อูวา
ทูนโบ
อู คูวา
ชาวพื้นเมือง	โคลอมเบียซึ่งเดิมอยู่ในเวเนซุเอลา
ภูมิภาค	กลุ่มที่ใหญ่ที่สุดอาศัยอยู่บนเนินเขาทางตอนเหนือของเทือกเขาเซียร์ราเนวาดาเดลโคคูยในจังหวัดโบยากา
เชื้อชาติ	เอ่อ.
ผู้พูดภาษาแม่	(อ้างอิง 3,550 ครั้งในปี 2000) [ 1 ]
ตระกูลภาษา	ชิบจัง ชิบชา-โมติลอน ชิบชา–ทูนโบ อูวา
รหัสภาษา
ISO 639-3	หลากหลาย: tnd – Angosturas Tunebo/ Bahiyakuwatbn  – Barro Negro Tunebo (Eastern Tunebo/ Yithkaya ) tuf – Central Tunebo (Cobaría/ Kubaru'wa & Tegría/ Tagrinuwa ) tnb – Tunebo ตะวันตก (Aguas Blancas/ Rikuwa )
กลอตโตล็อก	tune1260
อีแอลพี	ทูนโบ

ภาษาอูวา ( Uw Cuwa ) ซึ่งรู้จักกันทั่วไปในชื่อTuneboเป็น ภาษา Chibchanที่มีผู้พูดประมาณ 1,800 ถึง 3,600 คนจากประชากรทั้งหมดประมาณ 7,000 คน^{[ 2 ]}

มีภาษาถิ่นที่รู้จักกันอยู่ประมาณครึ่งโหล การสื่อสารระหว่างภาษาถิ่นในปัจจุบันอาจเป็นเรื่องยาก ดังนั้นจึงถือว่าเป็นภาษาที่แตกต่างกัน

Adelaar (2004) ระบุรายชื่อผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่

• ภาษาถิ่นกลาง Cobaría และ Tegría บนเนินเขาทางตอนเหนือของSierra Nevada del Cocuy ,
• กลุ่มทางตะวันตกใกล้เมืองอากัว บลังกาในจังหวัดซานตานเดร์และจังหวัดนอร์เต เด ซานตานเดร์
• กลุ่มทางตะวันออก ณ สถานที่ชื่อบาร์โร เนโกรในที่ราบลุ่มอาราวกาและกาซานาเร
• และภาษาถิ่นที่สูญพันธุ์Sínsigaใกล้กับChita, Boyacá .

Umaña (2012) แสดงรายการ Cobaría, Tegría, Agua Blanca, Barro Negro

Berich แสดงรายการภาษาถิ่นCobaría; อากัว บลังกา (= อุนคาเซีย, ทามารานา, สตามาร์ตา); รินโกนาดา เตกริอา โบโกตา และบาชิรา

Cassani แสดงรายการ Sínsiga, Tegría, Unkasía (= Margua), Pedraza, Manare, Dobokubí (= Motilón)

ออสบอร์น (1989) ระบุ

• เบธูวา (= เปดราซา, สูญพันธุ์แล้ว)
• ริกูวา (ดูการัว = อากัว บลังกา)
• Tagrinuwa (Tegría),
• คูบารูวา (โคบาเรีย)
• ไคบากา (= โบโคตา)
• ยิธคายา (= ซาน มิเกล / บาร์โร เนโกร)
• Bahiyakuwa (= Sínsiga),
• บิริบิรา,
• และรูบา

ส่วนหลังนั้นสูญพันธุ์ไปหมดแล้ว

ฟาเบร (2005) ระบุว่า:

• Bontoca (อาจจะเหมือนกับ Bókota = Kaibaká อ้างถึงใน Osborn) ของเทือกเขาGuican
• Cobaría ริมแม่น้ำCobaría
• Pedraza หรือ Bethuwa [= Angosturas?] ตามแนวชายแดนเวเนซุเอลา สูญพันธุ์
• Sínsiga ในเทือกเขา Guican บันทึกจากChita, Boyacaในปี 1871
• Tegría หรือ Tagrinuwa ริมแม่น้ำ Cobaría
• อุนกาเซีย ริมแม่น้ำชิติกาและแม่น้ำมาร์กา (เทลบัน 1988)

ชื่ออื่นๆ ใน Loukotka ได้แก่ Manare และ Uncasica (สันนิษฐานว่าเป็นรูปแบบการสะกดที่แตกต่างกันของ Unkasía/Uncacía) รวมถึง Morcote ซึ่งไม่มีข้อมูลใดๆ Manare ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำ Casanare อยู่ในเขต Tunebo ทางตะวันออก

ภาษา อูวาเป็นภาษาที่มีกรรมวาจกและสัมบูรณ์ โดยมีลำดับคำแบบประธาน-กรรมวาจก

คำกริยาเดี่ยวทั้งหมดลงท้ายด้วย-aคำนามสามารถแบ่งออกเป็นสามกลุ่ม ได้แก่ คำนามบุคคลคำนามกริยาและคำนามอื่นๆคำกริยาไม่ได้ระบุจำนวนพหูพจน์ของสิ่งอ้างอิงอย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม สามารถระบุกลุ่มของสิ่งอ้างอิงที่เป็นมนุษย์ได้โดยใช้ คำต่อท้าย -in คำศัพท์ที่ใช้เรียกความสัมพันธ์ทางเครือญาติบาง คำ ใช้คำอื่นแทนการใช้ คำต่อท้าย -in (เช่นwacjá 'ลูกชาย'; sasa 'ลูกชายหลายคน') คำนามกริยาได้มาจากคำกริยาโดยการเติม-quib (หมายถึงผู้กระทำคนเดียว เช่นyew̃quib 'ผู้ที่แบก'), -quin (หมายถึงผู้กระทำหลายคน เช่นyew̃quin 'ผู้ที่แบก') หรือ-quey (การกระทำ เช่นraquey 'การมา' หรือสิ่งที่ถูกกระทำ เช่นrojoquey 'สิ่งที่ถูกนำมา') คำนามอื่นๆ ไม่สามารถเติมคำต่อท้ายตามที่กล่าวมาข้างต้นได้

คำต่อท้ายแสดงการกริยามีสี่ประเภทได้แก่ กรรมวาจก (ergative), สัมบูรณ์วาจก (absolutive), กรรมสิทธิ์วาจก (genitive) และเรียกขานวาจก (vocative)

ประธานของประโยคกริยาที่ต้องการกรรม (เช่นกรณีกรรมวาจก)จะเติมคำต่อท้ายว่า-at :

ประธานของอนุประโยคอกรรม หรือกรรมของอนุประโยคสกรรม (กล่าวคือรูปสัมบูรณ์)จะเติมคำต่อท้ายว่างเปล่า-∅ :

เจ้าของคำที่อ้างถึงจะถูกระบุด้วยกรรมวาจกโดยใช้ คำต่อท้าย -ayซึ่งสามารถใช้แทนคำแสดงกรรมวาจก-atในสรรพนามบุรุษที่ 1 เอกพจน์ของประโยคที่ต้องการกรรมได้

คำต่อท้าย-uใช้เพื่อระบุสิ่งที่ถูกกล่าวถึง:

สรรพนามบุรุษที่สามและบุรุษที่ 4 ใช้แยกแยะระหว่างบุรุษที่ 1, 2 และ 3 (ซึ่งแบ่งย่อยออกเป็นบุรุษที่ใกล้ชิดและบุรุษที่ห่างไกล ) รวมถึงใช้แยกแยะระหว่างเอกพจน์และพหูพจน์ด้วย:

เราสามารถใช้สรรพนามส่วนบุคคลเป็นสรรพนามแสดงความเป็นเจ้าของได้ โดยวางไว้หน้าคำนามที่เกี่ยวข้อง (เพื่อเปรียบเทียบ—คำคุณศัพท์จะวางไว้หลังคำนาม) อย่างไรก็ตาม มีรูปแบบเฉพาะของการแสดงความเป็นเจ้าของ ซึ่งจะกล่าวถึงในภายหลัง

สรรพนามชี้เฉพาะแบ่งแยกออกเป็นสองประเภท คือucha (ใกล้ตัว, 'นี่') และeya (ไกลตัว, 'นั่น')

นอกจากนี้ ยังมีสรรพนามสะท้อนที่เสริมความหมาย ซึ่งคล้ายคลึงกับคำว่า 'oneself' หรือ 'alone' ในภาษาอังกฤษ สรรพนามนี้เองก็สามารถผันตามรูปคำได้เช่นกัน:

สรรพนามแสดงความเป็นเจ้าของในภาษาอูวา เช่นเดียวกับสรรพนามส่วนบุคคล จะมีการแบ่งแยกแบบใกล้-ไกลในบุคคลที่สาม ดังนี้:

ภาษาอูวาใช้ระบบตัวเลขฐาน 10 ( ทศนิยม )

โดยทั่วไป คำคุณศัพท์จะวางไว้หลังคำนาม แม้ว่าจะมีบางกรณีที่สามารถวางไว้ข้างหน้าคำนามได้ก็ตาม อย่างไรก็ตาม ส่วนใหญ่แล้ว คำคุณศัพท์จะใช้ในรูปกริยา:

ในวลีคำนาม คำคุณศัพท์มักจะใช้คำต่อท้าย-a ^{[ 3 ]}

กริยาในภาษาอูวาสามารถแบ่งออกเป็นประเภทต่างๆ ดังนี้ กริยาที่ต้องการกรรม กริยาที่ไม่ต้องการกรรม กริยาที่ต้องการกรรมสองตัว กริยาที่ไม่ระบุผู้กระทำ ประโยคกรรม กริยาช่วย และกริยาเชื่อมประโยค

• กริยาไม่ต้องการกรรมรับพารามิเตอร์เพียงหนึ่งตัว โดยมีผู้รับเพียงคนเดียว:

• กริยาที่ต้องการกรรมจะมีสองอาร์กิวเมนต์ ซึ่งหมายความว่าต้องมีผู้กระทำสองคน:

• กริยาที่ต้องการกรรมสองตัว หมายถึงกริยาที่มีผู้กระทำสามคนในกริยานั้น

• กริยาที่ไม่ระบุผู้กระทำแสดงถึงการกระทำหรือสภาวะที่เกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจกับบุคคล เช่น กริยาที่แสดงว่าเลือดออกอาเจียนและเหนื่อยเนื่องจากโดยธรรมชาติแล้วกริยาเหล่านี้ไม่ระบุผู้กระทำ จึงไม่มีการผันกริยาอย่างสมบูรณ์

• มีคำกริยาบางคำที่หมายถึงการพูด การรับรู้ หรือการคิด และคำกริยาเหล่านี้มักตามด้วยอนุประโยคที่ให้ข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับการกระทำนั้น อนุประโยคเหล่านี้เรียกว่าอนุประโยคกรรมในภาษาอูวา ตัวอย่างของคำกริยาดังกล่าว ได้แก่séhlw̃anro 'คิด' และwaquinro 'พูด'

คำกริยาséhlw̃anroมักจะนำหน้าด้วยรูปกริยาแสดงเจตนาโดยไม่มีคำต่อท้ายแสดงการบอกเล่า:

• กริยาช่วยจะอยู่หลังกริยาหรือคำคุณศัพท์ และมีคำต่อท้ายแสดงกาลและอารมณ์ของกริยา ได้แก่yajquinro 'ทำ', cháquinro 'วาง', tenro 'เอาชนะ', rehquinro 'เป็น', rauwinro 'เข้าไป' และóraro 'สมมติ'
• มีกริยาเชื่อม เพียงตัวเดียว คือrehquinroซึ่งมาจากคำว่า 'เป็น'

มีคำเติมหลายประเภทที่สามารถนำมาเติมต่อท้ายคำกริยาได้

คำต่อท้าย-inและ-nบ่งบอกถึงเจตนาที่จะเกิดขึ้นจากการกระทำของคำกริยา การกระทำนั้นจะเกิดขึ้นในอนาคต

การปฏิเสธสามารถแสดงได้สามวิธี กริยาที่แสดงอนาคต ความสามารถ หรือภาระผูกพัน และกริยาแสดงสภาพ จะถูกปฏิเสธด้วยคำว่าbár ส่วนการปฏิเสธ ความไม่สามารถหรือเป็นไปไม่ได้ จะใช้คำต่อท้าย -ajar/-ajatกับกริยาหลักและคำถามในประโยคเดียวกัน บวกกับคำ ต่อท้าย -iบนคำหลักที่ต้องการเน้น ส่วน คำต่อท้าย -tiใช้กับกริยาหลัก:

ความสามารถหรือหน้าที่สามารถแสดงได้ด้วยคำต่อท้าย-ata ในคำกริยา ซึ่งบ่งชี้ว่าบางสิ่งบางอย่างสามารถทำได้หรือต้องทำ นอกจากนี้ยังสามารถใช้เป็นวิธีแสดงคำสั่งโดยไม่ต้องใช้รูปคำ สั่ง ได้ อีกด้วย

ความไม่สามารถนั้นระบุได้โดยการเติมคำต่อท้ายว่า-ajar :

สามารถแบ่งกาลออกเป็นสี่ช่วง ได้แก่ ปัจจุบัน อดีต อดีตอันใกล้ และอนาคตอันใกล้

คำต่อท้าย-ca/-quiและ-ya/-yiใช้เพื่อบ่งบอกคำถามในกาลปัจจุบันและอดีตตามลำดับ

คำวิเศษณ์จะอยู่ต่อจากคำกริยาทันที:

• uwacolombia.org