ภาษาถิ่นบาสก์เป็นรูปแบบทางภาษาของภาษาบาสก์ที่แตกต่างกันในด้านการออกเสียง คำศัพท์ และไวยากรณ์ ทั้งจากกันและกันและจากภาษาบาสก์มาตรฐานในอดีตมีการจำแนกภาษาถิ่นบาสก์ ออกเป็น 6 ^{[ 1 ]}ถึง 9 ^{[ 2 ] ภาษาถิ่น}

• บิสเคย์อัน
• กิปุสโกอัน
• นาบาร์ราตอนบน (เหนือและใต้)
• นาบาร์ราตอนล่าง (ตะวันออกและตะวันตก)
• ลาปูร์เดียน
• ซูเลติน (ซูเลตินและรอนคาเลเซ)

อย่างไรก็ตาม ในยุคปัจจุบัน ทั้งภาษา Lower Navarrese และ Lapurdian ถือเป็นส่วนหนึ่งของภาษาถิ่น Navarrese–Lapurdianดังนั้นจะมีภาษาถิ่นห้าภาษา แบ่งออกเป็น 11 ภาษาถิ่นย่อยและ 24 รูปแบบย่อย^{[ 3 ]}

ขอบเขตของภาษาถิ่นเหล่านี้ทั้งหมดไม่ได้ตรงกับขอบเขตทางการเมืองหรือการบริหารในปัจจุบันโดยตรง เชื่อกันว่าขอบเขตของภาษาถิ่นระหว่าง Bizkaian, Gipuzkoan และ Upper Navarrese มีความสัมพันธ์กับขอบเขตชนเผ่าก่อนสมัยโรมันระหว่างCaristii , VarduliและVasconesอย่างไรก็ตาม นักภาษาถิ่นชาวบาสก์ส่วนใหญ่ในปัจจุบันปฏิเสธความสัมพันธ์โดยตรงระหว่างชนเผ่าเหล่านั้นกับภาษาถิ่นบาสก์ ดูเหมือนว่าภาษาถิ่นเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นในยุคกลาง จากภาษาบาสก์ที่ค่อนข้างเป็นเอกภาพมาก่อน และภาษาถิ่นเหล่านี้ก็แยกออกจากกันตั้งแต่นั้นมาอันเป็นผลมาจากการแบ่งแยกทางการบริหารและการเมืองที่เกิด ขึ้นในแคว้นบาสก์^{[ 3 ] [ 4 ]}

หนึ่งในงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ชิ้นแรกๆ เกี่ยวกับภาษาถิ่นบาสก์ โดยเฉพาะเรื่อง รูปแบบ กริยาช่วยนั้นดำเนินการโดยหลุยส์-ลูเซียง โบนาปาร์ตหลานชายของนโปเลียน โบนาปาร์ ต แผนที่ภาษาถิ่นฉบับดั้งเดิมของเขา ชื่อCarte des Sept Provinces Basquesตีพิมพ์ในปี 1863 พร้อมกับหนังสือLe Verbe Basque en Tableauxซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นคู่มือที่เชื่อถือได้ในด้านภาษาถิ่นบาสก์มานานกว่าศตวรรษ เขาเก็บรวบรวมข้อมูลจากการลงพื้นที่สำรวจระหว่างปี 1856 ถึง 1869 โดยเดินทางไปแคว้นบาสก์ ห้าครั้ง ในเวลานั้น ภาษาบาสก์กำลังถดถอยลงทั่วทั้งดินแดนที่เคยใช้พูดกันทั่วไป ในอาลาวาภาษาบาสก์แทบจะหายไปจากที่ราบและที่สูง เหลืออยู่เพียงใน อารา ไมโอ ซึ่งเป็นฐานที่มั่นสำคัญ และพื้นที่ชายแดนติดกับบิสกายและกิปุสโกอาในขณะที่ในนาบาร์รานักวิชาการได้รวบรวมหลักฐานที่ยังมีอยู่ชิ้นสุดท้ายในพื้นที่ทางใต้สุดถึงทาฟัลลา

ในปี 1998 โคลโด ซัวโซศาสตราจารย์ด้านภาษาศาสตร์บาสก์แห่งมหาวิทยาลัยแคว้นบาสก์ได้ปรับเปลี่ยนการจำแนกประเภทของภาษาถิ่นเล็กน้อย ตัวอย่างเช่น เขาเปลี่ยนชื่อภาษาถิ่นบิสกายันเป็นภาษาถิ่นตะวันตก ภาษาถิ่นกิปุสโกยันเป็นภาษาถิ่นกลาง ภาษาถิ่นนาบาร์ราตอนบนเป็นภาษาถิ่นนาบาร์รา นอกจากนี้ เขายังจัดกลุ่มภาษาถิ่นลาปูร์เดียนไว้กับภาษาถิ่นนาบาร์ราตอนล่าง แยกภาษาถิ่นนาบาร์ราตะวันออกออกเป็นภาษาถิ่นอิสระ และยอมรับพื้นที่ผสมหลายแห่ง:

• ตะวันตก (บิสกายัน)
• ภาคกลาง (กิปุสโกอา)
• (นาบาร์ราตอนบน)
• ชาวนาบาร์ราตะวันออก (รวมถึงชาวซาลาซาเรเซและชาวรอนคาเลเซ ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว )
• นาวาร์เรเซ-ลาปูร์เดียน
• ซูเลติน

มีการวิจัยบางส่วนเกี่ยวกับภาษาถิ่นบาสก์ที่เคยพูดกันในอาลาวาซึ่งดูเหมือนว่าจะผสมผสานลักษณะของภาษาตะวันตกและภาษาถิ่นนาบาร์ราเข้า ด้วยกัน

ลักษณะเด่นที่สำคัญในด้านสัทวิทยาของภาษาถิ่นบาสก์ ได้แก่:

• การหายไปของเสียง/h/และเสียงหยุดที่มีลมแทรกในภาษาถิ่นบาสก์ตอนใต้
• การแยกตัวของ /j/ ใน อดีตเป็น/j/ /ɟ/ /ʒ/ /ʃ/ /x / /χ/ ^{[ 2 ]}
• การพัฒนาเสียงสระ/y/ ของ Souletin

ภาษาถิ่นบาสก์สมัยใหม่มีความแตกต่างกันอย่างมาก อย่างไรก็ตาม การสื่อสารข้ามภาษาถิ่น แม้ว่าจะไม่มีความรู้มาก่อนทั้งภาษาบาสก์มาตรฐานหรือภาษาถิ่นอื่น ก็สามารถทำได้ในระดับที่เหมาะสม โดยมีข้อยกเว้นที่เห็นได้ชัดคือ ภาษาซูเบโรอัน (หรือที่เรียกว่าซูเลติน ) ซึ่งถือว่าเป็นภาษาถิ่นบาสก์ที่มีความแตกต่างมากที่สุด

ชื่อเรียกภาษาในสำเนียงต่างๆ ของภาษาบาสก์ ( เช่น Euskaraในภาษาบาสก์มาตรฐาน) เป็นตัวอย่างหนึ่งที่แสดงให้เห็นถึงการแตกแยกทางสำเนียงของพื้นที่ที่ใช้ภาษาบาสก์ โดยทั่วไปแล้วรูปแบบที่แตกต่างกันมากที่สุดมักพบในสำเนียงทางตะวันออก

แผนที่ต่อไปนี้แสดงพื้นที่โดยประมาณที่ใช้คำแต่ละคำ ตัวอย่างที่มีตัวอักษรขนาดเล็กกว่าแสดงถึงกรณีที่ชื่อนั้นถูกบันทึกไว้สำหรับพื้นที่เฉพาะ ส่วนตัวอย่างที่มีตัวอักษรขนาดใหญ่กว่าแสดงถึงรูปแบบระดับภูมิภาคขนาดใหญ่ที่พบได้ทั่วไปในพื้นที่ภาษาถิ่นนั้นๆ

การเปรียบเทียบรูปแบบของคำกริยาภาษาบาสก์ที่ใช้ในสำเนียงต่างๆ ของภาษาบาสก์ ยังช่วยให้เห็นภาพรวมของความแตกต่างและลักษณะร่วมบางประการได้เป็นอย่างดี

ภาษาถิ่นบาสก์ทั้งหมดมีความแตกต่างจากชุดเสียงมาตรฐานนี้ไม่มากก็น้อยตัวอักษรj (ในอดีตคือ /j/) แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างที่เห็นได้ชัดที่สุด รองลงมาคือเสียงเสียดแทรกและเสียงกึ่งเสียดแทรก Hualde (1991) อธิบายไว้ดังนี้:

• บาซตัน (Baztan) สำเนียง นาบาร์ราตะวันออก : ขาดเสียง /x/
• Arbizuเป็นภาษาถิ่นผสมระหว่าง ภาษา Gipuzkoan / Western Navarrese : สระ geminate /i/~/ii/, /e/~/ee/, /a/~/aa/, /o/~/oo/, /u/~/uu/
• ภาษา เกอร์นิกา (Gernika)สำเนียงหนึ่งของบิสกายา (Biscayan) : เกิดจากการรวมกันของเสียง /s̻/ กับ /s̺/ และ /ts̻/ กับ /ts̺/ มีหน่วยเสียงเพิ่มเติมคือ /ʒ/ และไม่มีเสียง /c/ และ /ɟ/
• ออนดาร์โรอา (Ondarroa) สำเนียง หนึ่ง ของบิ สกายา (Biscayan) : เกิดจากการรวมกันของเสียง /s̻/ กับ /s̺/ และ /ts̻/ กับ /ts̺/ มีหน่วยเสียงเพิ่มเติมคือ /dz/ และไม่มีเสียง /c/ และ /ɟ/

ตลอดประวัติศาสตร์ มีความพยายามต่างๆ มากมายในการส่งเสริมรูปแบบมาตรฐานของภาษาถิ่นบาสก์ให้เทียบเท่ากับภาษาบาสก์มาตรฐานทั่วไป

• ภาษาถิ่นนาบาร์ราตอนล่างที่ได้รับการกำหนดมาตรฐานนั้น เป็นภาษาที่นักเขียนผู้ทรงอิทธิพลในศตวรรษที่ 16 อย่าง โจอาเนส เลซาร์รากาใช้
• หนังสือ Gipuzkera Osotua ("ภาษา Gipuzkoan ที่เสริมเพิ่มเติม") ของAzkueซึ่งตีพิมพ์ในปี 1935 พยายามที่จะสร้างภาษาบาสก์มาตรฐานโดยอิงจากภาษา Gipuzkoan และเสริมด้วยองค์ประกอบจากภาษาถิ่นอื่นๆ แต่ส่วนใหญ่ไม่ประสบความสำเร็จ
• ในช่วงทศวรรษ 1940 กลุ่มที่ชื่อว่าJakintza Baitha ("บ้านแห่งปัญญา") ได้รวมตัวกันรอบนักวิชาการFederico Krutwigซึ่งเลือกที่จะใช้พระคัมภีร์ ไบเบิลฉบับโปรเตสแตนต์ ของJoanes Leizarraga ใน แบบ Lapurdianและหนังสือภาษาบาสก์ที่พิมพ์ครั้งแรกเป็นมาตรฐาน อย่างไรก็ตาม พวกเขาไม่ได้รับการสนับสนุนจากนักวิชาการและนักเคลื่อนไหวทางภาษาบาสก์คนอื่นๆ
• ในปี ค.ศ. 1944 ปิแอร์ ลาฟิตต์ได้ตีพิมพ์หนังสือNavarro-Labourdin Littéraireซึ่งอิงตามแบบลาปูร์เดียนคลาสสิก และกลายเป็นรูปแบบ มาตรฐานโดยพฤตินัยของแบบลาปูร์เดียน หนังสือเล่มนี้ถูกสอนในโรงเรียนสอนแบบลาปูร์เดียนบางแห่ง และใช้ในวิทยุ ในโบสถ์ และในหนังสือพิมพ์เฮอร์เรีย
• นับตั้งแต่ปี 1968 องค์การ Euskaltzaindia ได้ประกาศใช้ภาษาบาสก์แบบรวม (หรือแบบมาตรฐาน) ( Euskara batua )โดยอิงจากสำเนียงกลาง ซึ่งประสบความสำเร็จในการแพร่หลายจนกลายเป็นสำเนียงทางการของภาษา ภาษา บาสก์แบบ Batuaพบได้ในเอกสารทางการ โรงเรียน โทรทัศน์ หนังสือพิมพ์ และในภาษาพูดทั่วไปของผู้พูดใหม่ โดยเฉพาะในเมืองต่างๆ ในขณะที่ในชนบท ซึ่งมีผู้พูดที่มีอายุมากกว่า ผู้คนยังคงยึดติดกับสำเนียงธรรมชาติมากกว่า โดยเฉพาะในสถานการณ์ที่ไม่เป็นทางการ
• เมื่อไม่นานมานี้ ภาษาถิ่นที่แตกต่างกันของภาษาบิซกาเอียนและภาษาซูเบโรอันก็ได้รับการกำหนดมาตรฐานแล้วเช่นกัน

• อัลลิแยร์, ฌาคส์ (1979) มานูเอล ปราตีเก เดอ บาสก์ Connaissance des langues, v. 13 (ภาษาฝรั่งเศส) ปารีส: A. & J. Picard. ไอเอสบีเอ็น 2-7084-0038-X.
• เปี้ยน, อาร์ตูโร (1884) Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara (ภาษาสเปน) โตโลซา: ยูเซบิโอ โลเปซ – ผ่าน archive.org
• ลาฟิต, ปิแอร์ (1962) Grammaire Basque : Navarro-Labourdin littéraire (ภาษาฝรั่งเศส) โดโนสเตีย/บายน์: เอลคาร์ลาเนียนไอเอสบีเอ็น 2-913156-10-X.{{cite book}}:ปัญหาความไม่เข้ากันของหมายเลข ISBN / วันที่ ( ขอความช่วยเหลือ )