Qʼeqchiʼ
เค็กชี
Q'eqchi'
ชาวพื้นเมือง	กัวเตมาลา , เบลีซ , เม็กซิโก
ภูมิภาค	อัลตา เบราปาซ , เปเตน , อิซาบัล , บาฮา เบราปาซ , เอล กิเช่ ; โทเลโด ; กัมเปเช , กินตานาโร , เชียปาส
เชื้อชาติ	Qʼeqchiʼ
ผู้พูดภาษาแม่	1.3 ล้าน (สำมะโนประชากรปี 2019) [ 1 ]
ตระกูลภาษา	ชาวมายัน คิเชียน-มาเมียน เกรทเตอร์ คิเชียน Qʼeqchiʼ
ภาษาถิ่น	ทางทิศตะวันตก ตะวันออก
ระบบการเขียน	ละติน
สถานะอย่างเป็นทางการ
ภาษาทางการใน	กัวเตมาลา[ 2 ]เม็กซิโก
ควบคุมโดย	Instituto Nacional de Lenguas Indígenas Academía de las Lenguas Mayas de กัวเตมาลา
รหัสภาษา
ISO 639-3	kek
กลอตโตล็อก	kekc1242
อีแอลพี	Q'eqchi'
แผนที่แสดงภาษาของชาวมายา ภาษา Qʼeqchiʼ แสดงด้วยสีชมพู อยู่บริเวณกลางล่างของแผนที่

ภาษาQʼeqchiʼหรือสะกดว่าKekchi , KʼekchiʼหรือKekchíเป็นหนึ่งในภาษามายันจาก สาขา Quichean ซึ่ง ^พูดกันในชุมชนQʼeqchiʼ ใน กัวเตมาลาเม็กซิโกและเบลีซ^{[ 3} ]

พื้นที่ที่มีการพูดภาษา Qʼeqchiʼ ครอบคลุมตั้งแต่ทางตอนเหนือของกัวเตมาลาไปจนถึงทางตอนใต้ของเบลีซ นอกจากนี้ยังมีชุมชนที่พูดภาษา Qʼeqchiʼ ในเม็กซิโกด้วย

ในเม็กซิโก ภาษา Q'eqchi' เป็นภาษาพูดในรัฐกัมเปเช , กินตานาโรและเชียปัสส่วนใหญ่อยู่ในชุมชน Quetzal-Etzná และ Los Laureles ในเขตเทศบาลเมืองกัมเปเชและใน Maya Tecun II และSanto Domingo Kestéในเขตเทศบาล Champotónรัฐกัมเปเช^{[ 4 ]}

มีการคำนวณว่าพื้นที่หลักของการพูดภาษา Qʼeqchiʼ ในภาคเหนือของกัวเตมาลาครอบคลุมพื้นที่กว่า 24,662 ตารางกิโลเมตร^{[ 5 ]} (ประมาณ 9,522 ตารางไมล์) แผนกและเทศบาลเฉพาะที่พูดภาษา Qʼeqchiʼ เป็นประจำในกัวเตมาลา ได้แก่: ^{[ 5 ]}

ในประเทศเบลีซภาษา Qʼeqchiʼ พูดกันในเขตโตเลโด [ ^{5 ] Qʼeqchiʼ}เป็นภาษาแรกของชุมชนหลายแห่งในเขตนี้ และชาวมายาส่วนใหญ่ในโตเลโดพูดภาษานี้

Terrence Kaufmanอธิบายว่า Qʼeqchiʼ มีกลุ่มภาษาถิ่นหลักสองกลุ่ม ได้แก่ กลุ่มตะวันออกและกลุ่มตะวันตก กลุ่มตะวันออกประกอบด้วยภาษาถิ่นที่พูดกันในเขตเทศบาล Lanquín, Chahal, Chahabón และ Senahú และกลุ่มตะวันตกพูดกันในทุกที่อื่น^{[ 6 ]}

ด้านล่างนี้คือ หน่วยเสียงของ ภาษา Qʼeqchiʼ ซึ่งแสดงด้วยอักษรเสียงสากลหากต้องการดูอักษรเสียงอย่างเป็นทางการ โปรดดูแผนภูมิในส่วนการเขียนของบทความนี้

ภาษา Qʼeqchiʼ มีพยัญชนะ 29 ตัว โดย 3 ตัวนั้นยืมมาจากภาษาสเปน

ภาษา Qʼeqchiʼ มีสระ 10 ตัว ซึ่งแตกต่างกันทั้งในด้านคุณภาพและความ ยาว

ยกเว้นบางกรณี เช่น คำอุทานอย่างuyaluy [ ^{15 ] และคำคุณศัพท์ที่มี clitic ที่ไม่เน้น เสียง}ที่ท้าย^{[ 16 ]}การเน้นเสียงจะตกอยู่ที่พยางค์สุดท้ายเสมอ^{[ 16 ]}

เช่นเดียวกับภาษามายันอื่นๆ อีกมากมาย Qʼeqchiʼ เป็นภาษากรรมวาจก-สัมบูรณ์ซึ่งหมายความว่ากรรมของกริยาที่ต้องการกรรมจะได้รับการปฏิบัติทางไวยากรณ์ในลักษณะเดียวกับประธานของกริยาที่ไม่ต้องการกรรม^{[ 17 ] [ 18 ]}หน่วยคำแต่ละหน่วยและคำอธิบายหน่วยคำทีละหน่วยในส่วนนี้แสดงด้วยIPAในขณะที่ "คำเต็ม" หรือรูปแบบการเขียน จะแสดงด้วยการเขียน ของ สถาบันภาษามายันแห่งกัวเตมาลา

ในภาษา Qʼeqchiʼ มีสรรพนาม อยู่สองประเภท ได้แก่ สรรพนามอิสระและคำต่อท้ายสรรพนามสรรพนามอิสระนั้นคล้ายกับสรรพนามในภาษาอังกฤษหรือภาษาสเปน ในขณะที่คำต่อท้ายสรรพนามจะติดอยู่กับคำต่างๆ เช่น คำนาม คำกริยา และคำแสดง สภาพ และใช้สำหรับการผันคำ [ ^{19 ] [ 20 ] เช่น}เดียวกับภาษามายันอื่นๆภาษา Qʼeqchiʼ มีคำต่อท้ายสรรพนามสองชุด เรียกว่าชุด A และชุด B ตารางต่อไปนี้แสดงคำต่อท้ายสรรพนามทั้งหมด

เมื่อเติมหน่วยคำเหล่านี้ลงในกริยาที่ต้องการกรรม หน่วยคำชุด A จะบ่งบอกถึงผู้กระทำในรูปกรรมกริยาที่แสดงการกระทำโดยสกรรมกริยา (ergative agent) ในขณะที่หน่วยคำชุด B จะบ่งบอกถึงกรรมในรูปสัมบูรณ์ (absolutive object)

เมื่อเติมหน่วยคำเสริมชุด B เข้ากับกริยาไม่ต้องการกรรม มันจะบ่งบอกถึงประธานของกริยาไม่ต้องการกรรมนั้น

เมื่อเติมคำต่อท้ายจากชุด A ไว้ข้างหน้าคำนาม จะเป็นการแสดงความเป็นเจ้าของ ดังที่ชื่อบ่งบอก คำต่อท้ายชุด A ที่อยู่หน้าสระจะพบได้เฉพาะหน้าสระเท่านั้น อย่างไรก็ตาม กฎสำหรับการกระจายคำต่อท้ายชุด A ที่อยู่หน้าพยัญชนะบนคำนามนั้นซับซ้อนกว่า และบางครั้งอาจพบได้ทั้งหน้าสระและพยัญชนะ ตัวอย่างเช่น คำยืม (ส่วนใหญ่มาจากภาษาสเปน) จะพบพร้อมกับคำต่อท้ายที่อยู่หน้าพยัญชนะ ไม่ว่าคำนั้นจะขึ้นต้นด้วยพยัญชนะหรือไม่ก็ตาม ในทางตรงกันข้าม คำที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ทางเครือญาติและส่วนต่างๆ ของร่างกาย ซึ่งเป็นคำที่ไม่น่าจะยืมมา จะใช้คำต่อท้ายที่อยู่หน้าสระเสมอหากคำนั้นขึ้นต้นด้วยสระ^{[ 24 ]}แผนภูมิต่อไปนี้จะเปรียบเทียบสถานการณ์ทั้งสองนี้

เมื่อหน่วยคำเติมในกลุ่ม B ทำหน้าที่เป็นหน่วยคำเติมท้ายของกริยาแสดงสภาวะมันจะบ่งบอกถึงประธานหรือหัวข้อของกริยาแสดงสภาวะนั้น

คำบอกสภาพสามารถสร้างขึ้นจากคำนามได้ โดยกระบวนการนั้นง่ายๆ เพียงแค่เติมหน่วยสรรพนามชุด B ต่อท้ายคำหลัก

ลำดับคำพื้นฐานของประโยคภาษา Qʼeqchiʼ คือกริยา – กรรม – ประธานหรือ VOS ^{[ 28 ] [ 29 ]}ลำดับคำแบบ SVO, VSO, SOV, OVS และ OSV ล้วนเป็นไปได้ในภาษา Qʼeqchiʼ แต่ละแบบมีการใช้งานและข้อจำกัดเฉพาะ^{[ 30 ]}ความแน่นอนและความมีชีวิตของประธานและกรรมสามารถส่งผลต่อลำดับคำได้^{[ 31 ] [ 32 ]}เช่นเดียวกับภาษาอื่นๆ กฎที่แน่นอนสำหรับลำดับคำในสถานการณ์ต่างๆ จะแตกต่างกันไปในแต่ละเมืองในพื้นที่ที่พูดภาษา Qʼeqchiʼ ^{[ 32 ]}

มีการพัฒนาระบบการเขียนหลายระบบสำหรับภาษา Qʼeqchiʼ แต่มีเพียงสองระบบเท่านั้นที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย ได้แก่ SIL และ ALMG

การถอดเสียงภาษาเก็กชี (Qʼeqchiʼ) ด้วยอักษรละตินครั้งแรกนั้นกระทำโดยนักบวชโรมันคาทอลิกในศตวรรษที่ 16 ฟรานซิสโก เด ลา ปาร์รา ได้คิดค้นอักษรเพิ่มเติมเพื่อใช้แทนพยัญชนะที่ไม่คุ้นเคยของภาษามายา และอักษรเหล่านี้ถูกนำมาใช้เขียนภาษาเก็กชี ตัวอย่างของภาษาเก็กชีที่เขียนด้วยการถอดเสียงของเด ลา ปาร์รา สามารถพบได้ในงานเขียนในศตวรรษที่ 18 ของชุดสะสมทางภาษาศาสตร์เบเรนด์ท-บรินตัน (ห้องสมุดหนังสือหายากและต้นฉบับ มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ชุดสะสมเอกสารหมายเลข 700) ในศตวรรษที่ 20 ก่อนที่เซดัตและอีชัสและคาร์ลสันจะพัฒนาระบบการเขียน SIL นักวิจัยภาคสนามได้คิดค้นการถอดเสียงภาษาละตินแบบอื่นขึ้นมา ตัวอย่างเช่น Robert Burkitt (นักมานุษยวิทยาที่พูดภาษา Qʼeqchiʼ ได้คล่องแคล่วและคุ้นเคยกับชุมชน Qʼeqchiʼ และความหลากหลายทางภาษาต่างๆ) ในบทความ "Notes on the Kekchí Language" ปี 1902 ของเขา ใช้การถอดเสียงตามมาตรฐาน Americanist ที่ใช้กันในขณะนั้น^{[ 34 ]}

ระบบการเขียนแบบสเปนได้รับการพัฒนาโดย นักวิจัยภาคสนามของ Summer Institute of Linguistics (SIL) โดยหลักคือ William Sedat ในช่วงทศวรรษ 1950 และ Francis Eachus และ Ruth Carlson ในช่วงทศวรรษ 1960 ^{[ 35 ]}อักษรนี้ได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการโดยกระทรวงศึกษาธิการของกัวเตมาลาผ่านทางInstituto Indigenista Nacional de Guatemalaหรือ IIN ^{[ 36 ]}แม้ว่าจะไม่ถือว่าเป็นมาตรฐานอีกต่อไปแล้ว แต่ระบบการเขียนนี้ยังคงมีการใช้งานอย่างแพร่หลาย ส่วนหนึ่งเป็นเพราะความนิยมของข้อความบางส่วน รวมถึงพระคัมภีร์โปรเตสแตนต์ที่จัดทำโดยโครงการแปลพระคัมภีร์ SIL/Wycliffe และหนังสือแบบฝึกหัดการเรียนรู้ภาษาที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย "Aprendamos Kekchí"

โครงการ ภาษาศาสตร์ ฟรานซิสโก มาร์โรคิน (Proyecto Lingüístico Francisco Marroquínหรือ PLFM) ได้พัฒนาระบบการเขียนทางเลือกขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1970 ซึ่งได้รับอิทธิพลจากอักษรเสียงสากล (International Phonetic Alphabetหรือ IPA) ที่น่าสังเกตคือ ระบบการเขียนของ PLFM ใช้เลข "7" ในการเขียนเสียงพยัญชนะหยุดเส้นเสียง (glottal plosive) ในขณะที่ใช้เครื่องหมายอะพอสโทรฟี (apostrophe) ในอักษรคู่และอักษรสามตัว (digraphs and trigraphs) เพื่อเขียนเสียงพยัญชนะหยุดพ่นลม (ejective stops) และเสียงพยัญชนะกึ่งเสียดแทรก (affricates) ต่อมา ระบบนี้ได้รับการปรับปรุงโดย สถาบันภาษามายา แห่งกัวเตมาลา (Academia de Lenguas Mayas de Guatemalaหรือ ALMG) ซึ่งได้เปลี่ยนเลข "7" เป็นเครื่องหมายอะพอสโทรฟี ผลลัพธ์ที่ได้คือ ระบบการเขียนของ ALMG ซึ่งเป็นมาตรฐานและเป็นวิธีการเขียนภาษา Qʼeqchiʼ อย่างเป็นทางการ อย่างน้อยก็ในประเทศกัวเตมาลา ตั้งแต่ปี 1990 ในระบบการเขียนของ ALMG แต่ละกราฟีม (หรือ "ตัวอักษร" รวมทั้งอักษรคู่และอักษรสามตัว ) จะสอดคล้องกับหน่วยเสียง เฉพาะหน่วยหนึ่ง ๆ ซึ่งรวมถึงสระ ที่แยกกัน สำหรับเสียงยาวและเสียงสั้น รวมถึงการใช้เครื่องหมายอะพอสโทรฟี (saltillos) สำหรับการเขียนเสียงพ่นลมและเสียงหยุดเส้นเสียง^{[ 37 ]}ตารางต่อไปนี้จับคู่กราฟีม ALMG อย่างเป็นทางการแต่ละตัวกับค่าเทียบเท่า IPA

ในสมัยที่สเปนเข้ายึดครองทวีปอเมริกา ภาษาเก็กชีอาจมีผู้พูดน้อยกว่าภาษาใกล้เคียง เช่นอิตซาโมปันและโชลติซึ่งปัจจุบันใกล้สูญพันธุ์หรือสูญพันธุ์ไปแล้ว หลักฐานสำคัญสำหรับข้อเท็จจริงนี้ไม่ได้มาจากเอกสารในยุคอาณานิคม แต่มาจากการพบคำยืมจากภาษาเหล่านั้นในภาษาเก็กชีอย่างแพร่หลาย อย่างไรก็ตาม มีหลายปัจจัยที่ทำให้ภาษาเก็กชีเจริญรุ่งเรืองกว่าภาษาที่กล่าวมาข้างต้น หนึ่งในนั้นคือภูมิประเทศที่เป็นภูเขาสูงชันซึ่งเป็นถิ่นกำเนิดของภาษานี้ อีกประการหนึ่งคือ แทนที่จะถูกพิชิตอย่างง่ายดายเหมือนชาวโชลติ หรือต่อต้านการพิชิตเป็นเวลานานเหมือนชาวอิตซาที่ทำมานานกว่า 200 ปี ชาวเก็กชีกลับทำข้อตกลงพิเศษกับชาวสเปน โดยอนุญาตให้บาทหลวงโดมินิกัน นำโดยบาทหลวงบาร์โตโลเม เด ลาส กาซัส เข้ามาในดินแดนของพวกเขาและเผยแพร่ศาสนาได้อย่างไม่ถูกรบกวน ในขณะที่ไม่อนุญาตให้ชาวสเปนที่เป็นฆราวาสเข้ามา ส่งผลให้ดินแดนของพวกเขาถูกเปลี่ยนชื่อเป็น "เวราปาซ" (สันติภาพที่แท้จริง) โดยชาวสเปน ซึ่งชื่อนี้ยังคงใช้มาจนถึงปัจจุบันในเขตอัลตาเวราปาซและบาฮาเวราปาซของกัวเตมาลา การพัฒนาในช่วงแรกที่ค่อนข้างเอื้ออำนวยนี้ทำให้ผู้คนสามารถขยายตัวและแม้กระทั่งทำสงครามกับกลุ่มชาวมายาที่อยู่ใกล้เคียงได้ แม้ว่าต่อมาจะตามมาด้วยนโยบายที่โหดร้ายของพวกเสรีนิยมในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 และรัฐบาลทหารในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 แต่ก็อธิบายได้เป็นส่วนใหญ่ถึงสถานะของ Qʼeqchiʼ ในฐานะภาษามายาที่ใหญ่เป็นอันดับ 3 ในกัวเตมาลา และอันดับ 4 ทั่วภูมิภาคมายา การขยายตัวหลังยุคอาณานิคมที่ค่อนข้างใหม่นี้ยังเป็นเหตุผลที่ทำให้ Qʼeqchiʼ อาจเป็นภาษามายาที่มีความเป็นเอกภาพมากที่สุดในบรรดาภาษามายาขนาดใหญ่^{[ 39 ]}

ภาษา Qʼeqchiʼ ถูกสอนในโรงเรียนรัฐบาลผ่านโครงการการศึกษาแบบสองภาษาข้ามวัฒนธรรมของกัวเตมาลา

เช่นเดียวกับภาษามายาอื่นๆ ส่วนใหญ่ ภาษาเก็กชี (Qʼeqchiʼ) ยังอยู่ในกระบวนการพัฒนาให้เป็นภาษาเขียนและวรรณกรรม ข้อความที่มีอยู่สามารถแบ่งออกได้เป็นหมวดหมู่คร่าวๆ ดังต่อไปนี้

1. สื่อการเรียนการสอนที่มุ่งสอนให้ผู้คนพูด อ่าน หรือเขียนภาษาเก็กชี (Qʼeqchiʼ) หมวดหมู่นี้รวมถึงสื่อต่างๆ เช่น พจนานุกรมและไวยากรณ์ รวมถึงแบบฝึกหัดที่ออกแบบมาเพื่อใช้ในโรงเรียนในชนบทของกัวเตมาลา ในชุมชนที่ประชากรส่วนใหญ่พูดภาษาเก็กชีเป็นภาษาแม่
2. ข้อความทางศาสนา พระคัมภีร์ฉบับโปรเตสแตนต์ (ตีพิมพ์โดย SIL โดยอิงจากงานของ William Sedat และ Eachus และ Carlson) ที่กล่าวถึงข้างต้นน่าจะเป็นข้อความที่หาได้ง่ายที่สุดในภาษา Qʼeqchiʼ ในช่วงยี่สิบปีที่ผ่านมา คริ สตจักร โรมันคาทอลิกเป็นหนึ่งในผู้สนับสนุนหลักของภาษา Qʼeqchiʼ ที่เป็นลายลักษณ์อักษร องค์กรคาทอลิกต่างๆ รับผิดชอบในการผลิตข้อความจำนวนมาก รวมถึงพันธสัญญาใหม่ ปฐมกาล และอพยพ และจุลสารการสอนต่างๆ หนังสือเพลงชื่อQanimaaq Xloqʼal li Qaawaʼ 'เราสรรเสริญพระเจ้า' เป็นที่นิยมมากในหมู่ชาวคาทอลิก มีการพิมพ์มานานหลายปีแล้ว และมีการปรับปรุงเพลงใหม่ๆ อย่างสม่ำเสมอ หนังสือมอรมอนก็มีให้บริการในภาษา Qʼeqchiʼ เช่นเดียวกับข้อความทางศาสนาอื่นๆ ของ LDS ^{[ 40 ]}
3. ในช่วงสิบปีที่ผ่านมา เริ่มมีหนังสือหรือสื่อทางโลกที่ไม่เน้นการสอนปรากฏออกมาบ้างแล้ว แม้ว่าจะมีจำนวนไม่มากนักก็ตาม ผลงานที่โดดเด่นที่สุดคือการแปลข้อความภาษาคีชี (Kʼicheʼ) ชื่อ Popol Wuj ("Popol Vuh") โดยครูสอนภาษาและนักแปลชาวเก็กชี (Qʼeqchiʼ) ชื่อ Rigoberto Baq Qaal (หรือ Baʼq Qʼaal) และหนังสือรวมนิทานพื้นบ้านของชาวเก็กชี นอกจากนี้ เอกสารของรัฐบาลจำนวนหนึ่งก็ได้รับการแปลเป็นภาษาเก็กชีแล้ว รวมถึงรัฐธรรมนูญของกัวเตมาลาด้วย

การทดสอบภาษา Qʼeqchiʼของวิกิพีเดียที่Wikimedia Incubator

• K'EQCHI' 2012, 2021 Maya Atinab'aal re li Poyanam Keqchi' sa' eb' li Tenamit Guatemala ut Belize / ภาษามายันสำหรับชาว K'eqchi' ในกัวเตมาลาและเบลีซ
• รายการคำศัพท์ภาษา Qʼeqchiʼ (จากฐานข้อมูลคำยืมโลก)
• รายการคำศัพท์เปรียบเทียบ Q'eqchi' สวาเดช (จากวิกิพจนานุกรม)
• หน้าเว็บของหนังสือเรียนภาษาสเปน Qʼeqchiʼ ชื่อAprendamos kekchíจาก SILในเว็บไซต์นี้มีลิงก์สำหรับดาวน์โหลดหนังสือเป็นไฟล์ PDF สืบค้นเมื่อ 8 พฤษภาคม 2559