บอสซาโนวา
วินิซิอุส เด โมราเอสและบาเดน พาวเวลล์ที่ Teatro da Praia
ที่มาของรูปแบบ	แซมบ้า แจ๊ส โชโร คลาสสิก
ต้นกำเนิดทางวัฒนธรรม	ปลายทศวรรษ 1950 เขตทางใต้ของเมืองริโอเดจาเนโร ประเทศบราซิล
รูปแบบอนุพันธ์	แซมบ้าแจ๊ส ซัมบาลันโซ แซมบาส

บอสซาโนวา ( การออกเสียงภาษาโปรตุเกส: [ˈbɔsɐ ˈnɔvɐ])^ⓘ ) เป็นรูปแบบแซมบ้า ^{ที่ผ่อนคลาย [ nb 1 ]}ซึ่งพัฒนาขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1950 และต้นทศวรรษ 1960 ในประเทศบราซิล ^{[ 2 ]}ลักษณะเด่นคือซิงโคเพตที่สงบ พร้อมด้วยคอร์ดและการเล่นแบบฟิงเกอร์สไตล์ที่เลียนแบบจังหวะของแซมบ้า ราวกับเป็นการลดทอนและจัดรูปแบบบนกีตาร์ของจังหวะที่โรงเรียนแซมบ้าลักษณะเด่นอีกประการหนึ่งของรูปแบบนี้คือการใช้คอร์ดที่ไม่ธรรมดา ในบางกรณีมีการดำเนินคอร์ดที่ซับซ้อนและเสียงประสานที่ "คลุมเครือ" ^{[ 3 ] [ 4 ]}ความเข้าใจผิดทั่วไปคือคอร์ดและเสียงประสานที่ซับซ้อนเหล่านี้มาจากแจ๊สแต่ผู้เล่นกีตาร์แซมบ้าได้ใช้การเรียบเรียงตั้งแต่ต้นทศวรรษ 1920 ซึ่งบ่งชี้ถึงวิวัฒนาการคู่ขนานของรูปแบบมากกว่าการถ่ายโอนจากแจ๊สไปยังบอสซาโนวาโดยตรง ^{[ 5 ] [ 6 ]}อย่างไรก็ตาม บอสซาโนวาได้รับอิทธิพลจากแจ๊ส ทั้งในด้านฮาร์โมนีที่ใช้และเครื่องดนตรีประกอบเพลง และในปัจจุบันเพลงบอสซาโนวาหลายเพลงถือเป็นเพลงแจ๊สมาตรฐานความนิยมของบอสซาโนวาได้ช่วยฟื้นฟูแซมบาและมีส่วนช่วยในการปรับปรุงดนตรีบราซิลโดยทั่วไป

หนึ่งในนวัตกรรมสำคัญของบอสซาโนวาคือวิธีการสังเคราะห์จังหวะของแซมบาบนกีตาร์คลาสสิก [ ^{2 ] [ 6 ] ตาม}ที่นักดนตรีวิทยาGilberto Mendesกล่าว บอสซาโนวาเป็นหนึ่งใน "สามช่วงจังหวะของแซมบา" ซึ่ง "จังหวะบอสซา" ได้รับการแยกออกมาโดยJoão Gilbertoจากแซมบาแบบดั้งเดิม^{[ 5 ]}การสังเคราะห์ที่ทำโดย กีตาร์ของ Gilbertoเป็นการลดทอน " batucada "ของแซมบา ซึ่งเป็นรูปแบบที่สร้างขึ้นจากเครื่องดนตรีประเภทตีชนิดหนึ่ง: นิ้วโป้งทำเป็นsurdo ; นิ้วชี้ นิ้วกลาง และนิ้วนางทำเป็นtamborim ^{[ 6 ]}สอดคล้องกับข้อสันนิษฐานนี้ นักดนตรีเช่นBaden Powell , Roberto MenescalและRonaldo Bôscoliก็เข้าใจว่าจังหวะบอสซาโนวาถูกแยกออกมาจากการเล่น tamborim ในbateria ^{[ 7 ]}

ในบราซิล คำว่าbossaเป็นคำสแลงโบราณที่ใช้เรียกสิ่งที่ทำด้วยเสน่ห์พิเศษ ความสามารถโดยธรรมชาติ หรือพรสวรรค์ที่มีมาแต่กำเนิด ย้อนกลับไปในปี 1932 โนเอล โรซาก็เคยใช้คำนี้ในเพลงแซมบ้ามาแล้ว:

โอ้ แซมบ้า, คำโปรนติเดา เอ เอาท์รา บอสซา เซา นอสซา คอยซา, เซา คอยซา นอสซา (แซมบ้า ความพร้อม และบอส อื่นๆ เป็นของเรา เป็นของจากเรา)

วลีbossa novaแปลตรงตัวว่า "กระแสใหม่" หรือ "คลื่นลูกใหม่" ในภาษาโปรตุเกส^{[ 9 ]}ที่มาที่แท้จริงของคำว่าbossa novaยังคงไม่ชัดเจนเป็นเวลาหลายทศวรรษ ตามที่ผู้เขียนบางคนกล่าวไว้ ภายในวัฒนธรรมศิลปะริมชายหาดในช่วงปลายทศวรรษ 1950 ในริโอเดจาเนโรคำว่าbossaถูกใช้เพื่ออ้างถึง "กระแส" หรือ "คลื่นแฟชั่น" ใหม่ใดๆ ในหนังสือBossa Nova ของเขา ผู้เขียนชาวบราซิลRuy Castroยืนยันว่าbossaถูกใช้แล้วในทศวรรษ 1950 โดยนักดนตรีในฐานะคำที่บ่งบอกถึงความสามารถของใครบางคนในการเล่นหรือร้องเพลงอย่างมีเอกลักษณ์^{[ 10 ]}

คาสโตรอ้างว่าคำว่าบอสซาโนวาอาจถูกนำมาใช้ในที่สาธารณะเป็นครั้งแรกในคอนเสิร์ตที่จัดขึ้นในปี 1957 โดยGrupo Universitário Hebraico do Brasil ('กลุ่มมหาวิทยาลัยฮิบรูแห่งบราซิล') ผู้คิดค้นคำว่า บอสซาโนวาคือ มอยเซส ฟุกส์ นักข่าวหนุ่มที่กำลังโปรโมตงานดังกล่าว^{[ 11 ]}กลุ่มนั้นประกอบด้วยซิลเวีย เทลเลส , คาร์ล อส ไลรา , นารา เลเอา , ลุยซ์ เอซา , โรแบร์โต เมเนสคาลและคนอื่นๆ คำอธิบายของนายฟุกส์ ซึ่งได้รับการสนับสนุนอย่างเต็มที่จากสมาชิกบอสซาโนวาส่วนใหญ่ มีใจความว่า"HOJE. SYLVIA TELLES E UM GRUPO BOSSA NOVA" ("วันนี้ ซิลเวีย เทลเลส และกลุ่ม 'บอสซาโนวา'") เนื่องจากซิลเวีย เทลเลส เป็นนักดนตรีที่มีชื่อเสียงที่สุดในกลุ่มในเวลานั้น

ในปี 1959 Nara Leão ยังได้มีส่วนร่วมในการจัดแสดงบอสซาโนวาจากตัวอ่อนมากกว่าหนึ่งครั้ง ซึ่งรวมถึงเซสชัน Festival de Samba ครั้งที่ 1 ซึ่งจัดขึ้นโดยสหภาพนักศึกษาของPontifícia Universidade Católica เซสชันนี้นำโดยCarlos Diegues (ต่อมาเป็นผู้กำกับภาพยนตร์Cinema Novo คนสำคัญ ) ซึ่งเป็นนักศึกษากฎหมายซึ่งในที่สุด Leão ก็แต่งงานกัน^{[ 12 ]}

ไนต์คลับในBeco das Garrafas (ตรอกขวด) ซึ่งเป็นตรอกตันเล็กๆ ในโคปาคาบานา ถือเป็นแหล่งกำเนิดทางประวัติศาสตร์ของบอสซาโนวา^{[ 13 ] [ 14 ] [ 15 ] [ 16 ] [ 17 ] [ 18 ] [ 19 ] [ 10 ]}

ในปี พ.ศ. 2492 เพลงประกอบภาพยนตร์เรื่องBlack Orpheus (Orfeu Negro) ได้ถูกปล่อยออกมา ซึ่งรวมถึงเพลงManhã de Carnavalหรือ "เช้าวันเทศกาลคาร์นิวัล" ในอนาคต รูปแบบนี้เกิดขึ้นในช่วงเวลาที่แซมบ้า-คันเซา^{[ nb 2 ]}เป็นจังหวะที่โดดเด่นในวงการดนตรีของบราซิล^{[ 21 ] [ 22 ]}การปรากฏตัวครั้งแรกของรูปแบบนี้อยู่ในอัลบั้มCanção do Amor Demaisซึ่งนักร้องElizeth Cardosoได้บันทึกเพลงสองเพลงที่แต่งโดยคู่ดูโอAntônio Carlos "Tom" JobimและVinicius de Moraesคือ "Outra Vez" และ " Chega de Saudade " ซึ่งมี João Gilberto บรรเลงกีตาร์ประกอบ นับเป็นครั้งแรกที่นักดนตรีชาวบาเฮียได้นำเสนอจังหวะกีตาร์ของเขาซึ่งต่อมากลายเป็นเอกลักษณ์ของรูปแบบนี้^{[ 2 ]}ด้วยการบรรเลงประกอบเสียงของคาร์โดโซ กิลแบร์โตได้สร้างสรรค์วิธีการกำหนดจังหวะ โดยเน้นจังหวะที่เบาลง เพื่อสังเคราะห์จังหวะแซมบ้าเข้ากับกีตาร์^{[ 2 ] [ 23 ]}

ในปี พ.ศ. 2492 อัลบั้มบอสซาของ João Gilberto ได้รับการเผยแพร่ โดยมีเพลง "Chega de Saudade", "Bim Bom" และ "Desafinado" ซึ่งได้เข้าสู่คลังเพลงแจ๊ส^{[ 23 ]}ถือเป็นจุดกำเนิดของบอสซาโนวา^{[ 2 ] [ 23 ]}นอกจากนี้ยังนำเสนอวิธีการร้องเพลงแซมบ้าแบบใหม่ของ Gilberto ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากDorival Caymmi [ ^{24 ] [ 25 ] ด้วย}แผ่นเสียง LP Chega de Saudadeที่วางจำหน่ายในปี พ.ศ. 2492 Gilberto ได้รวมบอสซาโนวาให้เป็นรูปแบบใหม่ของการเล่นแซมบ้า^{[ 2 ] [ 3 ]}วิธีการเล่นและร้องเพลงแซมบ้าที่เป็นนวัตกรรมใหม่ของเขา ผสมผสานกับเสียงประสานของทอม โจบิม และเนื้อเพลงของวินิเซียส เดอ โมราเอส ได้รับการตอบรับทันทีจากนักดนตรีที่กำลังมองหาวิธีการใหม่ๆ ในการเล่นแซมบ้าในริโอเดจาเนโร^{[ 2 ] [ 26 ]}ซึ่งหลายคนได้รับอิทธิพลจากดนตรีแจ๊สของ อเมริกา ^{[ 27 ]}

เมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2505 สถานกงสุลใหญ่ของบราซิลได้นำเสนอBossa Novaที่Carnegie Hall [ ^{17 ] [ 28 ] [ 29 ] [ 30 ] [ 31 ] ใน}ปีเดียวกันนั้นQuincy Jonesได้ออกอัลบั้มBig Band Bossa Novaหลังจากไปเยือนริโอเดจาเนโรและได้ยินเกี่ยวกับความสำเร็จของบอสซาโนวา^{[ 32 ] [ 33 ]}

ในปี พ.ศ. 2507 João Gilberto, Stan Getz และ Tom Jobim ได้ออกอัลบั้มGetz/Gilberto ซึ่งได้รับ รางวัลแกรมมี่ บอสซาโนวาได้ถือกำเนิดขึ้นในฐานะขบวนการทางศิลปะรอบตัว Gilberto และศิลปินมืออาชีพคนอื่นๆ เช่น Jobim, Moraes และBaden Powellเป็นต้น ซึ่งดึงดูดนักดนตรีสมัครเล่นรุ่นเยาว์จากเขตทางใต้ของริโอเช่นMarcos Valle , Carlos Lyra , Roberto Menescal , Ronaldo Bôscoli และNara LeãoและAstrud Gilbertoจาก Bahian ^{[ 26 ] [ 34 ]}

Jorge Benเขียนเพลง " Mas que Nada " ในปี 1963 และSérgio Mendes & Brazil 66 ประสบความสำเร็จในแนวเพลงบอสซาร็อกด้วยเพลงนี้ในปี 1966 ^{[ 35 ]} เพลง นี้ได้รับการบรรจุเข้าสู่ หอ เกียรติยศ Latin Grammy Hall of FameเพลงSummer SambaโดยMarcos Valleได้รับความนิยมครั้งแรกโดยWalter Wanderley Trioในปี 1966 — อัลบั้มRain Forestที่เพลงนี้ถูกนำมาวางจำหน่ายได้รับสถานะแพลตินัมในปี 1970 ^{[ 36 ] [ 37 ]} — ในปี 1966 เวอร์ชันของ Wanderley เป็นเพลงที่ขายดีที่สุดในสหรัฐอเมริกา โดยขึ้นถึงอันดับ 26 ในBillboard Hot 100และอันดับ 3 ใน ชาร์ ตEasy Listening ^{[ 38 ]}เพลงนี้ยังคงเป็นที่ชื่นชอบใน สถานีวิทยุ Adult Standardsหลังจากความสำเร็จของเพลงWaters of MarchโดยTom Jobimในช่วงทศวรรษ 1970 เพลงนี้ถูกนำมาดัดแปลงเพื่อใช้ในโฆษณาชุดหนึ่งของCoca-Colaในช่วงทศวรรษ 1980 สิ่งเหล่านี้จบลงด้วยสโลแกนในขณะนั้นว่า "Coke Is It" ^{[ 39 ]}

แฟรงค์ ซินาตราและอันโตนิโอ คาร์ลอส โจบิมบันทึกอัลบั้มFrancis Albert Sinatra & Antonio Carlos Jobimในปี 1967 ^{[ 40 ]}เพลงได้รับการเรียบเรียงและควบคุมโดยเคลาส์ โอเกอร์แมนพร้อมด้วยวงออร์เคสตราในสตูดิโอ พร้อมกับผลงานประพันธ์ดั้งเดิมของโจบิม ในช่วงทศวรรษ 1960 และ 1970 ศิลปินแจ๊สชาวอเมริกัน เช่น สแตน เกตซ์, แฮงค์ โมบลีย์, เดฟ บรูเบค, ซูท ซิมส์, พอล วินเทอร์ และควินซี โจนส์ ได้บันทึกอัลบั้มบอสซาแจ๊ส

บอสซาโนวายังคงมีอิทธิพลต่อดนตรีป็อปทั่วโลกตั้งแต่ทศวรรษ 1960 จนถึงปัจจุบัน ตัวอย่างเช่น เพลง " Break on Through (To the Other Side) " โดยวงร็อกอเมริกันThe Doorsโดยเฉพาะจังหวะกลอง มือกลองJohn Densmoreกล่าวว่าเขาได้รับอิทธิพลอย่างมากจากเสียงดนตรีของบราซิลเมื่อคิดค้นส่วนของกลองสำหรับเพลงนี้^{[ 41 ]}ในช่วงกลางทศวรรษ 1980 บอสซาโนวาแนวใหม่ได้ถือกำเนิดขึ้นในยุโรป ในผลงานของนักร้องชาวไนจีเรียSade Aduและในกลุ่มต่างๆ เช่นMatt BiancoและStyle Council ^{[ 42 ]}

ในศตวรรษที่ 21 เพลง "Billie Bossa Nova" ถูกปล่อยออกมาโดยBillie Eilishในปี 2021 ^{[ 43 ]}นักร้องเพลงแจ๊สป๊อปชาวไอซ์แลนด์ Laufeyปล่อยเพลงฮิต " From the Start " ในปี 2023 ซึ่งมีจังหวะที่ผสมผสานกับบอสซาโนวา^{[ 44 ]} และเพลง BMF ที่ประสบความสำเร็จในปี 2025 โดยSZAซึ่งผสมผสานกับป๊อป^{[ 45 ]}และเพลงSo Easy (To Fall in Love)โดยOlivia Dean ^{[ 46 ] [ 47 ]}

โดยทั่วไปแล้ว บอสซาโนวาจะเล่นด้วย กีตาร์คลาสสิกสายไนลอนโดยใช้นิ้วแทนการใช้ปิ๊ก รูปแบบที่บริสุทธิ์ที่สุดอาจถือได้ว่าเป็นการเล่นกีตาร์เดี่ยวพร้อมเสียงร้อง ดังที่ João Gilbertoสร้างสรรค์ บุกเบิก และเป็นแบบอย่าง แม้แต่ในวงดนตรีขนาดใหญ่ที่ได้รับอิทธิพลจากแจ๊ส ก็มักจะมีกีตาร์อยู่เพื่อสร้างจังหวะพื้นฐาน Gilberto นำเอาจังหวะชั้นหนึ่งจากวงดนตรีแซมบ้าโดยเฉพาะอย่างยิ่งแทมโบริม มาประยุกต์ใช้กับมือที่ใช้ดีด ตามที่ Paulo Bittencourt นักดนตรีชาวบราซิลกล่าวไว้ João Gilberto ซึ่งเป็นที่รู้จักในด้านความแปลกประหลาดและหมกมุ่นอยู่กับความคิดที่จะหาวิธีการเล่นกีตาร์แบบใหม่ บางครั้งเขาจะขังตัวเองอยู่ในห้องน้ำ และเล่นคอร์ดเดิมซ้ำๆ เป็นเวลาหลายชั่วโมงติดต่อกัน^{[ 48 ]}

เช่นเดียวกับในเพลงแซมบาซูร์โดจะเล่น จังหวะ ซ้ำๆในจังหวะแรกของจังหวะที่หนึ่ง เสียง "อา" ของจังหวะที่หนึ่ง จังหวะแรกของจังหวะที่สอง และเสียง "อา" ของจังหวะที่สอง รูปแบบ ของคลาเว่ฟังดูคล้ายกับซอนคลาเว่แบบสองสามหรือสามสองของดนตรีคิวบา เช่นแมมโบ้แต่แตกต่างตรงที่ด้าน "สอง" ของคลาเว่ถูกดันด้วยโน้ตตัวที่แปด นอกจากนี้ เครื่องดนตรีประเภทเพอร์คัสชั่นที่สำคัญในบอสซาโนวาคือคาบาซาซึ่งเล่นรูปแบบโน้ตตัวที่สิบหกอย่างต่อเนื่อง ส่วนประกอบเหล่านี้สามารถปรับใช้กับชุดกลองได้ง่าย ทำให้บอสซาโนวาเป็นดนตรีบราซิลที่ค่อนข้างได้รับความนิยมในหมู่มือกลอง

นอกจากนี้ ยังมีเครื่องดนตรีและเสียงร้องอื่นๆ อีกบางส่วนที่เป็นส่วนประกอบของโครงสร้างเพลงบอสซาโนวา ซึ่งได้แก่:

บอสซาโนวามี จังหวะหลักที่อิงจากแซมบาแซมบาผสมผสานรูปแบบจังหวะและความรู้สึกที่มาจากชุมชนทาสชาวแอฟริกัน-บราซิล การเน้นจังหวะ ที่สองของแซมบา ส่งผลมาถึงบอสซาโนวา (ถึงขนาดที่มักจะเขียนโน้ตในจังหวะ 2/4) อย่างไรก็ตาม บอสซาโนวาไม่มีท่าเต้นประกอบเหมือนกับแซมบา^{[ 49 ]}เมื่อเล่นด้วยกีตาร์ ในรูปแบบหนึ่งห้องเพลงง่ายๆ นิ้วโป้งจะเล่นโน้ตเบสในจังหวะที่ 1 และ 2 ในขณะที่นิ้วอื่นๆ จะดีดคอร์ดพร้อมกันในโน้ตตัวที่แปดสองตัวของจังหวะที่หนึ่ง ตามด้วยโน้ตตัวที่สิบหกตัวที่สองของจังหวะที่สอง รูปแบบสองห้องเพลงมักจะมีจังหวะซิ งโคเพชัน ในห้องเพลงที่สอง ซิงโคเพชันเป็นคุณลักษณะทั่วไปของบอสซาโนวา ทำให้เกิดการเคลื่อนไหว "โยกเยก" ที่โดดเด่น ในขณะที่ดนตรีแจ๊สซึ่งโดยทั่วไปแล้วจะมีจังหวะสวิงก็มีจังหวะซิงโคเพชันเช่นกัน แต่บอสซาโนวามักจะเล่นโดยไม่มีจังหวะสวิง ซึ่งแตกต่างจากแจ๊ส ดังที่คาร์ลอส ไลรา นักแต่งเพลงบอสซาโนวา ได้อธิบายไว้ในเพลง "Influência do Jazz" จังหวะแซมบ้าเคลื่อนไหว "ไปด้านข้าง" ในขณะที่แจ๊สเคลื่อนไหว "จากหน้าไปหลัง" นอกจากนี้ยังมีหลักฐานบางอย่างที่บ่งชี้ถึงอิทธิพลทางดนตรีของบลูส์ในบอสซาโนวา แม้ว่าผลกระทบนี้จะไม่ได้รับการยอมรับในโครงสร้างของแนวเพลงนี้ในทันทีก็ตาม^{[ 50 ]}

นอกเหนือจากสไตล์กีตาร์แล้ว นวัตกรรมอีกอย่างของ João Gilberto คือการเปล่งเสียงร้อง ก่อนยุคบอสซาโนวา นักร้องชาวบราซิลใช้สไตล์ที่ดังและเกือบจะเหมือนโอเปร่า ปัจจุบัน การเปล่งเสียงขึ้นจมูกที่เป็นเอกลักษณ์ของบอสซาโนวาเป็นลักษณะเฉพาะของ ประเพณีพื้นบ้าน คาโบโคลของภาคตะวันออกเฉียงเหนือของบราซิล^{[ 51 ] [ 52 ]}

เนื้อหาของเพลงบอสซาโนวาโดยทั่วไปมักเกี่ยวกับผู้หญิง ความรัก ความโหยหา ความคิดถึงบ้าน และธรรมชาติ บอสซาโนวามักไม่เกี่ยวข้องกับการเมือง เนื้อเพลงในช่วงปลายทศวรรษ 1950 บรรยายถึงชีวิตที่สุขสบายของชาวบราซิลชนชั้นกลางถึงชนชั้นสูง แม้ว่าประชากรส่วนใหญ่จะเป็นชนชั้นแรงงานก็ตาม เมื่อประกอบกับการพัฒนาทางการเมืองในช่วงต้นทศวรรษ 1960 (โดยเฉพาะการรัฐประหารใน ปี 1964 ) ความนิยมของบอสซาโนวาจึงถูกบดบังด้วย เพลงแนวใหม่ที่เรียก ว่า Música popular brasileiraซึ่งปรากฏขึ้นในช่วงกลางทศวรรษ 1960 โดยมีเนื้อเพลงที่เน้นเรื่องการเมืองมากขึ้นและมุ่งเน้นไปที่การต่อสู้ของชนชั้นแรงงาน

บอสซาโนวาเป็นการเต้นรำที่ได้รับความนิยมซึ่งสอดคล้องกับดนตรี มันถูกนำเสนอในช่วงปลายทศวรรษ 1950 และค่อยๆ เสื่อมความนิยมลงในช่วงกลางทศวรรษ 1960 ^{[ 53 ]}ดนตรีบอสซาโนวา ด้วยจังหวะเสียงร้องที่นุ่มนวลและซับซ้อน รวมถึงการด้นสด เหมาะสำหรับการฟัง แต่ไม่ประสบความสำเร็จในการเป็นดนตรีเต้นรำ แม้ว่าจะมีการส่งเสริมอย่างหนักในช่วงทศวรรษ 1960 รูปแบบของท่าเต้นพื้นฐานนั้นเข้ากับดนตรีได้เป็นอย่างดี โดยจะเต้นบนเข่าที่ "อ่อนนุ่ม" ซึ่งช่วยให้สามารถโยกตัวไปด้านข้างพร้อมกับการเคลื่อนไหวของสะโพก และสามารถเต้นได้ทั้งแบบเดี่ยวและแบบคู่ มีการเผยแพร่รูปแบบท่าเต้นง่ายๆ ประมาณสิบแบบ

รูปแบบพื้นฐาน 8 จังหวะแบบหนึ่งคือ "ก้าวไปข้างหน้า แตะเท้า ก้าวถอยหลัง ก้าวชิดเท้า ทำซ้ำจากเท้าอีกข้าง" รูปแบบที่ดัดแปลงมาจากแบบนี้คือ การเดินแบบแซมบ้า ช้าๆ โดยเปลี่ยน "ก้าวชิดเท้า" เป็น "ก้าวชิดเท้า" ท่าเต้นแบบกล่องของรุมบาและ ท่าเต้น แบบตะเกียกตะกายของทูสเต็ปในไนท์คลับสามารถนำมาผสมผสานกับสไตล์บอสซาโนวาได้ การตกแต่งเพิ่มเติม ได้แก่ การวางแขนข้างหนึ่งไว้บนหน้าท้อง และโบกแขนอีกข้างที่ระดับเอวไปในทิศทางของการโยกตัว อาจมีการดีดนิ้วประกอบด้วย

• แซมบ้าร็อค

• คาร์วัลโญ่, แอร์มินิโอ เบลโล เด (1986) Mudando de Conversa (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) (1ª ed.) เซาเปาโล: มาร์ตินส์ ฟอนเตส.
• เคย์มี, สเตลลา (2001) Dorival Caymmi: o mar eo tempo (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) (1ª ed.) เซาเปาโล: บรรณาธิการ 34.
• โลเปส, เน่; ซิมาส, ลุยซ์ อันโตนิโอ (2015) Dicionário da História Social do Samba (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) (2ª ed.) รีโอเดจาเนโร: Civilização Brasileira
• มาชาโด, เรจิน่า สเตล่า บาร์เซลอส (2011) A voz na canção popular brasileira: um estudo sobre a Vanguarda Paulista (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) (1ª ed.) เซาเปาโล: บทบรรณาธิการของ Atelie.
• มาร์คอนเดส, มาร์กอส อันโตนิโอ, เอ็ด. (1977) Enciclopédia da música brasileira - erudita, folclórica e popular (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) (1ª ed.) เซาเปาโล: Art Ed.
• เซเวเรียโน, ไจโร (2009) Uma história da música popular brasileira: das origens à modernidade (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) เซาเปาโล: บรรณาธิการ 34.
• ตาติต, ลุยซ์ (1996) O cancionista: composição de canções no Brasil (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) เซาเปาโล: Edusp.
• แมมมี, ลอเรนโซ (พฤศจิกายน 1992) "João Gilberto และ Utopia Social da Bossa Nova" (PDF ) โนวอส เอสตูดอส เซบราป (โปรตุเกสแบบบราซิล) (34) เซาเปาโล: 63– 70
• มาตอส, คลอเดีย เนวา เด (2015) [2013]. "Gêneros na canção popular: os casos do samba e do samba-canção" . Artcultura (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) 15 (27) อูเบอร์ลันเดีย: มหาวิทยาลัยสหพันธ์อูเบอร์ลันเดีย: 121– 132
• ซิลวา, ราฟาเอล มาเรียโน กามิโล ดา (2017) คำอธิบาย: dissonâncias nos discursos acerca da influência do Jazz na Bossa Nova (ปรมาจารย์) (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) Uberlândia: มหาวิทยาลัยสหพันธ์แห่งUberlândia . สืบค้นเมื่อ7 สิงหาคม 2020 .
• คาสโตร, รุย (9 กรกฎาคม 2018). "Gravação de 'Chega de Saudade' foi um parto, mas elevou à eternidade som sem nome" (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) โฟลฮา เด เอส.เปาโล. สืบค้นเมื่อ7 สิงหาคม 2020 .
• การ์เซีย, วอลเตอร์ (1999) Bim Bom: a contradição sem conflitos de João Gilberto (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) เซาเปาโล: Paz e Terra.
• การ์เซีย, วอลเตอร์ (22 กรกฎาคม 2019). "Batucada do samba cabia na mão de João Gilberto" (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) โฟลฮา เด เอส.เปาโล. สืบค้นเมื่อ18 กันยายน 2020 .
• Ratliff, Ben (6 กรกฎาคม 2019). "João Gilberto สถาปนิกแห่งบอสซาโนวา เสียชีวิตแล้วในวัย 88 ปี" . เดอะนิวยอร์กไทมส์. สืบค้นเมื่อ7 สิงหาคม 2020 .
• "60 anos de Bossa Nova" (ในภาษาโปรตุเกสแบบบราซิล) อีบีซี 2018 . สืบค้นเมื่อ18 กันยายน 2020 .

• คาสโตร, รุย (แปลโดย ลิซา ซัลส์เบอรี). บอสซาโนวา: เรื่องราวของดนตรีบราซิลที่ดึงดูดใจคนทั่วโลก. 2000. ฉบับพิมพ์ครั้งแรกภาษาอังกฤษ. สำนักพิมพ์ A Capella Books ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ Chicago Review Press, Inc. ISBN 1-55652-409-9

ตีพิมพ์ครั้งแรกในบราซิลโดย Companhia das Letras 1990.

• คาสโตร, รุย (1990) Chega de Saudade: ประวัติศาสตร์และประวัติศาสตร์ da bossa nova รีโอเดจาเนโร: Companhia das Letras

• De Stefano, Gildo , Il popolo del samba, La vicenda ei protagonisti della storia della musica popolare brasiliana , คำนำโดย Chico Buarque de Hollanda, บทนำโดย Gianni Minà, RAI-ERI, Rome 2005, ISBN 8839713484
• De Stefano, Gildo , Saudade Bossa Nova: musiche, contaminazioni e ritmi del Brasile , คำนำโดยChico Buarque , บทนำโดยGianni Minà , Logisma Editore, Florence 2017, ISBN 978-88-97530-88-6
• แมคโกแวน, คริส และเปสซานฮา, ริคาร์โด้เสียงบราซิล: แซมบ้า บอสซาโนวา และเพลงยอดนิยมของบราซิล 2541. พิมพ์ครั้งที่ 2. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเทมเพิล. ไอเอสบีเอ็น 1-56639-545-3
• Perrone, Charles A. ปรมาจารย์แห่งเพลงร่วมสมัยของบราซิล: MPB 1965–1985 . ออสติน: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเท็กซัส, 1989.
• เมย์, จานคาร์โล. คันโตลาติน: Origine, Evoluzione และ Protagonisti della Musica Popolare del Brasile 2004. สแตมปา อัลเทอร์นาติวา-นูโอวี อิควิลิบริ. คำนำโดยเซอร์จิโอ บาร์ดอตติ; คำหลังโดยมิลตัน นาสซิเมนโต (ในภาษาอิตาลี)

วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับบอสซาโนวา