ภาษาถิ่นวอร์ซอ ( ภาษาโปแลนด์: gwara warszawska [ ˈɡvara varˈʂafska ] ) หรือภาษาถิ่นวอร์ซอ ( ภาษา โปแลนด์: dialekt warszawski ) เป็นภาษาถิ่นย่อยระดับภูมิภาคของภาษาถิ่นมาโซเวียของภาษาโปแลนด์ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองวอร์ซอภาษาถิ่นนี้พัฒนาขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 โดยได้รับอิทธิพลอย่างมากจากหลายภาษาที่พูดกันในเมืองนั้น หลังจากที่วอร์ซอถูกทำลายลงหลังจากการลุกฮือ ของชาววอร์ซอ ในปี 1944 ภาษาถิ่นย่อยนี้ก็เสื่อมถอยลง มีการประมาณการว่าในยุคปัจจุบัน ภาษาถิ่นนี้เกือบจะสูญพันธุ์ไปแล้วในฐานะภาษาแม่ และส่วนใหญ่ยังคงหลงเหลืออยู่ในงานวรรณกรรม

ภาษาถิ่นวอร์ซอส่วนใหญ่ประกอบด้วยพื้นฐานภาษาโปแลนด์ โดยมีอิทธิพลที่เห็นได้ชัด (ส่วนใหญ่เป็นคำศัพท์) จาก ภาษา ถิ่นมาโซเวียของโปแลนด์ รวมถึงภาษารัสเซียเยอรมันยิดดิชและภาษาอื่นๆ

ภาษาถิ่นนั้นประกอบด้วยภาษาถิ่นของชนชั้นต่างๆ มากมาย กล่าวคือ ภาษาของชานเมืองแตกต่างจากภาษาของใจกลางเมือง และแต่ละกลุ่มอาชีพก็ใช้ภาษาถิ่นของตนเองซึ่งแตกต่างกันเล็กน้อยจากกลุ่มอื่นๆ ดังนั้นจึงเป็นการยากที่จะระบุการจำแนกประเภทที่แน่นอนได้

เดิมทีภาษาถิ่นนี้ใช้พูดกันในและรอบๆกรุงวอร์ซอประเทศโปแลนด์หลังจากปี 1944 ภาษาถิ่นนี้ก็กระจัดกระจายไป เนื่องจากชาววอร์ซอส่วนใหญ่ถูกสังหารในการลุกฮือของวอร์ซอหรือไม่ก็ถูกย้ายไปตั้งถิ่นฐานในส่วนอื่นๆ ของโปแลนด์ ปัจจุบัน ภาษาถิ่นนี้เกือบจะสูญหายไปอย่างสิ้นเชิงในฐานะภาษาหลัก และส่วนใหญ่ใช้โดยนักเขียนและศิลปินเพื่อการสร้างสรรค์รูปแบบในวรรณกรรม บทกวี และการแต่งเพลง

ภาษาถิ่นวอร์ซอได้กลายเป็นภาษาถิ่นที่แยกออกมาต่างหากจากภาษาโปแลนด์ในช่วงศตวรรษที่ 18 เมื่อภาษาโปแลนด์พื้นฐาน ได้รับการเสริมด้วยคำยืมจำนวนมากจากภาษาถิ่นมาโซเวีย จาก นั้นภาษาที่ใช้ก็ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากภาษาต่างๆ ที่พูดโดยชาวเมืองวอร์ซอและราชสำนักโปแลนด์ ซึ่งรวมถึงภาษาอิตาลียิดดิชฝรั่งเศสละตินและอังกฤษในศตวรรษที่ 19 ในช่วงการแบ่งแยกโปแลนด์ภาษาถิ่นนี้ได้รวมเอาคำยืมจำนวนมากจากภาษาเยอรมันและภาษารัสเซีย เข้ามาด้วย

ก่อนสงครามโลกครั้งที่สองภาษาที่ใช้พูดโดยชนชั้นและอาชีพต่างๆ ในวอร์ซอพัฒนาขึ้นอย่างอิสระ แม้ว่าในที่สุดก็ผสมผสานและเชื่อมโยงกัน หลังจากเหตุการณ์ลุกฮือในวอร์ซอเมื่อผู้พูดภาษาส่วนใหญ่ถูกฆ่าหรือถูกขับไล่และไปตั้งถิ่นฐานในส่วนอื่นๆ ของโลก ภาษาถิ่นนี้ก็แยกตัวออกจากรากเหง้าทางภูมิศาสตร์และผู้ใช้ก็กระจัดกระจายไป หลังสงคราม มีเพียงชาววอร์ซอจำนวนเล็กน้อยที่กลับมา ในขณะที่ประชากรส่วนใหญ่ของเมืองมาจากส่วนอื่นๆ ของโปแลนด์ ด้วยเหตุนี้ ภาษาที่พูดในวอร์ซอจึงได้รับอิทธิพลอย่างมากจากภาษาถิ่นอื่นๆ ของภาษาโปแลนด์ เขตเดียวในวอร์ซอที่ยังคงรักษาภาษาถิ่นนี้ไว้ได้บ้างคือปรากาและโวลา

นับตั้งแต่ทศวรรษ 1960 การทำให้ภาษาพูดทั่วประเทศโปแลนด์เป็นมาตรฐานเดียวกันภายใต้อิทธิพลของสื่อมวลชน (เช่นโทรทัศน์และวิทยุ ) ส่งผลให้จำนวนผู้พูดภาษาถิ่นต่างๆ ของโปแลนด์ลดลงอย่างรวดเร็ว รวมถึงภาษาถิ่นวอร์ซอด้วย

ในบรรดาศิลปินที่มีชื่อเสียงที่ใช้ภาษาวอร์ซอในหนังสือ เพลง และบทกวี ได้แก่Hanka Bielicka , Wiktor Gomulicki , Stanisław Grzesiuk , Alina Janowska , Irena Kwiatkowska , Zygmunt Staszczyk , Stanisław Staszewski , Jarema Stępowski , Stefan WiecheckiและStasiek Wielanek การศึกษาภาษาถิ่นวอร์ซอที่ครอบคลุมที่สุดดำเนินการโดยBronisław WieczorkiewiczในหนังสือของเขาGwara warszawska wczoraj i dziś ( ภาษาวอร์ซอเมื่อวานและวันนี้ )

ระบบเสียงพื้นฐานของภาษาถิ่นวอร์ซอเหมือนกับภาษาโปแลนด์ มาตรฐาน แต่ก็มีข้อแตกต่างที่เห็นได้ชัดอยู่หลายประการ

ความแตกต่างที่สำคัญที่สุดระหว่างภาษาโปแลนด์เชิงวรรณกรรมและภาษาถิ่นวอร์ซอมีดังต่อไปนี้:

คำศัพท์ในภาษาถิ่นวอร์ซอส่วนใหญ่ยืมมาจากภาษาต่างๆ หลากหลายภาษา

ภาษาถิ่นวอร์ซอไม่ได้พัฒนาเป็นรูปแบบวรรณกรรม แต่ถูกใช้โดยนักเขียนหลายคนในวรรณกรรมโปแลนด์โดยเขียนด้วยชุดตัวอักษรโปแลนด์ มาตรฐาน ที่มีเสียงต่างกันโดยใช้การประมาณค่า

• พจนานุกรมภาษาโปแลนด์-วอร์ซอ