พูลคอน ( ภาษากรีก: φοῦλκον ) ในภาษาละติน เรียกว่า ฟุลคัม (fulcum ) เป็นรูปแบบการจัดทัพของทหารราบที่ใช้โดยกองทัพของจักรวรรดิโรมันตอนปลายและจักรวรรดิไบแซนไทน์เป็นรูปแบบที่ทหารราบจัดแถวชิดกัน โดยสองหรือสามแถวแรกจะสร้างกำแพงโล่ขณะที่แถวหลังขว้างอาวุธ รูปแบบนี้ใช้ได้ทั้งในการรุกและการป้องกัน^{[ 1 ]}

คำว่าphoulkonปรากฏครั้งแรกในStrategikon ของมอริซ [ ^{2 ] ซึ่ง}เป็นคู่มือทางทหารที่เขียนขึ้นในช่วงทศวรรษที่ 590 เขียนเป็นภาษากรีกผู้เขียนStrategikon "ยังใช้ภาษาละตินและคำศัพท์อื่นๆ ที่ใช้กันทั่วไปในกองทัพบ่อยครั้ง" เนื่องจากภาษาละตินยังคงเป็นภาษาของกองทัพในเวลานั้น^{[ 3 ]}ดังนั้น คำนี้ เช่นเดียวกับคำศัพท์ทางทหารอื่นๆ ที่พบในคู่มือ จึงน่าจะเป็นการถอดเสียงเป็นภาษากรีกจากคำภาษาละตินสมมุติ*fulcumแม้ว่าคำภาษาละตินนี้จะไม่ปรากฏในข้อความใดๆ ที่หลงเหลืออยู่ ก็ตาม ^{[ 4 ]}ผู้เขียนชาวไบแซนไทน์ยุคแรกเพียงคนเดียวที่ใช้คำนี้คือธีโอฟาเนสผู้สารภาพบาปซึ่งบรรยายถึงรา ซาเตส ที่จัดทัพของเขาเป็นสามphoulkaเมื่อเผชิญหน้ากับกองทัพของเฮราคลิอุส ใน ยุทธการที่นิเนเวห์ (627 ) ^{[ 5 ]}งานเขียนของไบแซนไทน์ในยุคหลัง เช่นDe velitatione bellicaและPraecepta Militariaอธิบายถึงการรักษากองทหารส่วนหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นทหารม้าหรือทหารราบ ไว้ในphoulkaเพื่อทำหน้าที่เป็นยามรักษาการณ์ ในขณะที่กองทัพที่เหลือกระจายตัวออกไปปล้นสะดมหรือหาเสบียง การใช้งานในภายหลังเหล่านี้ดูเหมือนจะพัฒนาไปเป็น "รูปแบบการรบ" มากกว่าคำอธิบายเฉพาะของมอริซเกี่ยวกับยุทธวิธีกำแพงโล่^{[ 6 ]}

ไม่มีฉันทามติเกี่ยวกับที่มาของคำว่าphoulkonข้อเสนอหนึ่งระบุว่ามาจากคำว่าfurcaซึ่งหมายถึงส้อม เพื่ออธิบายกลุ่มทหารที่จัดเรียงเป็นรูปทรงลิ่ม อีกข้อเสนอหนึ่งระบุว่าคำนี้มาจาก คำภาษา เยอรมันที่อธิบายกลุ่มทหาร คำที่คล้ายกันนี้พบได้ในภาษาเยอรมัน รวมถึงภาษาอังกฤษโบราณfolc ("กองทัพ"; เปรียบเทียบกับgefylce "กองทหาร กองพล"), ภาษา แซกซอนโบราณfolc ("กองทหาร กองพล") และ ภาษา นอร์สโบราณfólk ("ผู้คน กองทัพ กองพล"), fylki ("การจัดเรียง รูปแบบ") ^{[ 7 ]}มีหลักฐานว่ามีทหารชาวเยอรมันอยู่ในกองทัพโรมันตอนปลาย โดยได้รับการเกณฑ์เข้ากองทัพโดยตรงหรือ ทำหน้าที่เป็นพันธมิตรfoederati

กรีกโบราณ"εφεγκίς" , "εφέγκιον" ( efelkis, efelkion ) ตกสะเก็ดของอาการเจ็บ เปลือกป้องกันที่เกิดขึ้นเหนือบาดแผล เป็นคำที่ใช้อธิบายการก่อตัวของโล่ป้องกัน จาก"επί" ( epi ), "on" + "έлκος" ( elkos ), "wound" เป็นภาษาละตินว่า "fulcum" ^{[ 8 ] [ 9 ]}

Strategikon อธิบายว่าphoulkonเป็นรูปแบบการจัดทัพทหารราบแบบประชิด ก่อนที่จะเข้าปะทะกับศัตรูในระยะประชิดและอยู่นอกระยะยิงธนู จะมีการออก คำสั่ง"ad fulco" (αδ φουλκω) และทหารราบจะเข้าแถวชิดกันและสร้างกำแพงโล่จากสองแถวแรก^{[ 10 ]}ขณะที่พวกเขารุก คืบ ทหารราบเบาจากด้านหลังจะยิงธนูใส่ศัตรู ในขณะที่ทหารราบหนักสามารถขว้าง ลูกดอก martiobarbuliหรือขว้างหอกก่อนที่จะเข้าประชิดเพื่อต่อสู้ระยะประชิดด้วยดาบspatha ^{[ 11 ]}หากเผชิญหน้ากับทหารม้าของศัตรู สามแถวแรกของphoulkonจะสร้างกำแพงโล่และแทงหอกออกไปด้านนอกพร้อมกับปักปลายหอกลงกับพื้น ในขณะที่แถวที่สามและแถวหลังจะขว้างอาวุธและทหารราบเบาจะยิงธนู^{[ 12 ]}

แม้ว่าจะมีเพียงหนังสือStrategikon เท่านั้น ที่อธิบายรูปแบบการจัดทัพนี้ว่าเป็นphoulkon อย่างชัดเจน แต่ดูเหมือนว่ายุทธวิธีเช่นนี้จะเป็นยุทธวิธีที่ชาวโรมันใช้กันมานานแล้ว ลองเปรียบเทียบคำอธิบายในStrategikonกับบันทึกก่อนหน้านี้ดู:

หากศัตรู [ทหารม้า] เข้ามาในระยะยิงธนูและพยายามจะทำลายหรือทำให้ขบวนทัพแตกกระเจิง ... ทหารราบก็จะเข้าประชิดกันอย่างเป็นระเบียบ และคนที่หนึ่ง สอง และสามในแต่ละแถวจะต้องจัดรูปขบวนเป็นกองโล่ซ้อนกัน โดยวางโล่ซ้อนกัน และแทงหอกไปข้างหน้าตรงๆ เลยโล่ของตน แล้วปักลงบนพื้นอย่างมั่นคง... พวกเขายังเอนไหล่และลงน้ำหนักไปที่โล่เพื่อจะสามารถรับแรงกดจากภายนอกได้ง่าย คนที่สามยืนตัวตรงกว่า และคนที่สี่ถือหอกเหมือนหอกซัดจะแทงคนที่เข้ามาใกล้หรือขว้างใส่แล้วชักดาบออกมา^{[ 13 ]}

มีการบรรยายถึงยุทธวิธีที่เกือบจะเหมือนกันนี้เมื่อหลายศตวรรษก่อน เพื่อใช้ต่อต้านชาวอลัน :

หาก [ทหารม้าของศัตรู] เข้ามาใกล้ แถวสามแถวแรกควรปิดโล่เข้าหากันและออกแรงกดด้วยไหล่เพื่อรับการโจมตีอย่างมั่นคงที่สุดเท่าที่จะทำได้ และประสานกันอย่างใกล้ชิด กดเข้าหากันให้แน่นที่สุดเท่าที่จะทำได้ แถวที่สี่ควรขว้างหอกเหนือศีรษะ ในขณะที่แถวที่สามควรโจมตีด้วยหอกหรือขว้างหอกเหมือนหอกอย่างไม่ยั้งคิดทั้งม้าและผู้ขี่^{[ 14 ]}

คำอธิบายเกี่ยวกับกำแพงโล่ทั้งที่ใช้ในการโจมตีและการจัดรูปขบวนต่อต้านทหารม้าโดยใช้หอกปักลงกับพื้นมีอยู่ตลอดประวัติศาสตร์โรมัน แม้ว่านักเขียนที่ไม่ใช่ทหารมักจะใช้คำศัพท์คลาสสิกในการอธิบายรูปขบวนดังกล่าว เช่นtestudo , คำแปลภาษากรีกว่าchelone (χελώνη) หรือphalanx ^{[ 15 ]}อย่างไรก็ตาม คำอธิบายเหล่านี้หมายถึงการใช้กำแพงโล่ในการรบ ซึ่งแตกต่างจากรูปขบวน testudo แบบคลาสสิกที่ใช้ในการล้อมเมือง^{[ 16 ]}ตัวอย่างเช่นยุทธการที่ Callinicumซึ่งทหารราบไบแซนไทน์กลุ่มเล็กๆ และทหารม้าที่ลงจากม้าในกองหลังได้จัดตั้งกำแพงโล่ที่ต้านทานการยิงธนูและการโจมตีของทหารม้าเปอร์เซีย และยุทธการที่ Taginae ซึ่ง ทหารไบแซนไทน์กลุ่มเล็กๆ จำนวนห้าสิบคนยึดเนินเขาและจัดตั้งเป็น "phalanx" ที่ต้านทานการโจมตีของทหารม้า Ostrogothic ซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยกำแพงโล่และหอกที่ปักลงกับพื้น^{[ 17 ]}

• ยุทธวิธีรบของไบแซนไทน์
• การจัดรูปขบวนแบบเทสตูโด
• ไพค์และช็อต

• Rance, Philip (2004). " Fulcum , Testudoสมัยโรมันตอนปลายและไบแซนไทน์: การนำยุทธวิธีทหารราบโรมันมาใช้แบบเยอรมัน?" . การศึกษาเกี่ยวกับกรีก โรมัน และไบแซนไทน์ . 44 : 265– 326.