พยางค์บางพยางค์ในคำภาษาชิเชวาเกี่ยวข้องกับระดับเสียงสูง โดยปกติจะมีระดับเสียงสูงหนึ่งเสียงต่อคำหรือหน่วยคำ แต่บางคำก็ไม่มีเสียงสูง ในคำนาม ระดับเสียงสูงมักจะอยู่ในพยางค์สามพยางค์สุดท้าย: ^{[ 10 ]}

chí manga 'maize'

chi kó ndi 'ความรัก'

จีนngwá 'มันสำปะหลัง' (ออกเสียง chină ngwáหรือ chi nă ngwa )

ในคำนามบางคำ (มักเป็นคำประสม) มีวรรณยุกต์สูงสองวรรณยุกต์ หากวรรณยุกต์เหล่านี้คั่นด้วยพยางค์ที่ไม่เน้นเสียงเพียงพยางค์เดียว มักจะรวมกันเป็นกลุ่มวรรณยุกต์สูงสามพยางค์ กล่าวคือ HLH จะกลายเป็น HHH ในทำนองเดียวกัน วรรณยุกต์แรกของคำที่ลงท้ายด้วย HLLH สามารถกระจายออกไปเป็น HHLH ได้

bí rí má nkhwe'กิ้งก่า'

tsá bó lá 'pepper'

chi zó ló we zí / chi zó lowe zí 'นิสัย'

นอกจากนี้ยังมีคำนามจำนวนมากที่ไม่มีเสียงสูง แต่ถึงแม้จะเน้นเสียงหรือออกเสียงหนัก ก็ยังออกเสียงทุกพยางค์เป็นเสียงต่ำ:

โรงพยาบาลชิปาตาลา

mkaka 'นม'

nyama 'สัตว์'

นอกจากนี้ เสียงสูงยังสามารถตัดกับพยางค์ที่ไม่มีเสียง ทำให้เกิดคำที่แตกต่างออกไปได้:

m té ngo 'ต้นไม้'

ราคา mtengo

การเน้นเสียงตามวรรณยุกต์แตกต่างจากการเน้นเสียงตามจังหวะในภาษาต่างๆ เช่น ภาษาอังกฤษ ตรงที่การเน้นเสียงตามวรรณยุกต์จะคงระดับเสียงเดิมเมื่อเทียบกับพยางค์รอบข้างเสมอ ดังนั้นเสียงสูงของ-kó- ใน chi kó ndiจึงมักมีระดับเสียงสูงกว่าchi-และ-ndi ไม่เคยต่ำกว่าเลย

รากศัพท์ส่วนใหญ่ในภาษาชิเชวา รวมถึงคำกริยาพยางค์เดียวทั้งหมด ไม่มีวรรณยุกต์ ดังต่อไปนี้:

ธันดิซ่า 'ช่วยด้วย'

พิต้า 'โก'

-dya 'กิน'

-ฟ้า 'ตาย'

อย่างไรก็ตาม รากศัพท์บางคำมีวรรณยุกต์ ซึ่งจะได้ยินที่สระตัวสุดท้าย-aของคำกริยา:

thama ngá 'วิ่ง'

thoko zá 'ขอบคุณ'

โทนเสียงไม่ได้สืบทอดมาจากภาษาโปรโต-บันตู และไม่สอดคล้องกับการแบ่งแยกเสียงสูง-ต่ำของรากคำกริยาในภาษาบันตู อื่นๆ แต่ดูเหมือนจะเป็นการพัฒนาที่เป็นอิสระในภาษาชิเชวา^{[ ​​11 ]}

บ่อยครั้งที่คำกริยามีวรรณยุกต์ ไม่ใช่เพราะรากศัพท์มีวรรณยุกต์อยู่แล้ว แต่เป็นเพราะมีการเติมส่วนขยายที่แสดงสภาวะหรือความเข้มข้นเข้าไป:

dziwa 'รู้'

dziwi ká 'เป็นที่รู้จัก'

funa 'ต้องการ'

funitsi tsá 'ต้องการมาก'

เมื่อมีการเพิ่มส่วนขยาย ไม่ว่าจะเป็นเสียงสูงหรือเสียงต่ำ ต่อท้ายคำกริยาเสียงสูง จะได้ยินเพียงเสียงเดียวในส่วนสุดท้าย:

pe zá 'ค้นหา'

pezere rá 'จับใครบางคนได้คาหนังคาเขา'

thamangi rá 'วิ่งตาม'

นอกจากวรรณยุกต์ตามคำศัพท์ที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว คำกริยาในภาษาชิเชวายังมีวรรณยุกต์ตามไวยากรณ์อีกด้วย แต่ละกาลจะสอดคล้องกับทำนองวรรณยุกต์เฉพาะ ซึ่งจะเหมือนกันสำหรับทุกคำกริยาในกาลนั้น (โดยมีการปรับเปลี่ยนตามความยาวของคำกริยา) ตัวอย่างเช่น กาลต่อไปนี้จะมีวรรณยุกต์สูงทันทีหลังเครื่องหมายแสดงกาล:

ndi-ku- thá ndiza 'ฉันกำลังช่วย'

ndi-ma- thá ndiza 'ฉันกำลังช่วย'

ndi-na- thá ndiza 'ฉันช่วยแล้ว (เมื่อกี้)'

คำต่อไปนี้มีวรรณยุกต์สองแบบ แบบหนึ่งอยู่ที่เครื่องหมายแสดงกาล และอีกแบบอยู่ที่พยางค์รองสุดท้าย:

ndi-n ká -tha ndí za 'ฉันเคยช่วย'

ndi- zí -tha ndí za 'ฉันควรจะช่วย'

ndi-ka- má -tha ndí za 'ถ้าฉันช่วย'

กาลต่อไปนี้ไม่มีวรรณยุกต์:

nd-a-thandiza 'ฉันได้ช่วยเหลือแล้ว'

ndi-nga-thandize 'ฉันช่วยได้'

ndi-ka-thandiza 'ถ้าฉันช่วย'

และอื่นๆ มีรูปแบบเสียงวรรณยุกต์ที่แตกต่างกันอย่างน้อยแปดแบบในกริยาบอกเล่า นอกเหนือจากรูปแบบเพิ่มเติมที่ใช้ในกาลปฏิเสธและในกริยาอนุประโยคสัมพัทธ์^{[ 12 ]}

รูปแบบเสียงวรรณยุกต์มักจะเปลี่ยนแปลงอีกครั้งเมื่อมีการเพิ่มหน่วยคำอื่น ๆ เช่น คำบ่งชี้ลักษณะกริยา หรือคำบ่งชี้กรรม เข้าไปในคำกริยา ตัวอย่างเช่น:

ndi-ku- thá ndiza 'ฉันกำลังช่วย'

ndi-ku- mú -thandi zá 'ฉันกำลังช่วยเขา'

รายละเอียดเพิ่มเติมจะอธิบายไว้ด้านล่างในหัวข้อเกี่ยวกับรูปแบบกาลต่างๆ

โดยปกติแล้ว กริยาปฏิเสธจะมีรูปแบบเสียงวรรณยุกต์ที่แตกต่างจากกริยาบอกเล่าในกาลเดียวกัน และบางครั้งอาจมีรูปแบบเสียงวรรณยุกต์ปฏิเสธที่แตกต่างกันสองแบบ ขึ้นอยู่กับความหมาย ตัวอย่างเช่น:

sí - ndí -thandiza 'ฉันไม่ช่วย'

si-ndi-tha ndí za 'ฉันจะไม่ช่วย'

sí - ndí -na-tha ndí ze 'ฉันไม่ได้ช่วย'

สิ-นทิ-นา-ทานิซ 'ฉันยังไม่ได้ช่วยเลย'

ในกาลต่างๆ รูปแบบเสียงวรรณยุกต์จะเปลี่ยนไปเมื่อใช้คำกริยาในประโยคย่อยที่แสดงความสัมพันธ์ทางไวยากรณ์ เวลา หรือเงื่อนไข บางครั้ง การเปลี่ยนแปลงรูปแบบเสียงวรรณยุกต์เพียงอย่างเดียวก็เพียงพอที่จะแสดงว่าคำกริยานั้นถูกใช้ในลักษณะดังกล่าว การเปลี่ยนแปลงหลักคือการเพิ่มเสียงวรรณยุกต์ที่พยางค์แรกของคำกริยา และมักจะมีเสียงวรรณยุกต์ที่พยางค์รองสุดท้ายด้วยเช่นกัน

cha ká chatha 'ปีได้สิ้นสุดลงแล้ว'

cha ká chá tha 'ปีที่สิ้นสุดลงแล้ว (เช่น ปีที่แล้ว)'

ali ku Lilongwe 'เขาอยู่ในลิลองเว'

á lí ku Lilongwe'เมื่อเขาอยู่ที่ลิลองเว'

ndi-ka- dá -thandiza 'ฉันจะช่วย'

ndí -ka-da-tha ndí za 'ถ้าฉันได้ช่วย'

เมื่อรากคำกริยามีเสียงสูง เสียงสูงนั้นจะปรากฏให้เห็นในพยางค์สุดท้าย นอกเหนือจากรูปแบบเสียงวรรณยุกต์:

ndi-ka- dá -thandiza 'ฉันจะช่วย'

ndi-ka- dá -thama ngá 'ฉันน่าจะวิ่ง' (สามารถได้ยินน้ำเสียง)

อย่างไรก็ตาม หากรูปแบบเสียงวรรณยุกต์ของกาลนั้นวางเสียงวรรณยุกต์ไว้ที่พยางค์รองสุดท้ายหรือพยางค์สุดท้าย เสียงวรรณยุกต์ของคำนั้นจะถูกทำให้เป็นกลางและไม่สามารถได้ยินได้

si-ndi-tha ndí za 'ฉันจะไม่ช่วย'

si-ndi-tha má nga 'ฉันจะไม่วิ่ง' (ลบคำศัพท์แล้ว)

ndi-thandi zé 'ฉันควรช่วย'

ndi-thama ngé 'ฉันควรวิ่ง'

หากรูปแบบวรรณยุกต์วางวรรณยุกต์ไว้ที่พยางค์ก่อนสุดท้ายของคำกริยาที่มีวรรณยุกต์สูง วรรณยุกต์ทั้งสองจะรวมกันเป็นช่วงเสียงคงที่:

ndi-ku- thá má ngá 'ฉันกำลังวิ่ง'

nd-a- mú -pé zá 'ฉันพบเขาแล้ว'

ใน 'การกระแทกเฉพาะที่' หรือ 'การเปลี่ยนโทนเสียงเฉพาะที่' LHHL ที่ท้ายคำหรือวลีจะกลายเป็น LHHH ซึ่งโทนเสียงทั้งสองจะรวมกันเป็นระดับคงที่ สิ่งนี้สามารถเกิดขึ้นได้เมื่อคำที่มีโทนเสียงสุดท้ายตามด้วยคำคุณศัพท์แสดงความเป็นเจ้าของ และยังเกิดขึ้นกับคำว่าína 'อื่นๆ' และyénse/ónse 'ทั้งหมด': ^{[ 41 ]}

nyu mbá + yá nga > nyu mbá yángá 'บ้านของฉัน'

nyu mbá + í na > nyu mbá íná 'บ้านอื่น'

nyu mbá + zó nse > nyu mbá zónsé 'บ้านทั้งหมด'

ในคำสามพยางค์ที่ HHL เกิดจากการเพิ่มคำต่อท้าย เช่น-nso 'เช่นกัน, อีกครั้ง', -di 'แน่นอน' หรือ-be 'ยังคง' ระดับเสียงจะเปลี่ยนเป็น HHH เช่นเดียวกัน: ^{[ 42 ]}

nsómbá -nso > nsómbá-nsó 'ปลาด้วย'

a-ku- pítá -di > a-ku- pítá-dí 'เขาจะไปจริงๆ'

a-ku- pítá -be > a-ku- pítá-bé 'เขายังคงไป'

การเปลี่ยนโทนเสียงยังเกิดขึ้นในคำกริยาเมื่อคำกริยาจะลงท้ายด้วย LHHL: ^{[ 43 ]}

a- ná-mú -pha > a ná-mú-phá 'พวกเขาฆ่าเขา'

เมื่อจบประโยค เสียงสูงสุดท้ายอาจลดลงอีกครั้ง ทำให้คำนั้นกลับไปเป็นa- ná -mú -pha

ในคำกริยารูปแบบที่ 5 และรูปแบบเชิงลบ 3a (ดูด้านล่าง) มีทางเลือกระหว่างการสร้างระดับคงที่และการพิจารณาโทนเสียงสุดท้ายแยกต่างหาก: ^{[ 44 ]}

ndi- zí-pí ta > ndi- zí-pítá / ndi- zí -pi tá 'ฉันควรจะไป'

si-ndi- ngá-mé nye > si-ndi- ngá-ményé / si-ndi- ngá -me nyé 'ฉันไม่สามารถตี'

ในคำศัพท์ HHL ที่พยางค์แรกมาจาก á 'ของ' จะไม่มีการชนกันของพยางค์ :

kwá-mbí ri 'มาก'

wá-ntchíแปลว่า 'คนงาน'

ในการเปลี่ยนโทนเสียงอีกแบบหนึ่ง (เรียกว่า 'การกระแทกแบบไม่เฉพาะที่') เสียง HLHL ที่ท้ายคำหรือวลีจะเปลี่ยนเป็น HLLH หรือหากมีการกระจายเสียงสูงตัวแรก จะกลายเป็น HHLH:

mbú zi yá nga > mbúzí ya ngá / mbú zi ya ngá ) 'แพะของฉัน'

bá nja ló nse > bánjá lo nsé 'ทั้งครอบครัว'

chi- mó dzi- mó dzi > chi- mó dzi-mo dzí / chi- módzí -mo dzí 'ในลักษณะเดียวกัน'

แต่ไม่มีการชนกันในรูปแบบกาลที่ 5 และ 6 หรือรูปแบบเชิงลบที่ 3 เมื่อเสียงวรรณยุกต์ที่ท้ายคำเป็น HLHL:

ndí -ma- pí ta 'ฉันมักจะไป'

si-ndi- ngá -tha ndí ze 'ฉันช่วยไม่ได้'

ปรากฏการณ์ที่เกี่ยวข้อง แต่ในทางตรงกันข้าม พบได้เมื่อเติมคำต่อท้าย-tú 'จริงๆ' ซึ่งทำให้เสียงวรรณยุกต์ที่ปกติอยู่ท้ายคำเลื่อนไปหนึ่งพยางค์ ทำให้ LHH ที่อยู่ท้ายคำกลายเป็น HLH:

ndipi té 'ฉันควรจะไป' > ndi pí te- tú 'ฉันควรจะไปจริงๆ'

chifu kwá 'เพราะ' > chi fú kwa- tú 'เพราะในความเป็นจริง'

คำยืมจากต่างประเทศบางครั้งก็มีสำเนียงแบบนี้เช่นกัน:

bomba 'ระเบิด' (ภาษาโปรตุเกส: bomba )

chipatala 'โรงพยาบาล' (จากภาษาอังกฤษ hospital , ภาษาแอฟริกา hospitaalหรือ Port. hospitalผ่านทางภาษาโชนา)

damu 'เขื่อน, บ่อปลา'

โฟมู (โฟโลมู) 'แบบฟอร์ม' (ในโรงเรียน)

juzi 'jersey, pullover' (เทียบกับ Shona júzi, jézi )

Katolika 'Catholic' (พอร์ต. católica )

คลองชลประทาน ngalande ^{[ 55 ]}

poto 'หม้อหุงข้าว'

saka 'กระสอบ' (จากภาษาอังกฤษ sack , ภาษาแอฟริกา sakหรือภาษาโปรตุเกส saca, saco )

โดยปกติแล้ว คำเหล่านี้จะออกเสียงว่าbwālō , Chichēwāเป็นต้น โดยลงท้ายด้วยวรรณยุกต์กลางสองวรรณยุกต์ หรือในบางสำเนียง อาจออกเสียงว่าbwălò , Chichĕwà ในตอนท้ายของวลี โดยมีวรรณยุกต์รองสุดท้ายสูงขึ้น และวรรณยุกต์สุดท้ายต่ำลง เมื่อเติมคำต่อท้าย-o 'ที่' (ซึ่งแตกต่างกันไปตามประเภทของคำนาม) วรรณยุกต์จะกลายเป็นวรรณยุกต์รองสุดท้ายปกติ เช่นnyu mbá -yo 'บ้านหลังนั้น', mu ndá -wo 'สวนนั้น' ทำให้ฟังวรรณยุกต์ได้ง่ายขึ้น

ในบทความนี้ วรรณยุกต์สุดท้ายจะเขียนเป็นวรรณยุกต์สุดท้าย แม้ว่าในทางปฏิบัติอาจออกเสียงแตกต่างกันได้ก็ตาม

คำยืมจากต่างประเทศที่มีสำเนียงแบบนี้พบได้ไม่บ่อยนัก:

be lú 'ระฆัง'

bu lú 'ลา' (พอร์ต. burro )

ka má 'เตียง' (ภาษาโปรตุเกส: cama )

ma ngó 'mango(es)' (ร้องเพลงบาngó )

นอกจากนี้ยังมีคำยืมจากต่างประเทศจำนวนมากที่มีโทนเสียงแบบนี้ เช่น คำต่อไปนี้:

คำต่อไปนี้ออกเสียงลงท้ายเหมือนกับkíyiและtíyi :

komi ti (ออกเสียงว่า komi tí yi ) 'คณะกรรมการ'

taki si (ออกเสียงว่า tak sí yi ) 'แท็กซี่'

กลุ่มคำนี้พบได้น้อยกว่าสามกลุ่มแรก คำที่มีเสียงวรรณยุกต์นี้ส่วนใหญ่เป็นคำยืมจากภาษาโปรตุเกสหรือภาษาอังกฤษ เช่น:

เสียงสูงก่อนสุดท้ายในคำเช่นnjénjeteและkóndomuจะแผ่ไปยังn ที่ตาม มา

ในการยืมคำจากต่างประเทศ เสียงวรรณยุกต์อาจอยู่ห่างจากท้ายคำสี่พยางค์ ในสี่คำแรกด้านล่าง สระที่ตามหลังเสียงวรรณยุกต์เป็นสระแทรกที่เพิ่มเข้ามาเพื่อให้คำนั้นออกเสียงได้ง่ายขึ้น^{[ 59 ]}เมื่อสระที่เพิ่มเข้ามาเป็นuหรือi (เช่นในláputopu 'แล็ปท็อป' หรือíntaneti 'อินเทอร์เน็ต') มักจะสั้นมากหรือแทบจะไม่ออกเสียงเลย: ^{[ 60 ]}

dó kotala 'หมอ'

lá putopu 'คอมพิวเตอร์แล็ปท็อป'

Má ngalande 'England'

pu ló galamu 'โปรแกรม'

โรงเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย sé kondale

อย่างไรก็ตาม ในกรณีที่สระตัวที่สองคือiเสียงวรรณยุกต์จะกระจายออก:

kámí solo 'bra'

málí kisi 'เครื่องหมาย'

míní basi 'minibus'

píní folo 'ผ้ากันเปื้อน'

pu láyí male 'primary school'

thi lánsí poti 'ค่าขนส่ง'

wáyí lesi ( wáí lesi) 'วิทยุ'

wílí bara 'รถเข็นล้อเดียว'

ในคำนามประสมต่อไปนี้ เสียงวรรณยุกต์ขององค์ประกอบที่สอง ( bó yi 'เด็กชาย', mó to 'ไฟ' และbé di 'เตียง') จะหายไป:

hédí boyi 'หัวหน้าห้อง'

gálí moto 'รถยนต์'

shítí bedi 'ผ้าปูที่นอน'

น้ำเสียงขององค์ประกอบที่สองก็หายไปในคำถัดไปเช่นกัน ซึ่งมาจากคำว่า mfú mu yáíká zi 'หัวหน้าหญิง':

mfúmú kazi 'ราชินี'

มีระดับเสียงที่คล้ายกันคือคำต่อไปนี้ ซึ่ง-péń-เทียบเท่ากับสองพยางค์:

kali péń tala 'ช่างไม้'

ตัวอย่างต่อไปนี้มีลักษณะคล้ายกัน โดยมีเสียงวรรณยุกต์ห้าพยางค์ก่อนถึงท้ายคำ:

kásí tomala 'ลูกค้า'

íń taneti 'อินเทอร์เน็ต'

คำนามที่ประกอบขึ้นจากคำนำหน้าแสดงความสัมพันธ์áซึ่งมีเสียงสูง สามารถมีเสียงวรรณยุกต์ได้สองเสียง คือเสียงหนึ่งอยู่ที่áและอีกเสียงหนึ่งอยู่ที่ตัวคำนามเอง:

wántchíเป็น 'คนงาน' (จาก wá + ntchíถึง )

wán gongo lé 'เจ้าหนี้'

ในบริเวณที่เสียงวรรณยุกต์ถูกคั่นด้วยพยางค์ที่ไม่มีวรรณยุกต์เพียงพยางค์เดียว เสียงวรรณยุกต์ทั้งสองจะก่อให้เกิดช่วงเสียงคงที่:

wá pó lí si'ตำรวจ' (จาก wá +po lí si)

wá má dzí 'คนขายน้ำ' (จาก wá +ma dzí )

wá kú bá 'ขโมย'

chá kú dyá 'อาหาร'

Lá chí wí ri'วันอังคาร'

เมื่อ เติม áไว้ข้างหน้าคำกริยาในรูป infinitive ที่มีมากกว่าหนึ่งพยางค์ โดยปกติแล้ว áและku-จะรวมกันเป็นสระó :

Lólé mba 'วันจันทร์' (จาก lá + ku- lé mba , 'วันแห่งการเขียน')

Lówé ruka 'วันเสาร์'

wódwá la 'คนป่วย'

wóphú nzira 'pupil'

zófú nda 'ผ้าปูที่นอน'

zóó na 'ความจริง'

คำนำหน้าchi-ในบางคำจะเพิ่มเสียงสูงสองเสียง เสียงหนึ่งตามหลังchi-และอีกเสียงหนึ่งอยู่ท้ายคำ เสียงแรกอาจแผ่ไปข้างหน้า และเสียงที่สองแผ่ไปข้างหลัง แต่เสียงทั้งสองจะแยกจากกัน โดยเสียงที่สองจะต่ำกว่าเสียงแรก

chi zó lowe zíหรือ chi zó ló we zí 'นิสัย, ธรรมเนียม'

chi lá kola kó 'ความปรารถนา'

chi pwí riki tí 'riot'

chi thú nzithu nzí 'รูปภาพ'

chi tsé kere ró 'stopper'

chi vú ndiki ró 'lid'

chi wó ngole ró 'พวงมาลัย'

ถ้ามีเพียงสามพยางค์ตามหลังคำนำหน้าchi-เสียงวรรณยุกต์ทั้งสองจะเชื่อมต่อกันเป็นเสียง HHH:

chi kwángwání 'แบนเนอร์, ป้าย'

chi pólówé 'ความรุนแรง, การจลาจล'

รูปแบบ (L)HHH ยังพบได้ในคำอื่นๆ อีกเล็กน้อย (ส่วนใหญ่เป็นคำประสม):

ku síyáná 'ความแตกต่าง'

lálánjé 'สีส้ม' (ภาษาโปรตุเกส laranja )

ma sómphényá 'vision'

mk ámwíní 'ลูกเขย'

tsábólá 'พริกไทย'

a tsámúndá 'นักล่าอาณานิคม'

ma tálálá 'ลูกเห็บ'

m gónéró 'อาหารเย็น'

nan kálízí 'แมงป่อง'

เสียงสามโทนยังพบได้ใน:

bírímá nkhwe 'chameleon'

gúlúgú fe 'ผีเสื้อกลางคืน, ผีเสื้อกลางวัน'

mbíyáng'á mbe 'คนขี้เมา'

nkhúkúndé mbo 'ไก่งวง' (นก)

นอกจากนี้ยังพบได้ในคำยืมบางคำด้วย:

bu lákíbó lodi 'กระดานดำ'

gólókí pa 'ผู้รักษาประตู'

hédímá sitala 'ครูใหญ่'

nyúzípé pala 'newspaper'

คำนามต่อไปนี้มีวรรณยุกต์สองระดับที่แยกจากกันและไม่มีช่วงเสียงคงที่ วรรณยุกต์ที่สองต่ำกว่าวรรณยุกต์แรก:

nyé nye zí (เช่น nyé nyezi ) 'ดาว' ^{[ 61 ]}

ká nga ché pe 'สินบนเล็ก ๆ น้อย ๆ ' (จุด 'ถึงแม้มันอาจจะน้อยก็ตาม')

คำกริยาพยางค์เดียว เช่นคำต่อไปนี้ ล้วนมีเสียงต่ำ แม้ว่าคำนามที่ได้มาจากคำกริยาเหล่านั้น เช่นimfá 'ความตาย' และchigwá 'หุบเขา' จะมีเสียงสูงก็ตาม:

นอกจากนี้ยังมีคำกริยาพยางค์เดียวที่ไม่เป็นไปตามกฎอีกสองคำที่ลงท้ายด้วย -i:

-li 'เป็น'

-ti 'พูด'

กริยาไม่ต้องการกรรมส่วนใหญ่ที่มีคำลงท้ายว่า-iká , -eká , -uká , -okáซึ่งมาจากรากคำกริยาที่เรียบง่ายกว่า มักจะมีระดับเสียงสูง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อกริยาต้องการกรรมถูกเปลี่ยนให้เป็นกริยาไม่ต้องการกรรมโดยการเติมคำต่อท้าย:

อย่างไรก็ตาม มีข้อยกเว้นบางประการที่พบได้ทั่วไป เช่น ตัวอย่างต่อไปนี้ ซึ่งเป็นตัวอย่างที่มีโทนเสียงต่ำ:

oneka 'ดูเหมือน' (เทียบกับ ona 'เห็น')

tuluka 'ออกมา, ปรากฏ' (เทียบกับ tula 'ขจัดภาระ')

คำลงท้าย-ika / -ekaจะมีเสียงต่ำเมื่อมีความหมายเป็นกริยาที่ต้องการกรรม เว้นแต่ว่ากริยาต้นทางจะมีเสียงสูง:

imika 'จอดรถ' (เทียบกับ ima 'จอด')

gone ká 'พาไปนอน (เช่น ในโรงพยาบาล)' (เทียบกับ go ná 'นอนลง, หลับ')

กริยาเน้นความหมายที่มีคำลงท้าย-(its)-i tsáและ-(ets)-e tsáจะมีเสียงสูงที่พยางค์สุดท้ายเสมอ แม้ว่าจะมาจากกริยาเสียงต่ำก็ตาม กริยาเน้นความหมายบางคำที่มีคำลงท้าย-iri ráหรือ-ere ráก็มีเสียงสูงเช่นกัน: ^{[ 79 ]}

กาลต่อไปนี้ไม่มีเสียงวรรณยุกต์: ^{[ 80 ]}

nd-a-thandiza 'ฉันได้ช่วยเหลือ' (สมบูรณ์แบบ)

ndi-nga-thhandize 'ฉันช่วยได้' (ศักยภาพ)

ndi-ka-thandiza 'ถ้า / เมื่อฉันช่วย' ( ka - เงื่อนไข) ^{[ 81 ]}

pa-chi-panda i yé 'ถ้าไม่ใช่เพราะเขา' ^{[ 82 ]}

นอกจากนี้ คำสั่งแบบไม่มีวรรณยุกต์ก็ไม่มีวรรณยุกต์เช่นกัน ซึ่งจะกล่าวถึงในหัวข้อแยกต่างหากด้านล่าง:

ธันดิซ่า! 'ช่วยด้วย!'

หากรากคำกริยามีเสียงสูง เสียงนั้นจะได้ยินชัดเจนในพยางค์สุดท้าย:

nd-a-thama ngá 'ฉันวิ่งหนี'

เมื่อมีการเติมคำบ่งชี้กรรม เช่น-mú- 'เขา'/'เธอ' จะสามารถได้ยินวรรณยุกต์ได้ง่ายขึ้น วรรณยุกต์อาจกระจายออกไปในคำกริยาที่มี 3 พยางค์ขึ้นไปได้:

nd-a- mú -fotokozera / nd-a- mú-fó tokozera 'ฉันได้อธิบายให้เขาฟังแล้ว'

nd-a- mú -thandiza / nd-a- mú-thá ndiza 'ฉันได้ช่วยเขาแล้ว'

nd-a- mú -ona 'ฉันเคยเห็นเขา'

nd-a- mú -pha 'ฉันได้ฆ่าเขาแล้ว'

ในคำกริยาที่มีเสียงสูง จะมีเสียงวรรณยุกต์อยู่ที่พยางค์สุดท้ายของคำกริยา ในคำกริยาสองพยางค์ จะมีเสียงวรรณยุกต์คงที่กับเครื่องหมายกรรม: ^{[ 83 ]}

nd-a- mú-pézá 'ฉันพบเขาแล้ว'

ในภาษาถิ่นส่วนใหญ่ เครื่องหมายสะท้อน-dzí-มีโทนเสียงเดียวกับ-mú-แต่ผู้พูดบางคน เช่น ในภาษา Nkhotakota -dzí-จะเพิ่มโทนเสียงพิเศษที่พยางค์รองสุดท้าย ทำให้เกิดรูปแบบที่ 5: ^{[ 84 ]}

nd-a- dzí-thá ndiza 'ฉันช่วยเหลือตัวเอง' (ลิลองเว)

nd-a- dzí -tha ndí za 'ฉันได้ช่วยตัวเองแล้ว' (Nkhotakota)

ในรูปแบบนี้มีเสียงวรรณยุกต์ที่สระตัวสุดท้าย กาลหลักที่มีรูปแบบนี้คือกาลปัจจุบันกาลแบบกริยาแสดงความปรารถนา สระตัวสุดท้ายเปลี่ยนเป็น-e : ^{[ 85 ]}

ndi-fotoko zé 'ฉันควรจะอธิบาย'

ndi-thandi zé 'ฉันควรช่วย'

ndi-o né 'ฉันควรจะเห็น'

ndi- dyé 'ฉันควรจะกิน'

จะได้ยินเสียงวรรณยุกต์เดียวกันเมื่อเติม คำบ่งชี้ลักษณะกริยา -ká- 'ไปและ' หรือ-dzá- 'มาและ' เข้าไปในประโยคคำสั่ง ส่วนคำบ่งชี้ลักษณะกริยานั้นจะไม่มีวรรณยุกต์

ka-thandi zé 'ไปช่วยด้วย!'

dza-o né 'มาดูสิ!'

หากมีการเพิ่มเครื่องหมายกรรม เช่น-mú- 'เขา, เธอ' เสียงวรรณยุกต์ของเครื่องหมายกรรมจะได้ยินในพยางค์ถัดจากเครื่องหมายกรรม ยกเว้นในคำกริยาพยางค์เดียว ในคำกริยาสามพยางค์ เสียงวรรณยุกต์ทั้งสองจะเชื่อมต่อกันเป็นเสียงคงที่ ในคำกริยาหนึ่งและสองพยางค์ เสียงวรรณยุกต์สุดท้ายจะถูกตัดออกตามกฎของ Meeussen: ^{[ 86 ]}

ndi-mu- fó tokoze ré / ndi-mu- fótó koze ré 'ฉันควรจะอธิบายให้เขาฟัง'

ndi-mu- thándízé 'ฉันควรช่วยเขา'

ndi-mu -óne 'ฉันควรไปพบเขา'

ndi- mú -phe 'ฉันควรฆ่าเขา'

ในทำนองเดียวกัน หากมีการเพิ่มเครื่องหมายแสดงกรรมเข้าไปในประโยคคำสั่ง ก็จะมีเสียงวรรณยุกต์ตามหลังเครื่องหมายแสดงกรรมนั้นด้วย:

mu- thándízé 'ช่วยเขาด้วย!'

ka-mu- thándízé 'ไปช่วยเขาด้วย!'

dza-mu -ó ne 'มาดูเขาสิ!'

แต่ถ้า เติมคำบ่งชี้ลักษณะกริยา-ká- 'ไปและ' หรือ-dzá- 'มาและ' เข้าไปในกริยาแสดงความปรารถนา เสียงวรรณยุกต์จะเปลี่ยนไปเป็นแบบที่ 5 (ดูด้านล่าง):

ndi- ká -tha ndí ze 'ฉันควรจะไปช่วย'

ndi- ká -mu-tha ndí ze 'ฉันควรจะไปช่วยเขา'

เมื่ออยู่ในรูปปฏิเสธ กริยาในรูปประธานจะมีคำแทรก-sa-และเสียงวรรณยุกต์จะอยู่ที่พยางค์รองสุดท้าย ยกเว้นในกริยาพยางค์เดียว (ดูแบบปฏิเสธที่ 2 ด้านล่าง) เสียงวรรณยุกต์อื่นๆ ทั้งหมด เช่น เสียงวรรณยุกต์ของคำบ่งชี้กรรม จะถูกละทิ้งไป

ndi-sa-tha ndí ze 'ฉันไม่ควรช่วย'

ndi-sa-mu-tha ndí ze 'ฉันไม่ควรช่วยเขา'

แต่ถ้า เติมเครื่องหมายแสดงลักษณะ-má- เข้าไปในรูปปฏิเสธ โทนเสียงจะเปลี่ยนเป็นรูปแบบที่ 5:

mu-sa- má -tha ndí ze 'คุณไม่ควรช่วย'

มู-สะ- มา -มู-ธาndí ze “เธอไม่ควรช่วยเขาเลย”

ในรูปแบบนี้ จะมีโทนเสียงอยู่ที่เครื่องหมายกาลเอง ในบางสำเนียง โทนเสียงนี้จะกระจายออกไปเมื่อคำกริยามีสามพยางค์ขึ้นไป กาลสมบูรณ์ระยะไกล (อดีตกาลธรรมดา) สามารถสร้างได้ด้วย-ná-หรือ-dá- ( โดยนิยมใช้ -dá-ในการเขียน: ^{[ 87 ]}

ndi- ná -fotokoza / ndi- ná-fó tokoza 'ฉันอธิบายแล้ว ฉันได้อธิบายแล้ว' ^{[ 88 ]}

ndi- ná -thandiza / ndi- ná-thá ndiza 'ฉันช่วย'

ndi- ná -ona 'ฉันเห็น'

ndi- ná -dya 'ฉันกิน'

เมื่อเพิ่มตัวบ่งชี้ลักษณะ-ká- 'ไปและ' หรือตัวบ่งชี้กรรม เช่น-mú-จะมีเสียงวรรณยุกต์ เสียงวรรณยุกต์ของ-ká-สามารถกระจายได้ แต่เสียงวรรณยุกต์ของตัวบ่งชี้กรรมจะไม่กระจาย: ^{[ 48 ] [ 43 ]}

ndi- ná-ká-thá ndiza 'ฉันไปช่วย'

ndi- ná-mú -thandiza “ฉันช่วยเขา”

เมื่อคำกริยาเป็นพยางค์เดียว ระดับเสียงจะเป็นดังนี้ ระดับเสียงของ-ká-ยังคงคงที่ แต่ระดับเสียงของ-mú-จะถูกเลื่อนไปอยู่ท้ายสุด: ^{[ 48 ]}

ndi- na-ká -pha 'ฉันไปฆ่า'

ndi- ná-mú-pha 'ฉันฆ่าเขา'

รูปปฏิเสธของกาลนี้สร้างขึ้นโดยใช้คำนำหน้าsí-ซึ่งมีเสียงวรรณยุกต์กระจายออกไป นอกจากนี้ยังมีเสียงวรรณยุกต์ที่พยางค์รองสุดท้าย สระตัวสุดท้ายเปลี่ยนเป็น -e:

sí-ndí -na-foto kó ze 'ฉันไม่ได้อธิบาย'

sí-ndí -na-tha ndí ze 'ฉันไม่ได้ช่วย'

sí-ndí -na- ó ne 'ฉันไม่เห็น'

sí-ndí-na-dyé 'I didn't eat'

Another tense with this pattern is the Perfect Potential. This can be made with -kadá-, -kaná-, or sometimes -daká-:

ndi-kadá-thandiza / ndi-kadá-thándiza 'I would have helped'^[89]

In pattern 4, the tone is right-shifted or proclitic, and is heard on the syllable following the tense-marker. A typical tense with this tone pattern is the Present Continuous:^[90]

ndi-ku-fótokoza 'I am explaining'

ndi-ku-thándiza 'I am helping'

ndi-ku-bwéra 'I am coming'

ndi-ku-dyá 'I am eating'

If the verb is monosyllabic, the tone sometimes spreads backwards or regresses to the penultimate:

ndi-ku-dyá (also pronounced ndi-kú-dyá or ndi-kú-dya)^[91] 'I am eating'

Other tenses in this pattern are the Imperfect and the Recent Past, the infinitive, and tenses which include the infix -ta-:

ndi-ma-thándiza 'I was helping'

ndi-na-thándiza 'I helped (today)' (Recent Past)

ku-thándiza 'to help'

ta-thándiza! 'help (at once)!'^[92]

n'-ta-thándiza! 'let me help!'

The pattern is also found when the aspect-marker -ngo- 'just' is added to a toneless tense:

i-ngo-thándiza! 'just help!'

ndi-ka-ngo-thándiza 'if I just help'

However, when -ngo- 'just' is added to other tenses, there are tones before and after -ngo- (pattern 8):^[93]

ndi-kú-ngo-thándiza 'I am just helping'

ndi-má-ngo-thándiza 'I was just helping'

ndí-má-ngo-thándiza 'I usually just help'

When an object-marker or the aspect-marker -ká- or -dzá- is added to tenses in this pattern or pattern 8, an extra tone is heard. In 4 or 5-syllable verbs this second tone is heard on the penultimate, in three-syllable verbs on the final, in two-syllable verbs on the final with a plateau. In one-syllable verbs it disappears. The first tone can spread in longer verbs:^[94]

ndi-ku-mú-fótokozéra / ndi-ku-mú-fotokozéra 'I am explaining to him'

ndi-ku-mú-thándizá / ndi-ku-mú-thandizá 'I am helping him'

ndi-ku-mú-ményá 'I am hitting him'

ndi-ku-mú-pha 'I am killing him'

But when -má- is added to -ku-, the tones change to pattern 5:

ndi-ku-má-thandíza 'I am always helping'

ku-má-thandíza 'to be regularly helping'

The negative of the Present Continuous, Imperfect, and Recent Past remains in the same pattern but with the addition of sí- at the beginning. The tone of sí- spreads to the subject-marker:

sí-ndí-ku-thándiza 'I am not helping'

sí-ndí-ma-thándiza 'I was not helping'

sí-ndí-na-thándiza 'I did not help (just now)' (rarely used)

The negative infinitive, on the other hand, has negative tone pattern 2:

ku-sa-thandíza 'not to help'

In this pattern there is a tone on the tense-marker and on the penultimate. The first tone does not spread, but there is a fall to a low tone after it. The second tone is lower in pitch than the first. In a two-syllable verb, the second tone is 'bumped' to the final, and there may either be a plateau, or the two tones may be separate. In a monosyllabic verb, the second tone is lost by Meeussen's Rule. An example of this pattern is the Remote Imperfect with -nká-:^[44]

ndi-nká-fotokóza 'I used to explain, I was explaining (in the past)'

ndi-nká-thandíza 'I used to help, I was helping'

ndi-nká-ményá / ndi-nká-menyá 'I used to hit, I was hitting'

ndi-nká-dya 'I used to eat, I was eating'

Other tenses with this pattern are the subjunctives with -zí-, -dzá- and -ká-, various tenses with the aspect-marker -má-, and tenses with negative pattern 3a (see below):

ndi-zí-thandíza 'I should be helping'

ndi-dzá-thandíze 'I should help (later)'

ndi-ká-thandíze 'I should help (there)'

ndi-ka-má-thandíza 'whenever I help'

ku-má-thandíza 'to be helping, to help regularly'

ndi-ku-má-thandíza 'I'm always helping'^[95]

si-ndi-ngá-thandíze 'I can't help'^[96]

Also included in this group is the Continuative Subjunctive, but because the tense-marker has two syllables, the tones in shorter verbs are slightly different from the above:^[97]

ndi-báa-thandíza 'I should help meanwhile'

ndi-báa-píta 'let me go meanwhile'

ndi-báa-dyá 'let me eat meanwhile'

The Continuative Subjunctive is also heard with tone pattern 9, i.e. with a single tone on the penultimate.

With all tenses in pattern 5, when an object-marker such as -mú- 'him/her' or the aspect-marker -ká- 'go and' is added, it loses its tone. A monosyllabic verb with an object-marker acts like a two-syllable verb that has no object-marker:^[98]

ndi-nká-mu-thandíza 'I used to help him'

ndi-nká-mu-ménya 'I used to hit him'

ndi-nká-zí-phá / ndi-nká-zi-phá 'I used to kill them'

In relative clauses and after ngati 'if', pattern 5 affirmative verbs change to pattern 6:

améné á-nka-thandíza 'who used to help, who was helping'

When negative, pattern 5 has various patterns according to the tense. The Remote Imperfect has three separate tones.^[99] The second is slightly lower than the first, and the third a little lower than the second:

sí-ndí-nká-thandíza 'I wasn't helping, I didn't use to help'

The negative Future Subjunctive has a single tone on the penultimate. All earlier tones are deleted:

ndi-sa-dza-thandíze 'I shouldn't help (in future)'

ndi-sa-ka-thandíze 'I shouldn't go and help'

The -zí- subjunctive has no direct negative, but the negative subjunctive with -má- is often used instead. It has pattern 5. The negative of the continuous infinitive also has pattern 5:

ndi-sa-má-thandíze 'I should never be helping'

ku-sa-má-thandíza 'never to be helping'

The Continuative Subjunctive has no negative.^[96]

The most common tense in this pattern is the Present Habitual, in which, just as with pattern 5, there is a sharp fall after the first tone, with no spreading:^[100]

ndí-ma-fotokóza 'I usually explain'

ndí-ma-thandíza 'I usually help'

ndí-ma-píta 'I usually go'

ndí-ma-dyá 'I usually eat'

The imperfective future tenses with -zi- are also in this pattern. (These should not be confused with the necessitative -zi- above, which has pattern 5.)

ndí-zi-thandíza 'I will be helping (soon)'^[101]

ndí-zi-dza-thandíza 'I will be helping (at a future time)'^[102]

Downing and Mtenje also include the Remote Past tense in this pattern, in which there are tones on the first two syllables:

ndí-ná-a-thandíza 'I had helped'

In relative clauses, because there is already a tone on the initial syllable, there is no change of tone.

When an object-marker such as -mú- or the aspect-marker -ká- 'go and' is added, it loses its tone, except in a one-syllable verb:

ndí-ma-mu-thandíza 'I usually help him'

ndí-ma-zí-dya 'I usually eat them'

When negative, the Present Habitual has negative pattern 4, in which the penultimate tone appears only when an object-marker is added, but the Remote Past has the penultimate tone even without an object-marker:

sí-ndí-má-thandiza 'I never usually help'

sí-ndí-má-mu-thandíza 'I never usually help him'

sí-ndí-náa-thandíza 'I had not helped' (rarely used)

Downing and Mtenje's pattern 7 can also be divided into two varieties. The Present Simple (Near Future) has a tone on the subject-prefix which may spread if the verb has three or more syllables:^[103]

ndí-fotokoza / ndí-fótokoza 'I will explain' (near future)

ndí-thandiza / ndí-thándiza 'I will help'

ndí-pita 'I will go'

ndí-dya 'I will eat'

In the Remote Future (or Distant Future) and Contingent Future^[104] tenses there is usually a tone on the subject-marker and another on -dzá- (which may spread):

ndí-dzá-thandiza / ndí-dzá-thándiza 'I am going to help (in future)'

ndí-ká-thandiza / ndí-ká-thándiza 'I am going to help (when I get there)'

But some speakers pronounce these two tenses with a tone on the tense-marker only:^[103]

ndi-dzá-thandiza / ndi-dzá-thándiza 'I am going to help (in future)'

ndi-ká-thandiza / ndi-ká-thándiza 'I'm going to help' (today)

When an object-marker such as -mú- 'him, her' is added, it keeps its tone; but it does not spread. In a monosyllabic verb, the tone of the object-marker is not lost but is bumped to the final, with a plateau:^[105]

ndí-mú-thandiza 'I'll help him'

ndí-mú-menya 'I'll hit him'

ndí-mú-phá 'I'll kill him'

The tones are the same when -dzá- is added:^[105]

ndí-dzá-mú-thandiza 'I'm going to help him'

ndí-dzá-mú-menya 'I'm going to hit him'

ndí-dzá-mú-phá 'I'm going to kill him'

The negative of all three tenses has negative pattern 2, with a single tone on the penultimate, earlier tones being deleted:^[106]

si-ndi-mu-thandíza 'I am not going to help him' (near future)

si-ndi-dza-mu-thandíza 'I am not going to help him' (remote future)

si-ndi-ka-mu-thandíza 'I am not going to help him (there)' (contingent future)

In this pattern there is a tone before and after the aspect-marker -ngo- (which itself always has a low tone):^[107]

ndí-ngo-thándiza 'I will just help'

ndi-kú-ngo-thándiza 'I am just helping'

The infix -ngo- always has this intonation with a tone before and after it, except when added to a toneless tense. In this case the first tone is absent:

nd-a-ngo-thándiza 'I have just helped'

ndi-ka-ngo-thándiza 'if I just help'

i-ngo-thándiza 'just help!'

Downing and Mtenje also include the following tense in this pattern, although it is slightly different, since the two tones usually join into a plateau:

ndí-tá-thándiza 'after I helped, having helped'

In this pattern, when an object-marker is added, the tones in the second half of the verb are the same as for pattern 4.

Pattern 9 consists of a single tone on the penultimate (or final if the verb is monosyllabic). It is used for the Persistive tense with -kada- or -daka- (rare except with the verb -li); also for the imperatives prefixed by zi- and baa-:

ndi-kada-thandíza 'I am still helping'^[108]

ndi-kada-lí / ndi-ka-lí 'I am still'

zi-thandíza 'be helping'^[109]

baa-thandíza 'carry on helping meanwhile'^[109]

Forms like the following with chi-...-re also have this pattern:

áli chi-yimíre 'while he was standing' (cf. ku-íma 'to stand')^[108]

chi-yambíre-ni 'since beginning' (cf. ku-yámba 'to begin)

munthu wá-chi-kulíre 'an old person' (cf. ku-kúla 'to grow old')

Under the heading negative pattern 1, Downing & Mtenje group together tenses which have the same tone pattern as the affirmative tense, apart from the addition of the negative-marker sí- (which has a doubled tone) at the beginning.^[110]

The following have the affirmative pattern 4 ending both when negative and affirmative. When negative they have in addition the prefix sí-, of which the tone spreads to the subject-marker:

sí-ndí-ku-thándiza 'I am not helping'

sí-ndí-ma-thándiza 'I was not helping'

sí-ndí-kú-ngo-thándiza 'I am just helping'

Another tense in this group is the Remote Imperfect (-nká-), which has three tones, the second of which is on the tense-marker itself and the third on the penultimate:

sí-ndí-nká-thandíza 'I didn't use to help, I wasn't helping (in the past)'

Mtenje adds the negatives of the Recent Past and the Remote Past, with final vowel -a. However, these are almost never found in modern standard Chichewa:^[111]

sí-ndí-na-thándiza 'I did not help (just now)'

sí-ndí-ná-a-thandíza 'I had not helped'

The negative pattern of this group is a single tone on the penultimate syllable (or final in a monosyllabic verb). This pattern is used for the negative near future:^[112]

si-ndi-fotokóza 'I won't explain'

si-ndi-thandíza 'I won't help'

si-ndi-píta 'I won't go'

si-ndi-dyá 'I won't eat'

Other negative tenses with this intonation are the Remote Future, negative subjunctive and future subjunctive, the negative infinitive, and the negative Perfect:

si-ndi-ka-thandíza 'I will not help'

ndi-sa-thandíze 'I should not help'

ndi-sa-dza-thandíze 'I should not help (later)'

ku-sa-thandíza 'not to help'

si-ndi-na-thandíze 'I have not helped (yet)'

All tones earlier in the verb (except for -má- and -zí-) are deleted, so when an object-marker is added, it too is toneless, unless the verb is monosyllabic:

si-ndi-na-mu-thandíze 'I have not helped him (yet)'

si-ndi-na-mu-thandízé-pó 'I have never helped him'

But -má-, -zí- and -ngá- add a tone, making pattern 5 (= negative pattern 3a):

si-ndi-zí-thandíza 'I will not be helping' (near future)

si-ndi-má-dza-thandíza 'I will not be helping' (remote future)

ku-sa-má-thandíza 'never to help'

si-ndi-ngá-thandíze 'I can't help'

When these tenses are used with a one-syllable verb the tone is normally heard on the final syllable:

si-ndi-dyá 'I won't eat'

ndi-sa-dyé 'I should not eat'

ku-sa-dyá 'not to eat'

But when the infix -dzá-, -ká-, -ná- is present, or an object-marker such as -mú- 'him, her', the tone is on that:

si-ndi-dzá-dya 'I am not going to eat'

si-ndi-ná-dye 'I haven't eaten yet'

ndi-sa-mú-phe 'I should not kill him'

Downing and Mtenje include two different patterns under the heading of negative pattern 3. One has tones on the tense or aspect-marker and the penultimate. The first tone does not spread, so that it resembles affirmative pattern 5. This pattern is found in the negative of the Present Potential, and also when the negative subjunctive, infinitive, and Remote Future have the continuous aspect-marker -má-:

si-ndi-ngá-thandíze 'I can't help' (first pronunciation)

ndi-sa-má-thandíze 'I shouldn't be helping'

ku-sa-má-thandíza 'not to be helping'

si-ndi-má-dza-thandíza 'I won't be helping'

The other pattern has tones on the initial syllable (which spreads) and penultimate, and so resembles affirmative pattern 6. This pattern is found in the negative of the Remote Perfect (Past Simple) and also as an alternative pronunciation of the negative Present Potential:

sí-ndí-na-thandíze 'I didn't help'

sí-ndí-nga-thandíze 'I can't help' (alternative pronunciation)

In both patterns, just as with affirmative patterns 5 and 6, when the aspect-marker -ká- 'go and' or an object-marker such as -mú- 'him, her' is added, it loses its tone.

In this pattern, the verb stem itself is toneless, unless an object-marker is added:^[113]

sí-ndí-thandiza 'I don't help'^[114]

sí-ndí-má-thandiza 'I never help'

sí-ndí-kadá-thandiza 'I wouldn't (or couldn't) have helped'

When an object-marker is added, there is a tone on the penultimate. The object-marker itself loses its tone:

sí-ndí-mu-thandíza 'I don't help him'^[115]

sí-ndí-má-mu-thandíza 'I never help him'

sí-ndí-kadá-mu-thandíza 'I wouldn't have helped him'

In monosyllabic verbs, in the Central Region, the tone on the subject-marker disappears in the Present Simple and the tones are:^[114]

sí-ndi-dya 'I don't eat'

In some tenses the relative clause pattern is the same as the main clause pattern. This includes all affirmative tenses (including the Remote Future) which already have a high tone on the initial syllable, and all negative tenses, even those starting with a low tone. Downing & Mtenje refer to these as Relative tone pattern 1.^[118]

Relative pattern 2 is the relative clause version of affirmative pattern 4. There is a high tone on the initial syllable of the verb, which often links in a plateau with the tone after the tense-marker:

á-kú-thándiza 'who is helping'

á-má-thándiza 'who was helping'

á-ná-thándiza 'who helped (just now)' (Recent Past tense)

The same intonation is also found in certain temporal and conditional clause verbs:

ndí-kú-thándiza '(while) I am/was helping'

ndí-tá-thándiza 'after I helped'; 'if I were to help'^[119]

In this pattern, in longer verbs, a high tone is added to the initial syllable and the penultimate. However, there are slightly different versions of this pattern according the tense.

In the Present Potential tense, the first tone does not spread and the infix -nga- always has a low tone. The second tone remains on the penultimate, except in a monosyllabic verb:^[120]

á-nga-fotokóze 'who can explain'

á-nga-thandíze 'who can help'

á-nga-óne 'who can see'

á-nga-fé 'who can die'

The Remote Imperfect with -nká- has the same tones:

á-nka-fotokóza 'who was explaining'

á-nka-thandíza 'who was helping'

á-nka-óna 'who was seeing'

á-nka-fá 'who was dying'

However, in the Remote Perfect (Past Simple) tense, the intonation is slightly different. Here the first tone usually doubles, and in a two-syllable verb, the second tone is often 'bumped' to the final syllable:

á-ná-fotokóza 'who explained'

á-ná-thandíza 'who helped'

á-na-óna / á-ná-oná 'who saw' (yesterday or earlier)

á-na-fá 'who died'

In the Perfect tense, the first tone also often spreads, and in three or four-syllable verbs, the second tone is often bumped to the final syllable. When the verb is monosyllabic the second tone is lost:^[121]

w-á-fótokóza 'who has explained'

wá-thandíza / w-á-thándizá 'who has helped'

w-á-óná 'who has seen'

w-á-fa 'who has died'

Relative pattern 3 intonation is also used in some kinds of temporal and conditional clause verbs:

ndí-sa-na-malíze / ndí-sá-na-malíze 'before I finish'

ndí-kada-thandíza 'if I had helped'

In the relative subjunctive, a tone is added on the initial syllable, but the second tone remains on the final:

chíchitiké chichitiké 'what may happen, let it happen' (i.e., 'come what may')

In the future subjunctive, the tones similarly are on the initial and final syllables:

paméné ndí-dza-thandizé 'when I help (in future)'

This intonation is also found after ngati 'if':

ngati múkondé 'if you like it'

The irregular verb ndili 'I am', which is normally toneless, becomes ndíli in a relative or temporal clause:

imani pomwé múli 'stay where you are!'

ndílí mwaná 'when I was a boy'^[122]

The applied form, used in clauses of manner, is ndílílí:

momwé álílí 'the way he is'

momwé á-ná-lílí 'the way he was (this morning)'

momwé á-na-a-líli 'the way he was (yesterday)'

The Present Persistive tense of this verb, ndi-kada-lí 'I am still', has tones on the first and last syllable when used in a relative or temporal clause. It is often heard in the following phrase:

pá-ká-da-lí pano 'at the moment' (lit. 'it still being now')

The relative clause intonation is frequently used in relative clauses, for example after améne or yemwé 'who'. The tone of améne spreads to make a plateau with the high tone of the relative clause verb:^[123]

Malálánjé améné múnágulá alí kuti?^[124]'Where are the oranges which you bought?'

Ápézá galú améné ánámusowétsa^[125]'He will find the dog which he lost'

With the relative pronoun omitted, the relative clause intonation alone shows that the verb is being used in a relative way:

mwezí wátha^[126]'the month which has finished', i.e. last month

sabatá íkúbwéra-yi'This week which is coming', i.e. next week.

Questions with ndaní? 'who?' and nchiyáni? 'what?' are expressed as cleft sentences, using relative clause intonation:

Wákhálá pa-mpando ndaní?'Who is sitting on the chair?' (lit. 'the one who has sat down on the chair is who?')

Cháchítiká n'chiyáni?'What's happened?' (lit. 'the thing that has happened is what?')

A common idiom is to use a form of the verb yamba 'begin' followed by the relative Perfect:

Yambani mwádyá nsíma, tikambirané'Eat some nsima first, then let's talk'

The relative clause intonations are also used in temporal clauses after paméne 'when', which is derived from the relative pronoun:

Amavála paméné ndímálówa'He was getting dressed when I entered'

Múdzákhala mútádyá paméné ndídzafiké kwánu.'You will have eaten by the time I get to your house'

The word ndíli with dependent clause intonation is often used as a temporal clause.^[122] It can refer to past or present circumstances, according to the context. When followed by another word, the tone is doubled, making ndílí:

Ankádwálá kwámbíri álí mwaná^[122]'He was very sick when he was a child'

Mvúláílí kugwá^[127]'When rain is falling'

The participial tenses with -ku-, -ta-, -sana- and the persistive -kada- also all use the relative clause intonation. These refer to actions simultaneous with, earlier than, or subsequent to the main verb:^[128][129]

Ndidámúona ákúkwérá bási'I saw him getting on a bus'

Átáóná ndalámayo, sádakhulupiríre'When he saw the money, he didn't believe it'

Ndináfika anthu ásanagóne'I arrived before people had gone to bed'

Ndidáyamba ndíkadalí ku sukúlu'I began when I was still at school'

Clauses of manner are also expressed as a form of relative clause following momwé or mméne.^[130] These usually use the applied form of the verb ending in -ira or -era. The applied form of -li is -lili:

Momwé ánkachitíra'As he used to do'

Mméné zinthu zílílí'The way things are'

The dependent clause intonation is also used in conditional clauses, notably those with -kada- and -ta-:

Ndíkadadzíwa ndikadáphika thereré^[131]'If I had known (that you would come back from the hunt empty-handed), I would have cooked some vegetables.'

Ndítápíta chíngachitíke n'chiyáni?

'If I were to go, what might happen?'

But the conditional tenses with -ka- and -chi- are toneless:

Pachipanda asíng'anga sí bwenzi mnyamatáyu álí ndí moyo^[132]'Were it not for the traditional doctor(s), this boy would not be alive'

The relative intonation is similarly used after ngati 'if':

Sízíkudzíwíká ngati wámwálirá (wámwalíra)'It isn't known if she has died'

However, when ngati means 'as if', the ordinary intonation is used.

This intonation can also make a concessive clause with the tense -nga-.^[133][134]

Ángapíte sakampéza^[133]'Even if he goes, he won't find him there'

Ndíngasaúke chótáni, sindidandaúla^[108]'However much I may suffer, I shan't complain'

Kángachépe'Tip; small reward' (lit. 'though it be small')

The word ngakhále can also sometimes be followed by the relative intonation:

Ngakhálémvúla íkubvúmba^[135]'Even when rain is falling'