีริลลิกและคิดค้นขึ้นสำหรับภาษาถิ่นเทเลอุตและส่วนใหญ่ใช้สำหรับสิ่งพิมพ์ของศาสนจักร^{[ 20 ]}หนังสือเล่มแรกถูกพิมพ์ในอัลไตไม่นานหลังจากนั้น และในปี 1868 อักษรอัลไตชุดแรกก็ได้รับการตีพิมพ์ อักษรนี้ไม่มีรูปแบบที่คงที่ และมีการเปลี่ยนแปลงในแต่ละฉบับ

ด้วยเหตุนี้ นี่คือรายการของจดหมายบางส่วนเหล่านั้น:

หลังจากการปฏิวัติบอลเชวิกในปี พ.ศ. 2460 การตีพิมพ์หนังสือในอัลไตกลับมาดำเนินการอีกครั้งในปี พ.ศ. 2464 ^{[ 21 ]}โดยใช้อักษรที่คล้ายกับอักษรของมิชชันนารี ในช่วงเวลานี้ ตัวอักษรหลังการปฏิวัติจำนวนมากถูกนำมาใช้เพื่อประกอบคำภาษารัสเซียที่นำมาใช้ในภาษาได้ดียิ่งขึ้น ดังนั้นจึงมีรูปแบบดังนี้ (ตัวอักษรที่ไม่ใช่ภาษารัสเซียเป็นตัวหนา):

ที่น่าสนใจคือ ในพื้นที่เดียวกันนี้ หลายคนพิจารณาปรับอักษรมองโกล โบราณ เพื่อใช้ในการเขียนภาษาอัลไต^{[ 22 ]}

ในที่สุดก็มีการนำอักษรละตินมาใช้และใช้งานตั้งแต่ปี พ.ศ. 2465 ถึง พ.ศ. 2461 อักษรฉบับสุดท้ายได้รับการตีพิมพ์ในปี พ.ศ. 2474 โดยมีรูปแบบดังนี้: ^{[ 23 ]}

อักษรละตินจะสอดคล้องกับอักษรซีริลลิกสมัยใหม่ดังต่อไปนี้: ^{[ 24 ]}

ในปี ค.ศ. 1938 สถาบันวิจัยกลางด้านภาษาและการเขียนของประชาชนแห่งสหภาพโซเวียตได้เริ่มโครงการออกแบบอักษรใหม่สำหรับภาษาอัลไต โดยอิงจากอักษรซีริลลิก อักษรใหม่นี้ประกอบด้วยตัวอักษรรัสเซียทั้ง 33 ตัว รวมทั้งตัวอักษร⟨ Іі ⟩ , อักษรคู่⟨ Дь дь ⟩และตัวอักษร⟨ Ҥҥ ⟩สำหรับหน่วยเสียง [ɪ], [d͡ʒ] และ [ŋ] ตามลำดับ อย่างไรก็ตาม ข้อเสนอนี้ถูกปฏิเสธในภายหลัง เนื่องจากไม่สามารถแสดงถึงหน่วยเสียงทั้งหมดของภาษาอัลไตได้อย่างแม่นยำ

เพื่อแก้ไขข้อบกพร่องนี้ อักษรฉบับปรับปรุงครั้งแรกของสถาบันได้ตัดอักษร⟨ Ёё ⟩และ⟨ Юю ⟩สำหรับสระ[ø~œ]และ[y] ของภาษาอัลไต ออกไป และเพิ่มอักษรคู่สองตัวและตัวอักษรสองตัว ได้แก่⟨ Дь дь ⟩สำหรับ [d͡ʒ], ⟨ Нъ нъ ⟩สำหรับ [ŋ], ⟨ Ӧӧ ⟩สำหรับ [ø~œ] และ⟨ Ӱӱ ⟩สำหรับ [y] อย่างไรก็ตาม ในการปรับปรุงครั้งที่สอง⟨ Нъ нъ ⟩ถูกแทนที่ด้วย⟨ Ҥҥ ⟩จึงได้สร้างอักษรขึ้นดังนี้:

ผู้พูดภาษาอัล ไต ยอมรับรูปแบบแรก แต่โดยทั่วไปแล้วจะนิยมใช้⟨ Н' н' ⟩มากกว่า⟨Ҥҥ⟩

อักษรซีริลลิกชุดที่สองของสถาบันมีข้อบกพร่องหลายประการ จึงจำเป็นต้องมีการปฏิรูป ซึ่งได้ดำเนินการในปี 1944 การใช้⟨Ёё⟩และ⟨Юю⟩ [ø~œ]และ[y]ถูกยกเลิกโดยสิ้นเชิง และแทนที่ด้วยการนำการใช้ ⟨Ӧӧ⟩ และ ⟨Ӱӱ⟩ จากการแก้ไขครั้งที่สองของสถาบันมาใช้สำหรับ คำศัพท์พื้นเมือง ⟨Дь дь⟩ถูกยกเลิกและใช้⟨Јј⟩แทน ส่วน⟨Н' н'⟩นั้น ในที่สุดก็ยอมรับ⟨Ҥҥ⟩

ตัวอักษร⟨Ёё⟩ , ⟨Юю⟩และ⟨Яя⟩ยังคงใช้กันอยู่ แม้ว่าจะสงวนไว้สำหรับคำยืมจากภาษารัสเซียที่ไม่ใช่ภาษาพื้นเมืองเท่านั้น ในภาษาอัลไตมาตรฐานสมัยใหม่ เสียงที่เทียบเท่ากันจะเขียนเป็น⟨йа⟩ , ⟨йо⟩และ⟨йу⟩สำหรับคำพื้นเมือง คำที่เคยเขียนว่าкая "หน้าผา, หิน" และкоён "กระต่าย" ปัจจุบันเขียนเป็นкайаและкойонตามลำดับ

อัลไตมีสรรพนามส่วนบุคคลหกคำ:

ตารางต่อไปนี้แสดงการผันคำสรรพนาม

คำสรรพนามในภาษาถิ่นต่างๆ แตกต่างกันอย่างมาก ตัวอย่างเช่น คำสรรพนามในภาษาถิ่น Qumandin มีดังต่อไปนี้^{[ 25 ]}

• ชาวเทเลงกิตส์ , ชาวเทเลอุต ( กลุ่มชาติพันธุ์ ที่เกี่ยวข้อง )
• ชนเผ่าเติร์ก

วิกิพีเดียฉบับภาษาอัลไตใต้สารานุกรมเสรี

การทดสอบภาษาอัลไตเหนือของวิกิพีเดียที่Wikimedia Incubator

• อักษรอัลไต
• วลีจากเทือกเขาอัลไต ( เก็บถาวรเมื่อ 25 ตุลาคม 2552)
• พจนานุกรมออนไลน์รัสเซีย-อัลไต