อาลีอี ( / ə . ˈ l i . i / , ə- LEE -ee ; ภาษาฮาวาย: [a.li.ʔi] ) คือชนชั้นสูงดั้งเดิมของหมู่เกาะฮาวายพวกเขาเป็นส่วนหนึ่งของสายตระกูลผู้ปกครองที่สืบทอดกันมา เรียกว่า โนโฮ อาลีอี (noho aliʻi) มีอาลีอี (หรือหัวหน้า ) หลายระดับ และตำแหน่งนี้สามารถดำรงได้ทั้งชายและหญิง

คำที่มีรากศัพท์เดียวกันกับคำว่าaliʻiมีความหมายคล้ายกันในภาษาโพลินีเซีย อื่นๆ เช่น ในภาษาเมารีคือarikiและในภาษาตาฮิติ คือ ari'i

ในสังคมฮาวายโบราณอาลีอี (aliʻi ) คือขุนนางสืบทอดทางสายเลือด (ชนชั้นทางสังคมหรือวรรณะ ) ^{[ 1 ] [ 2 ]}อาลีอีประกอบด้วยหัวหน้าระดับสูงและระดับต่ำในแต่ละระดับบนเกาะ^{[ 3 ] [ 4 ]}โน โฮ อาลี อี(noho aliʻi)คือหัวหน้าผู้ปกครอง^{[ 5 ]} เชื่อกันว่า อาลีอีสืบเชื้อสายมาจากเทพเจ้า^{[ 6 ]}

มีชนชั้นอาลีอิ 11 ชั้น ทั้งชายและหญิง ซึ่งรวมถึงคาฮูนา (นักบวชหญิงและชาย ผู้เชี่ยวชาญ ช่างฝีมือ และช่างทำเรือแคนู) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอาชีพ 4 อาชีพที่ชนชั้นสูงประกอบ^{[ 7 ]} แต่ละเกาะมี อาลีอิ นุยของตนเองซึ่งปกครองระบบของแต่ละเกาะ^{[ 8 ]}อาลีอิยังคงมีบทบาทในการปกครองหมู่เกาะฮาวายจนถึงปี 1893 เมื่อสมเด็จพระราชินีลิลิอูโอคาลานีถูกโค่นล้มโดยการรัฐประหารที่ได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาล สหรัฐอเมริกา

ในภาษาฮาวายnuiหมายถึง 'ยิ่งใหญ่' 'ยิ่งใหญ่' หรือ 'สูงสุด' ^{[ 9 ]}ดังนั้นaliʻi nuiจึงเป็นหัวหน้าผู้ปกครอง ตำแหน่ง nuiสามารถสืบทอดทางสายเลือดได้

นักประวัติศาสตร์David Malo , Samuel M. Kamakau ^{[ 10 ]}และAbraham Fornanderได้เขียนเกี่ยวกับ สายตระกูล aliʻi ที่แตกต่างกัน และความสำคัญของสายตระกูลเหล่านี้ต่อประวัติศาสตร์ฮาวายอย่างละเอียดถี่ถ้วน ความแตกต่างระหว่าง ลำดับชั้นและสายตระกูล aliʻiมาจากงานเขียนของพวกเขา^{[ 11 ]}

• อาลีอี นุย (Aliʻi nui)คือหัวหน้าสูงสุดของเกาะ และไม่มีใครเหนือกว่าพวกเขา (ในช่วงยุคราชอาณาจักร ตำแหน่งนี้จะมีความหมายว่า 'ผู้ว่าการ') เกาะฮาวายที่ใหญ่ที่สุดสี่เกาะ (ฮาวายตอนใน,เมาอิ,เคาอีและโออาฮู) มักปกครองโดยอาลีอี นุย ของตนเอง เกาะโมโลไค (Molokaʻi) ก็มีผู้ปกครองเกาะเช่นกัน แต่ต่อมาตกอยู่ภายใต้อำนาจที่เหนือกว่าของเมาอิและโออาฮูที่อยู่ใกล้เคียงในช่วงศตวรรษที่สิบเจ็ดและสิบแปดโมอี (Mōʻī)เป็นตำแหน่งพิเศษสำหรับหัวหน้าสูงสุดของเกาะเมาอิ ต่อมาตำแหน่งนี้ถูกใช้สำหรับผู้ปกครองทั้งหมดของหมู่เกาะฮาวายและพระมหากษัตริย์ฮาวาย
• Aliʻi nui kapuคือผู้ปกครองศักดิ์สิทธิ์ที่มีข้อห้ามพิเศษ
• Aliʻi Nīʻaupiʻoเป็นตำแหน่งหัวหน้าเผ่าที่ถือว่ามีเชื้อสายและอำนาจสูงสุด หัวหน้าเผ่า Nīʻaupiʻo อาจมาจากสหภาพ Piʻo หรือ Naha ก็ได้ ^{[ 12 ]}
• Aliʻi Piʻoเป็นตำแหน่งหัวหน้าเผ่าที่สืบเชื้อสายมาจากพี่น้องร่วมสายเลือดเดียวกัน ^{[ 12 ] [ 13 ]} หัวหน้า เผ่า Piʻoที่มีชื่อเสียงคือฝาแฝดราชวงศ์KameʻeiamokuและKamanawa
• Aliʻi Nahaเป็นตำแหน่งหัวหน้าเผ่าที่สืบเชื้อสายมาจากพี่น้องร่วมสายเลือดครึ่งหนึ่ง หรือการแต่งงานระหว่างลุงกับหลานสาว หรือพ่อกับลูกสาว คำจำกัดความที่แน่นอนยังเป็นที่ถกเถียงกันในหมู่ Malo, Kamakau และ Fornander ^{[ 12 ] [ 14 ]}หัวหน้าเผ่าในตำแหน่งนี้ตามประเพณีแล้วจะมี kapu noho ('kapu สำหรับการนั่ง') ^{[ 13 ]} หัวหน้า เผ่า Nahaที่มีชื่อเสียงได้แก่Keōpūolani
• Aliʻi Wohiเป็นตำแหน่งหัวหน้าเผ่าที่สืบเชื้อสายมาจากการแต่งงานของญาติสนิทที่ไม่ใช่พี่น้อง หนึ่งในหัวหน้าเผ่า Wohi ที่มีชื่อเสียงคือKamehameha Iหัวหน้าเผ่าเหล่านี้มี kapu wohiซึ่งทำให้พวกเขาได้รับการยกเว้นจาก kapu moe ('ข้อห้ามการกราบไหว้') ^{[ 15 ]}
• Papaคือหัวหน้าที่เกิดจากมารดาที่ มีตำแหน่ง nīʻaupiʻo , piʻoหรือ nahaโดยมีหัวหน้าชายที่มีตำแหน่งต่ำกว่า ^{[ 13 ]}
• โลเกียเป็นหัวหน้าเผ่าที่เกิดจากบิดาผู้มีตำแหน่งสูงและมีมารดาที่เป็นญาติกันทางน้อง ^{[ 13 ]}
• Lāʻau aliʻi 'คือหัวหน้าเผ่าที่เกิดจากพ่อแม่ที่เป็นลูกของหัวหน้าเผ่าชั้นสูงผ่านการแต่งงานครั้งที่สอง ^{[ 13 ]}
• Kaukaualiʻiคือหัวหน้าชั้นรองที่รับใช้aliʻi nui ^{[ 16 ]}เป็นคำที่ใช้เปรียบเทียบ ไม่ใช่ระดับ ขุนนาง aliʻi ที่ตายตัว คำนี้มีความยืดหยุ่นในแง่ของการใช้งาน โดยทั่วไปหมายถึงญาติที่เกิดจากพ่อแม่ที่มีลำดับชั้นต่ำกว่า ^{[ 12 ] [ 17 ]}ลูกหลานของลูกชาย kaukaualiʻi หากเกิดจากแม่ที่เป็น aliʻi ที่มีลำดับชั้นต่ำกว่าก็จะตกต่ำลงไปอีก ในที่สุดสายตระกูลก็จะตกต่ำลงไปจนถึง makaʻāinana ('สามัญชน') ^{[ 18 ]} Kaukaualiʻiจะได้รับตำแหน่งสูงขึ้นจากการแต่งงานกับ aliʻiที่
• Aliʻi noanoaคือหัวหน้าที่เกิดจากหัวหน้าชั้นสูงและสามัญชน ^{[ 13 ]}

สายตระกูล kaukaualiʻi สาย หนึ่งสืบเชื้อสายมาจากMoana KāneบุตรชายของKeākealanikāne กลายเป็น aliʻiรองของกษัตริย์ Kamehamehaแห่งอาณาจักร และรับผิดชอบงานบริการต่างๆ ( hana lawelawe ) สมาชิกในสายตระกูลนี้ได้แต่งงานกับสมาชิกราชวงศ์ Kamehameha รวมถึงCharles KanaʻinaและKekūanaōʻa ^{[ 16 ]}บางคนถือkāhiliซึ่งเป็นธงราชวงศ์ที่ทำจากขนนกและเป็นผู้ติดตามของaliʻiที่ มีตำแหน่งสูงกว่า ^{[ 16 ]} ในช่วงการปกครอง แบบกษัตริย์ หัวหน้าเผ่าเหล่านี้บางคนได้รับการเลื่อนตำแหน่งให้ดำรงตำแหน่งภายในองค์กรทางการเมืองหลักของสภานิติบัญญัติฮาวายและสภาองคมนตรีของกษัตริย์ กษัตริย์ฮาวายทุกพระองค์หลังจากKamehameha III ล้วน เป็นบุตรของบิดาที่เป็น Kaukaualiʻi ซึ่งแต่งงานกับภรรยาที่มีตำแหน่งสูงกว่า^{[ 19 ] [ 20 ]}

• Aliʻi nui of Hawaiʻi
• อาลีอิ นุยแห่งเมาอิ
• Aliʻi nui of Oʻahu
• Aliʻi nui of Kauaʻi
• อาลีอี นุย แห่งโมโลไก

• รายชื่อพระมหากษัตริย์แห่งตองกา
• รายชื่อพระมหากษัตริย์แห่งตาฮิติ
• รายชื่อพระมหากษัตริย์แห่งเกาะฮูอาฮิเน
• รายชื่อกษัตริย์แห่งมังกาเรวา

• ฟอร์แนนเดอร์, อับราฮัม (1920). ธรัม, โทมัส จี. (บรรณาธิการ). คอลเลกชันโบราณวัตถุและนิทานพื้นบ้านฮาวายของฟอร์แนนเดอร์ บันทึกความทรงจำของพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยาและประวัติศาสตร์ธรรมชาติโพลินีเซีย เบอร์นิซ เปาฮี บิชอป เล่มที่ 6 โฮโนลูลู: สำนักพิมพ์พิพิธภัณฑ์บิชอปOCLC  3354092
• ฮอมมอน, โรเบิร์ต เจ. (2013). รัฐฮาวายโบราณ: กำเนิดของสังคมการเมือง . อ็อกซ์ฟอร์ด: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ด. ISBN 978-0-19-991612-2.
• คามาเกา, ซามูเอล (1992) [1961] หัวหน้าผู้ปกครองแห่งฮาวาย (แก้ไขเพิ่มเติม) โฮโนลูลู: สำนักพิมพ์ โรงเรียนคาเมฮาเมฮา . ไอเอสบีเอ็น 0-87336-014-1.
• คามาเกา, ซามูเอล (1993) นิทานและประเพณีของคนโบราณ: นะ โมโอเลโล อา กา โปเอ คาฮิโก . โฮโนลูลู: สำนักพิมพ์พิพิธภัณฑ์บิชอป.
• Kirch, Patrick Vinton (2010). How Chiefs Became Kings: Divine Kingship and the Rise of Archaic States in Ancient Hawaiʻi . Berkeley/Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-94784-9.
• Kauanui, J. Kēhaulani (2008). เลือดฮาวาย: ลัทธิอาณานิคมและการเมืองแห่งอำนาจอธิปไตยและความเป็นชนพื้นเมือง . Durham, NC: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัย Duke. ISBN 978-0-8223-9149-4. OCLC  308649636 .
• ลินเนกิน, โจเซลิน (1990). ราชินีผู้ศักดิ์สิทธิ์และสตรีผู้ทรงอิทธิพล: ลำดับชั้น เพศ และลัทธิอาณานิคมในหมู่เกาะฮาวายแอนน์อาร์เบอร์ รัฐมิชิแกน: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยมิชิแกนISBN 0-472-06423-1.
• มาโล, ดาวิดา (1903) โบราณวัตถุของชาวฮาวาย: (Moolelo Hawaii) . แปลโดยนาธาเนียล ไบรท์ เอเมอร์สัน โฮโนลูลู: Hawaiian Gazette Co., Ltd. OCLC  317073334 .
• โอโซริโอ, จอน คามาคาวิโวโอเล (2002) การแยกชิ้นส่วนลาฮุย: ประวัติศาสตร์ของประเทศฮาวายจนถึงปี 1887 โฮโนลูลู: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยฮาวาย. ไอเอสบีเอ็น 978-0-8248-2549-2.
• Stokes, John FG (1932). "The Hawaiian King". Hawaiian Historical Society Papers (19). Honolulu: Hawaiian Historical Society: 1– 28. hdl : 10524/975 .
• ตุยมาเลียลิฟาโน, มอร์แกน (2549) O Tama a 'āiga: การเมืองแห่งการสืบทอดตำแหน่งที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของซามัว ซูวา: มหาวิทยาลัยเซาท์แปซิฟิก. ไอเอสบีเอ็น 9789820203778.
• วาเลรี, วาเลริโอ (2009). "การแต่งงาน ลำดับชั้น และการเมืองในฮาวาย" ใน ริโอ, คนุต มิกเจล; สเมดาล, โอลาฟ เอช. (บรรณาธิการ). ลำดับชั้น: ความคงอยู่และการเปลี่ยนแปลงในรูปแบบทางสังคม . สำนักพิมพ์เบิร์กฮาห์น. หน้า  211–244 . ISBN 978-1-84545-493-7.
• Young, Kanalu G. Terry (1998). การทบทวนอดีตของชาวฮาวายพื้นเมือง . นิวยอร์ก: Garland Publishing, Inc. ISBN 978-0-8153-3120-9. OCLC  0815331207 .