Layqa ( AymaraและQuechua ) ^{[ 1 ] [ 2 ]}เป็นคำที่ใช้ก่อนการพิชิตของสเปนเพื่อหมายถึงหมอรักษาโรคตามพิธีกรรมจาก ที่ราบสูง เปรู ตอนกลางที่พูดภาษาเคชัว หลังจากที่ผู้สอบสวน ชาวยุโรป และบาทหลวงคาทอลิก เข้ามา พวกเขา ก็เริ่มเรียก ผู้ปฏิบัติ พิธีกรรมทางศาสนาและ เวทมนตร์ ของชาวเคชัว ทั้งหมด ด้วยชื่อนี้ โดยเทียบLayqaกับ 'พ่อมด' หรือ ' แม่มด ' การอ้างอิงถึงLayqa ในยุคแรก ปรากฏในพงศาวดารของสเปน รวมถึงต้นฉบับ Huarochirí ^{[ 3 ]}ซึ่งจัดทำขึ้นในปี ค.ศ. 1608 โดยอัยการและผู้สอบสวนทางศาสนา บาทหลวงฟรานซิสโก เด อาวิลา ผู้ซึ่งใช้มันในการปราบปรามการบูชาและความเชื่อของชนพื้นเมือง

นักวิจัยร่วมสมัยหลายคน รวมถึงจิตแพทย์และนักมานุษยวิทยา Ina Rösing ^{[ 4 ]}และนักมานุษยวิทยาการแพทย์ Alberto Villoldo ได้พยายามชี้แจงว่าlayqaในโลกยุคก่อนสเปนไม่ใช่ 'แม่มด' แต่เป็นผู้รักษาแบบดั้งเดิมและครูสอนภูมิปัญญา

ในวัฒนธรรมเคชัวสมัยใหม่ การเรียกใครสักคนว่า "ลายกา" ถือเป็นการดูถูกอย่างร้ายแรง โดยทั่วไปแล้ว ลายกา มักเกี่ยวข้องกับเวทมนตร์ที่เป็นอันตราย การโจมตีทางจิตวิญญาณ การรุกรานทางพิธีกรรมที่เกิดจากความอิจฉา คำสาป การควบคุมวิญญาณเพื่อผลประโยชน์ส่วนตัว หรือความไม่สมดุลและความวุ่นวาย ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การใช้พลังทางจิตวิญญาณเพียงอย่างเดียว แต่ยังอยู่ที่เจตนาและผลกระทบทางสังคมที่อยู่เบื้องหลังการใช้พลังนั้นด้วย

คำนี้ไม่ได้ถูกใช้ในความหมายตรงตัวเสมอไป ในบางบริบท อาจใช้ในเชิงสังคมเป็นเพียงการกล่าวหาหรือดูถูกก็ได้

• ยาติรี