สิ่งมีชีวิตในตำนาน คือสิ่งเหนือ ธรรมชาติประเภทหนึ่งที่ถูกกล่าวถึงในนิทานพื้นบ้าน (รวมถึงตำนานและเรื่องเล่า ) และอาจปรากฏในบันทึกทางประวัติศาสตร์ก่อนยุคสมัยใหม่แต่ยังไม่ได้รับการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ว่ามีอยู่จริง

ในยุคคลาสสิกสัตว์ประหลาดอย่างไซคลอปส์และมิโนทอร์ปรากฏใน นิทาน วีรบุรุษเพื่อให้ตัวเอกทำลายล้าง สิ่งมีชีวิตอื่นๆ เช่นยูนิคอร์นถูกอ้างถึงในบันทึกประวัติศาสตร์ธรรมชาติโดยนักวิชาการโบราณหลายคน^{[ 1 ] [ 2 ] [ 3 ]}สิ่งมีชีวิตในตำนานบางชนิดเป็นสัตว์ลูกผสมหรือไคเมรา

สิ่งมีชีวิตในตำนานบางชนิดมีต้นกำเนิดมาจากตำนาน ดั้งเดิม และเชื่อกันว่าเป็นสิ่งมีชีวิตจริง เช่น มังกรก ริ ฟฟินและยูนิคอร์น ส่วนสิ่งมีชีวิตในตำนานอื่นๆ นั้นมีพื้นฐานมาจากการพบเจอจริงหรือเรื่องเล่าที่บิดเบือนจากนิทานของนักเดินทาง เช่นแกะผักแห่งทาร์ทารีซึ่งเป็นสัตว์คล้ายแกะที่เชื่อกันว่าเติบโตโดยถูกผูกติดอยู่กับพื้นดิน^{[ 4 ]}

ในเทพปกรณัมคลาสสิกมิโนทอร์ถูกปราบโดยวีรบุรุษเธเซอุส

หนังสือ รวมภาพสัตว์ ในยุคกลางได้รวมสัตว์ในตำนาน เช่นโมโนเซรอส (ภาพด้านบน ) ไว้ควบคู่กับสัตว์จริง เช่นหมี

สัตว์ในตำนานหลากหลายชนิดปรากฏอยู่ในงานศิลปะและเรื่องราวของยุคคลาสสิกตัวอย่างเช่น ในมหากาพย์โอดิสซี สัตว์ประหลาดต่างๆ ได้แก่ไซคลอปส์สคิลลาและคาริบดิสที่วีรบุรุษโอดิสซีอุ ส ต้องเผชิญหน้า เรื่องราวอื่นๆ ได้แก่เมดูซาที่เพอร์ซีอุ สปราบ มินอทอร์ (มนุษย์/วัว) ที่ เธซีอุสทำลายและไฮดรา ที่ เฮราคลีสสังหารขณะที่เอนีอัสต่อสู้กับฮาร์ปี สัตว์ประหลาดเหล่านี้จึงมีหน้าที่พื้นฐานในการเน้นย้ำความยิ่งใหญ่ของวีรบุรุษที่เกี่ยวข้อง^{[ 5 ] [ 6 ] [ 7 ]}

สิ่งมีชีวิตในยุคคลาสสิกบางชนิด เช่น เซนทอร์ (ม้า/มนุษย์) คิเมร่าไทรทันและม้าบินเพกาซัสก็พบได้ในศิลปะอินเดียเช่นกัน ในทำนองเดียวกันสฟิงซ์ก็ปรากฏเป็นสิงโตมีปีกในศิลปะอินเดีย และนกเพียซาในอเมริกาเหนือ^{[ 8 ] [ 9 ]}

ในศิลปะยุคกลางสัตว์ทั้งที่มีอยู่จริงและในตำนานมีบทบาทสำคัญ ซึ่งรวมถึงรูปแบบการตกแต่ง เช่น เครื่องประดับยุคกลาง บางครั้งก็มีแขนขาที่พันกันอย่างซับซ้อน รูปทรงของสัตว์ถูกนำมาใช้เพื่อเพิ่มอารมณ์ขันหรือความสง่างามให้กับวัตถุ ในศิลปะคริสเตียนสัตว์มีความหมายเชิงสัญลักษณ์ เช่น ลูกแกะเป็นสัญลักษณ์ของพระคริสต์ นกพิราบเป็นสัญลักษณ์ของพระวิญญาณบริสุทธิ์และกริฟฟิน แบบคลาสสิก เป็นตัวแทนของผู้พิทักษ์คนตาย หนังสือรวมภาพ สัตว์ในยุคกลางมีสัตว์โดยไม่คำนึงถึงความเป็นจริงทางชีววิทยา เช่นบาซิลิสก์เป็นตัวแทน ของ ปีศาจในขณะที่แมนติคอร์เป็นสัญลักษณ์ของการล่อลวง^{[ 10 ]}

หน้าที่อย่างหนึ่งของสัตว์ในตำนานในยุคกลางคือการเป็นอุปมาอุปไมยตัวอย่างเช่น ยูนิคอร์นถูกบรรยายว่าว่องไวอย่างเหลือเชื่อและจับไม่ได้ด้วยวิธีการแบบดั้งเดิม^{[ 11 ] : 127} เชื่อกันว่าวิธีเดียวที่จะจับสัตว์ร้ายตัวนี้ได้คือการพาหญิงพรหมจารีไปยังที่อยู่อาศัยของมัน จากนั้นยูนิคอร์นก็จะกระโดดขึ้นไปบนตักของเธอและนอนหลับ ซึ่งในที่สุดนักล่าก็สามารถจับมันได้^{[ 11 ] : 127} ในแง่ของสัญลักษณ์ ยูนิคอร์นเป็นอุปมาอุปไมยของพระคริสต์ ยูนิคอร์นเป็นตัวแทนของแนวคิดเรื่องความไร้เดียงสาและความบริสุทธิ์ ในพระ คัมภีร์ ฉบับคิงเจมส์สดุดี 92 :10 กล่าวว่า "พระองค์จะทรงยกเขาของข้าพเจ้าขึ้นเหมือนเขาของยูนิคอร์น" นี่เป็นเพราะผู้แปลพระคัมภีร์ฉบับคิงเจมส์แปลคำภาษาฮีบรูre'em ผิดพลาด เป็นยูนิคอร์น^{[ 11 ] : 128} ฉบับต่อมาแปลว่าวัวป่า^{[ 12 ]}ขนาดเล็กของยูนิคอร์นแสดงถึงความอ่อนน้อมถ่อมตนของพระคริสต์^{[ 11 ] : 128}

สิ่งมีชีวิตในตำนานอีกชนิดหนึ่งที่ทำหน้าที่เชิงเปรียบเทียบในยุคกลางคือมังกรมังกรถูกระบุว่าเป็นงู แม้ว่าคุณลักษณะของพวกมันจะถูกทำให้เข้มข้นขึ้นอย่างมาก มังกรนั้นเชื่อกันว่ามีขนาดใหญ่กว่าสัตว์อื่นๆ ทั้งหมด^{[ 11 ] : 126} เชื่อกันว่ามังกรไม่มีพิษร้ายแรง แต่สามารถฆ่าทุกสิ่งที่มันโอบกอดได้โดยไม่ต้องใช้พิษ คัมภีร์ไบเบิลกล่าวถึงมังกรในความเกี่ยวข้องกับปีศาจ และพวกมันถูกใช้เพื่อแสดงถึงบาปโดยทั่วไปในยุคกลาง^{[ 11 ] : 126} กล่าวกันว่ามังกรอาศัยอยู่ในสถานที่ต่างๆ เช่น เอธิโอเปียและอินเดีย โดยอิงจากแนวคิดที่ว่าสถานที่เหล่านั้นมีความร้อนอยู่เสมอ^{[ 11 ] : 126}

รายละเอียดทางกายภาพไม่ได้เป็นจุดสนใจหลักของศิลปินที่วาดภาพสัตว์เหล่านั้น และหนังสือภาพสัตว์ในยุคกลางไม่ได้ถูกมองว่าเป็นการจัดหมวดหมู่ทางชีววิทยา สัตว์ต่างๆ เช่น ยูนิคอร์นและกริฟฟินไม่ได้ถูกจัดอยู่ในหมวด "เทพนิยาย" แยกต่างหากในหนังสือภาพสัตว์ในยุคกลาง^{[ 13 ] : 124} เนื่องจากความหมายเชิงสัญลักษณ์มีความสำคัญเป็นอันดับแรก สัตว์ที่เราทราบว่าเคยมีอยู่จริงยังคงถูกนำเสนอด้วยแนวทางที่เหนือจินตนาการ ดูเหมือนว่าความหมายทางศาสนาและศีลธรรมของสัตว์มีความสำคัญมากกว่าการเทียบเคียงความเหมือนจริงทางกายภาพในภาพวาดเหล่านี้ โนนา ซี. ฟลอเรส อธิบายว่า "ในศตวรรษที่สิบ ศิลปินถูกผูกมัดด้วยการตีความเชิงอุปมาอุปไมยมากขึ้น และละทิ้งการวาดภาพแบบเหมือนจริง" ^{[ 13 ] : 15}

• สารานุกรมสัตว์
• สัตว์ร้ายที่น่ากลัว
• รายชื่อสิ่งมีชีวิตในตำนาน
• รายชื่อสิ่งมีชีวิตในตำนานแบ่งตามประเภท
• รายชื่อสัตว์ลึกลับ
• สิ่งที่ไม่มีตัวตนทางกายภาพ

• สื่อที่เกี่ยวข้องกับสิ่งมีชีวิตในวิกิมีเดียคอมมอนส์