วาริʼ
ปากาส โนวอส
วาริʼ
การออกเสียง	[ʔwariʔ]
ชาวพื้นเมือง	บราซิล
ภูมิภาค	รอนโดเนีย
เชื้อชาติ	ชาววารี
ผู้พูดภาษาแม่	2,700 (2006) [ 1 ]
ตระกูลภาษา	ชาปาคูรัน วาริค Wanyam – Oro Win –Wari' โอโร วิน–วาริ วาริʼ
ภาษาถิ่น	ภาคเหนือ Wari'-'Oro Waram Wari'-'Oro Mon Wari'-'Oro Waram Xijen ภาคใต้ Wari'-'Oro Não' Wari'-'Oro 'Eo Wari'-'Oro 'At Wari'-'Oro Jowin Wari'-'Oro Kao Oro Aje
ระบบการเขียน	ละติน
รหัสภาษา
ไอโซ 639-3	pav
กลอตโตล็อก	wari1268
อีแอลพี	วาริ
ภาษา Wari ถูกจัดอยู่ในประเภทภาษาที่ใกล้สูญพันธุ์โดยUNESCO Atlas of the World's Languages ​​in Danger

ภาษาWariʼ (หรือOrowari, Wari, Pacaá Novo, Pacaás Novos, Pakaa Nova, Pakaásnovos ) เป็นภาษาเดียวที่ยังคงมีชีวิตชีวาอยู่ในตระกูลภาษา Chapacuranในภูมิภาคชายแดนบราซิล-โบลิเวียของอเมซอนมีผู้พูดประมาณ 2,700 คน ซึ่งเป็นชาว Wariʼที่อาศัยอยู่ตามลำน้ำสาขาของ แม่น้ำ Pacaas Novosในบราซิลตะวันตก คำว่าwariʼหมายถึง "เรา!" ในภาษา Wariʼ และเป็นคำที่ผู้พูดใช้เรียกภาษาและเผ่า^{[ 2 ]}ภาษา Wariʼ เขียนด้วยอักษรละติน

สำเนียงภาษา Wariʼ ที่ระบุโดย Angenot (1997): ^{[ 3 ] [ 4 ]}

ภาษาถิ่นทางเหนือ

• วาริ'-'โอโร วารัม' ลิงวารัม '
• Wari'-'Oro Mon 'อุจจาระ'
• วาริ'-'โอโร วารัม ซีเจน ' ลิง วารัม ตัวอื่น '

ภาษาถิ่นทางใต้

• Wari'-'Oro Não' 'ค้างคาว'
• Wari'-'Oro 'Eo 'the burpers'
• Wari'-'Oro 'ที่ 'กระดูก'
• Wari'-'Oro Jowin 'the jowin monkeys'
• วาริ'-'โอโร เก้า โอโร อาเจะ 'ผู้เสพสิ่งที่เป็นสีเขียว'

ไม่มีส่วนประกอบใดที่อธิบายไว้ด้านล่างนี้ปรากฏเฉพาะในคำยืมหรือเฉพาะในกลุ่มคำบางประเภทเท่านั้น นอกจากนี้ยังมีเสียงบางเสียงที่ไม่ได้ระบุไว้ ซึ่งใช้เฉพาะในคำเลียนเสียงธรรมชาติและอาจละเมิด ข้อจำกัดทาง สัทวิทยาและโครงสร้างเสียง ตามปกติได้

ภาษาถิ่น 'โอโร นาโอ' ของภาษาวารี ตามที่อธิบายโดยเอเวอเร็ตต์และเคิร์น (1997) มีหน่วย เสียงพยัญชนะดังต่อไปนี้ นับว่าเป็นจำนวนหน่วยเสียงที่ค่อนข้างมากเมื่อเทียบกับมาตรฐานภาษาถิ่นลุ่มน้ำอะมาโซน วงเล็บเหลี่ยมแสดงถึงการสะกดคำที่เกี่ยวข้องกับแต่ละเสียง

/t̪͡ʙ̥/ประกอบด้วยเสียงสั่นริมฝีปากสองข้างตามด้วยเสียงหยุดฟันในภาษา 'Oro Não' เสียงนี้จะปรากฏเฉพาะหน้า/o/และ/y/ เท่านั้น พบได้เกือบเฉพาะในผู้พูดที่มีอายุมากกว่า และบางครั้งก็เป็นหน่วยเสียงย่อยร่วมกับ[t]โดยถูกแทนที่ด้วย[t] อย่างสมบูรณ์ ในบางสำเนียง เฉพาะบุคคล ในบางภาษาถิ่น เสียงนี้เป็นหน่วยเสียงแยกต่างหาก อย่างไรก็ตาม มีเพียงประมาณ 24 คำเท่านั้นที่มีเสียงนี้ ซึ่งบางคำเป็น คำเลียน เสียง ธรรมชาติ

• [t͡ʃ]สามารถกลายเป็น[ ʃ ] ได้ โดยมีแนวโน้มที่จะปรากฏเป็น[ʃ]มากกว่าเมื่ออยู่หน้าสระที่ไม่กลม มากกว่าสระที่กลม

  xaxi' na 'เขาผอม' สามารถออกเสียงได้เป็น [t͡ʃaˈt͡ʃiʔ na]หรือ [ʃaˈʃiʔ na ]

• [m]สามารถกลายเป็น[ mᵇ ] (ลำดับของเสียงนาสิกลียดสองริมฝีปากตามด้วยเสียงหยุดสองริมฝีปากก้อง) ในตอนต้นพยางค์ โดยส่วนใหญ่มักอยู่หน้า/a/แต่ก็อาจอยู่หน้าสระอื่นๆ ได้เช่นกัน แนวโน้มที่จะออกเสียงเป็นลำดับนี้จะมากขึ้นหากพยางค์นั้นมีการเน้นเสียง

  homiri 'ความสกปรกของมัน' สามารถเขียนได้เป็น [homiˈɾi]หรือ [homᵇiˈɾi ]

• [n]สามารถกลายเป็น[ nᵈ ] (ลำดับของเสียงนาสิกลารอลก้องตามด้วยเสียงหยุดก้องก้อง) ในพยางค์แรก โดยพบมากที่สุดก่อน/a/แต่ก็พบก่อนสระอื่นๆ ได้เช่นกัน แนวโน้มที่จะออกเสียงเป็นลำดับนี้จะมากขึ้นหากพยางค์นั้นมีการเน้นเสียง

  wina 'หัวของฉัน' สามารถออกเสียงได้ว่า [wiˈna]หรือ [wiˈnᵈa ]

• [j]สามารถกลายเป็น[ ʒ ]ก่อน/i/ได้

  maji 'ไปกันเถอะ!' สามารถออกเสียงได้ว่า [maˈji]หรือ [maˈʒi ]

• [ʔj]สามารถกลายเป็น[ʔd͡ʒ]ในตอนแรกได้

  jin' 'ina 'ฉันกลัว' อาจเป็น [ˈʔjinʔ ʔiˌna]หรือ [ˈʔd͡ʒinʔ ʔiˌna ] ^{[ 5 ]}

ภาษา Wariʼ มีระบบสระที่ไม่สมมาตรมากที่สุดระบบหนึ่งของโลก โดยทั่วไปแล้ว สระควรจะกระจายตัวอย่างค่อนข้างสม่ำเสมอในพื้นที่สระไม่ได้กระจุกตัวอยู่ที่มุมใดมุมหนึ่ง นอกจากนี้ สระควรจะไม่กลมเมื่ออยู่ด้านหน้าและกลมเมื่ออยู่ด้านหลัง จนกว่า "ช่องว่าง" ในระบบสระจะถูกเติมเต็ม แม้ว่าภาษา Wariʼ จะมีสระเพียงหกตัว แต่สี่ตัวในนั้นเป็นสระหน้าแบบปิด/ปิดกลาง ซึ่งสองตัวเป็นสระกลม (แม้ว่า/ø/จะไม่ค่อยพบ) ผู้พูดภาษาอื่นที่ไม่ใช่เจ้าของภาษาจะมีปัญหาอย่างมากในการแยกแยะสระหน้าเหล่านี้ ซึ่งแตกต่างจากสระหลังเพียงตัวเดียวคือ/o /

การออกเสียงสระเป็นเสียงนาสิกเกิดขึ้นเฉพาะในสระประสมเท่านั้น สระประสมจำนวนน้อยที่ไม่ออกเสียงนาสิกนั้นลงท้ายด้วย/i/สระประสมต่อไปนี้พบได้ในสำเนียงโอโรนาโอ: [ẽĩ] , [ãĩ] , [ aɪ ] , [õĩ] , [oɪ ] , [ ỹĩ ] , [ĩõ] , [ẽõ] , [ãõ ]

^{[ 5 ]}

• [ i ]สามารถกลายเป็น[ ɪ ]ในพยางค์ที่ไม่เน้นเสียงได้ หากสระในพยางค์ถัดไปเป็น[i ]

  'มันสุดยอดมาก' piquirim naสามารถเป็น[pikiˈɾim na]หรือ[pɪkɪˈɾim na]ได้

• /e/ กลายเป็น[ ɛ ]ก่อนเสียงหยุดทุกเสียงยกเว้น[ʔ]และในพยางค์ที่ไม่เน้นเสียงจะสอดคล้องกับ /e/ ที่กลายเป็น[ ɛ ]ในพยางค์ที่เน้นเสียง

  'day' xecคือ[t͡ʃɛk]เนื่องจากมี[k]

  'they went out' hwerehwet mama' nanaคือ[hʷɛɾɛˌhʷɛt maˈmaʔ naˌna]เพราะเสียง[t]ในพยางค์ที่เน้นเสียงทำให้เสียง /e/ กลายเป็น[ ɛ ]และเสียงที่อยู่ข้างหน้าก็เปลี่ยนไปตามทำนอง

• /e/ กลายเป็น[ ɪ ]เมื่ออยู่หน้าเสียงนาสิก และสอดคล้องกับ /e/ ที่กลายเป็น[ ɪ ]ในพยางค์ที่เน้นเสียง

  'มันชา' teteren naคือ[tɪtɪˈɾɪn na ]

• [ o ]สามารถกลายเป็น[ ʊ ]ในพยางค์ที่ไม่เน้นเสียงได้ เมื่อสระในพยางค์ที่เน้นเสียงไม่ใช่[ o ]

  'เมล็ดของมัน' tocoiสามารถเป็น[toˈkʷi]หรือ[tʊˈkʷi]ได้

• [ ø ]เป็นหน่วยเสียงที่หายาก และสำหรับผู้พูดบางคนจะพัฒนาเป็น[ e ]ในพยางค์เปิด และ[ y ]ในพยางค์ปิด

พยางค์พื้นฐานในภาษา Wari' คือ CV(C)(C) แต่คำต่อท้ายอาจอยู่ในรูปแบบ VC, VCVC หรือ V เฉพาะเสียงหยุดและเสียงนาสิกเท่านั้นที่สามารถปรากฏในส่วนท้าย ของพยางค์ ได้ กลุ่มพยัญชนะพบได้น้อย: /n/ เป็นหน่วยเสียงแรกเพียงหน่วยเดียวที่พบ และ /t/, /k/ และ /t͡ʃ/ เป็นหน่วยเสียงที่สองเพียงหน่วยเดียวที่พบในคำที่ไม่ใช่คำประสม

ภาษา Wariʼ มีคำที่ลงท้ายด้วยกลุ่มพยัญชนะ/mʔ/และ/nʔ/ซึ่งก่อนหน้านี้มีการวิเคราะห์ว่าเป็นเสียงเดี่ยว แต่ดูเหมือนว่าจะทำเช่นนั้นเพื่อหลีกเลี่ยงการทำให้โครงสร้างพยางค์ซับซ้อนขึ้น หากกลุ่มพยัญชนะเหล่านี้เป็นหน่วยเสียงที่แยกจากกัน กลุ่มพยัญชนะเหล่านี้จะปรากฏเฉพาะที่ท้ายคำเท่านั้น

ในภาษาถิ่นโอโรนาโอ พยัญชนะหลายตัวจะสลับกับ [ʔC] ที่ต้นคำพยางค์เดียว และ[ ʔ ]จะอยู่หน้ากึ่งสระต้นคำเสมอ ( [ j ]และ[ w ] ) รวมถึงในคำหลายพยางค์ด้วย มีความสัมพันธ์ระหว่างคำที่ขึ้นต้นด้วย [ʔC] ในภาษาถิ่นโอโรนาโอและคำที่ขึ้นต้นด้วย [ʔaC] ในภาษาถิ่นอื่น ๆ ตัวอย่างเช่น 'น้ำ' ออกเสียงว่า⟨com⟩ [ʔkom] ในภาษาถิ่นโอโรนาโอ และ⟨'acom⟩ [ʔaˈkom] ในภาษาถิ่นอื่น ๆ การสูญเสียพยางค์แรกนี้อาจเป็นคำอธิบายว่าทำไมคำเหล่านี้จึงมีรูปแบบที่ผิด กฎ การออกเสียงอย่างไรก็ตาม ข้อสรุปทั่วไปเหล่านี้ไม่ได้เป็นจริงเสมอไป ตัวอย่างเช่น 'หนาม' ⟨pi⟩ [ʔpi] ออกเสียงเหมือนกันในทุกภาษาถิ่น

พยางค์สุดท้ายของคำในกลุ่มคำศัพท์หลักๆ มักมีการเน้นเสียง คำกริยามักจะได้รับการเน้นเสียงหลัก ส่วนคำอื่นๆ ได้รับการเน้นเสียงรอง อย่างไรก็ตาม การเน้นคำใดคำหนึ่งเป็นพิเศษอาจทำให้การเน้นเสียงหลักเปลี่ยนไปได้

ภาษา Wariʼ เป็นภาษาเชิงวิเคราะห์ เป็นส่วนใหญ่ ซึ่งแทบไม่มีการผันคำกริยา แต่มีกระบวนการ สร้างคำ มากมาย

ภาษา Wariʼ มีคำนามหลักสองประเภท:

1. คำนามที่ลงท้าย ด้วย xiʼ (ตั้งชื่อเช่นนี้เพราะรูปแบบการอ้างอิงลงท้ายด้วยคำต่อท้าย /-xiʼ/)
2. คำนามที่ไม่ใช่xiʼ

คำนามที่ขึ้นต้น ด้วย Xiʼ นั้นเป็นกรรมสิทธิ์ที่ไม่อาจโอนถ่ายได้ดังนั้นจึงมีรูปแบบของคำต่อท้ายที่บ่งบอกความเป็นเจ้าของ

บางรูปแบบมีหน่วยย่อย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อตามหลังรากศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสระ [e] ตัวอย่างเช่น-conกลายเป็น-cunและ-camกลาย เป็น-quem

นอกจากนี้ยังมีรูปแบบของ คำสรรพนามแสดงการ ผันคำนามที่ผันตามบุคคล จำนวน และเพศของบุคคลที่สาม ซึ่งใช้เพื่อแสดงความเป็นเจ้าของคำนามที่ไม่ใช่คำนามลงท้าย ด้วย -xiʼ

คำนาม xiʼส่วนใหญ่มีรูปอื่นที่ไม่สามารถแสดงความเป็นเจ้าของได้ ในการแสดงความเป็นเจ้าของของรูปเหล่านี้ต้องใช้รูปxiʼ ที่ไม่สามารถโอนถ่ายได้ ตัวอย่างเช่น เพื่อสื่อความหมายว่า 'กระดูกหรือขาของเขา' ต้องใช้รูป xiʼของคำนาม ( araxiʼ ) ที่ลงท้ายด้วยคำบุพบทบุรุษที่สามเพศชายเอกพจน์ ไม่สามารถใช้รูปคำนามที่ไม่แสดงความเป็นเจ้าของ ( 'at ) กับคำบุพบทบุรุษที่สามเพศชายเอกพจน์ได้

คำกริยา ไม่มีการเติมคำต่อท้ายใดๆ เลย แต่จะใช้การซ้ำคำ เพื่อบ่งบอกลักษณะกริยา รูปพหูพจน์ได้มาจากการซ้ำคำบางส่วนของพยางค์ CV จากพยางค์ ที่เน้นเสียงซึ่งอาจเป็นรูปแบบ CV(CV) (โดยที่ตัวที่สองเป็นตัวเลือก) โดยปกติใช้กับกริยาที่ต้องการกรรมเช่นwac 'ตัด', wawac 'ตัด' (พหูพจน์); cao 'กิน', cacacao 'กิน' (พหูพจน์) ส่วนรูปแบบ CVrV มักใช้กับกริยาที่ไม่ต้องการกรรมเช่นcat 'แตก' (ไม่ต้องการกรรม), caracat 'แตก' (พหูพจน์) ประมาณหนึ่งในสามของรูปพหูพจน์ได้มาจากการซ้ำคำแต่ละประเภทเหล่านี้ และอีกหนึ่งในสามที่เหลือได้มาจากการแทนที่คำ

การซ้ำคำนามสามารถสร้างชื่อหรือคำอธิบายได้ ดังนั้นcapija capija (ปาก - 1S ) หมายถึง 'คนพูดมาก' และtowira towira (อัณฑะ - 1S ) หมายถึง 'ตัวละครในตำนานที่มีอัณฑะใหญ่โต'

ภาษา Wariʼ มีทั้งคำลงท้ายแสดงการผันคำกริยาและคำลงท้ายแสดงการผันคำนาม ซึ่งจะถูกวิเคราะห์ในฐานะคำลงท้ายแสดงการผันคำกริยา ไม่ใช่คำเติม ด้วยเหตุผลหลายประการ คำลงท้ายแสดงการผันคำกริยาสามารถปรากฏเป็นประโยคเต็มๆ ในฐานะคำตอบได้ เนื่องจากสิ่งที่อ้างถึงนั้นชัดเจนจากประโยคก่อนหน้า นอกจากนี้ คำลงท้ายเหล่านี้ยังไม่ผ่านกระบวนการทางสัทวิทยาที่คาดหวังหากเป็นคำเติมของคำกริยาหลัก ตัวอย่างเช่น พวกมันไม่รับเสียงเน้นหลัก ซึ่งคำเติมแสดงความเป็นเจ้าของจะทำเมื่อเติมเข้ากับคำนามในภาษา xiʼ

คำเสริมแสดงการผันคำกริยาจะผันตามบุคคล จำนวน กาล เพศบุคคลที่สาม (เฉพาะกรณีที่ไม่มีกาล) เสียง และประกอบด้วยทั้งประธานและกรรมของคำกริยา ในกรณีที่มีกรรมมากกว่าหนึ่ง คำเสริมจะแสดงถึงกรรมหนึ่งโดยอิงตามบทบาททางความหมายที่มีอยู่ในลำดับชั้นต่อไปนี้:

เป้าหมาย > สถานการณ์ > หัวข้อ > ประโยชน์ > ความมุ่งมั่น > สถานที่ > เวลา

คำว่า Wariʼ มี กระบวนการ กลืนเสียง สามประเภท ได้แก่ แบบย้อนกลับ (หรือแบบคาดการณ์ล่วงหน้า) แบบก้าวหน้า (หรือแบบคงไว้) และแบบรวมตัวกันซึ่งส่วนใหญ่เกิดขึ้นที่ขอบเขตของหน่วยคำต้นคำ

การกลืนเสียงแบบย้อนกลับเกิดขึ้นที่ขอบเขตของหน่วยคำที่เกี่ยวข้องกับพยัญชนะ โดยที่พยัญชนะของคำต่อท้ายทำให้พยัญชนะของคำหลักเปลี่ยนไป ตัวอย่างเช่น เมื่อ คำนาม xiʼที่มีคำหลักลงท้ายด้วย-jiผันตามบุรุษที่สามเพศชายหรือเพศหญิง เนื่องจาก /k/ ในคำต่อท้ายทำให้ /y/ ในคำหลักกลายเป็น /ts/:

การกลืนเสียงแบบก้าวหน้าเกิดขึ้นที่ขอบเขตของหน่วยคำระหว่างพยัญชนะนาสิกหรือสระประสมกับเสียงหยุดไร้เสียง การกลืนเสียงประเภทนี้เป็นทางเลือกแต่พบได้ทั่วไปในการพูดปกติ อย่างไรก็ตาม ดูเหมือนว่าจะไม่ปรากฏในการพูดอย่างระมัดระวัง: Mon te? 'Where is my father?' สามารถออกเสียงได้ทั้ง [mon'de] หรือ [mon'te]

การรวมตัวของสระเป็นกระบวนการกลืนเสียงที่พบได้บ่อยที่สุด ซึ่งมักเกิดขึ้นพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงความกลมกลืนของสระ แบบย้อนกลับ มีหลักการสามประการที่ชี้นำผลลัพธ์ของการรวมตัวของสระ

1. ถ้าสระตัวใดตัวหนึ่งในสองตัวเป็นสระหลัง สระที่ได้ก็จะเป็นสระหลังเช่นกัน: xiri- 'บ้าน' + -u ' 1S ' = xuru 'บ้านของฉัน'
2. สระที่ออกมาจะมีระดับความสูงเท่ากับสระที่สูงที่สุดของสระสองตัวที่ป้อนเข้ามา: toco - 'ตา' + - um ' 2S ' = tucum 'ดวงตาของพวกเขา'
3. ถ้าสระที่ป้อนเข้ามาเหมือนกัน สระที่ได้ก็จะเหมือนกัน (กรณีนี้เกิดขึ้นเฉพาะกับ /i/+/i/ ในคลังข้อมูลที่รวบรวมโดย Everett และ Kern (1997))

ลำดับส่วนประกอบพื้นฐานในภาษา Wariʼ ถือเป็น VOS แม้ว่าจะไม่ค่อยพบเห็นส่วนประกอบ ที่แสดงออกมาหลายส่วน ก็ตาม บ่อยครั้งที่ส่วนประกอบของกริยาจะถูกระบุโดยคำต่อท้ายที่สอดคล้องกับกริยา ซึ่งประกอบเป็นคำต่อท้ายแสดงการผันกริยา โดยที่คำต่อท้ายของประธานจะอยู่หน้าคำต่อท้ายของกรรม กรรมหรือประธานในบุคคลที่สามอาจถูกทำเครื่องหมายไว้อย่างชัดเจนหรือเพียงแค่กล่าวถึงในคำต่อท้ายแสดงการผันกริยา ส่วนบุคคลที่หนึ่งและบุคคลที่สองสามารถทำเครื่องหมายได้ด้วยคำต่อท้ายแสดงการผันกริยาเท่านั้น

คำกริยาสามารถมีได้ถึงสี่ตัวแปร แต่โดยทั่วไปแล้วจะไม่แสดงตัวแปรมากกว่าหนึ่งตัวพร้อมกัน ตัวอย่างที่แสดงตัวแปรสามตัวขึ้นไปมักมาจากตัวอย่างที่ถามมาเท่านั้น

เอเวอเร็ตต์และเคิร์น (1997) เรียกประโยคเหล่านี้ว่าประโยค COMP เนื่องจากตำแหน่งเริ่มต้นของประโยคถูกครอบครองโดยสิ่งที่พวกเขาเรียกว่าคำเชื่อมประโยคหรือ คำ เสริมประโยคคำเหล่านี้ทำให้ประโยค หรือตัวแปรในประโยค มีความหมายเฉพาะเจาะจง

ประโยคที่จะเรียกว่าประโยค COMP ได้นั้น ต้องมีคำ COMP อยู่ในตำแหน่งแรก มีหน่วยคำแสดงการผันคำตามมาอย่างใกล้ชิด ซึ่งให้ข้อมูลเกี่ยวกับกาล อารมณ์ และบางครั้งก็เพศ และมีคำแสดงการผันคำกริยาที่ไม่ขึ้นกับกาลตามหลังคำกริยา

นี่คือรายชื่อคำศัพท์ COMP ที่พบในภาษาถิ่นโอโรนาโอ

ภาษา Wariʼ ไม่มี กริยา เชื่อมดังนั้นประโยคที่ควรใช้กริยาเชื่อม คำคุณศัพท์จึงกลายเป็นกริยาแทน

คำว่า Wariʼ ไม่มีคำนำหน้าคำนาม ความแน่นอนหรือไม่แน่นอนสามารถแสดงออกได้โดยการใช้คำชี้เฉพาะหรือคำลงท้ายกริยาที่มีกรรมอยู่ อย่างไรก็ตาม วิธีหลังนี้ไม่สามารถแยกแยะความแน่นอนได้เสมอไป เพราะกรรมที่ไม่แน่นอนก็สามารถระบุไว้ในคำลงท้ายกริยาได้เช่นกัน

• Pacaas Novos ( ชุดพจนานุกรมระหว่างทวีป )