วุฒิสภาคือสภาที่ทำหน้าที่พิจารณาไตร่ตรองมักจะเป็นสภาสูงหรือสภาของสภานิติบัญญัติแบบสองสภา ชื่อนี้มาจากวุฒิสภาโรมันโบราณ (ภาษาละติน: Senatus ) ซึ่งเรียกเช่นนั้นเพราะเป็นสภาของผู้อาวุโส (ภาษาละติน: senexหมายถึง "ผู้อาวุโส" หรือ "ชายชรา") และจึงถือว่าเป็นสมาชิกที่ฉลาดและมีประสบการณ์มากกว่าในสังคมหรือชนชั้นปกครองอย่างไรก็ตาม วุฒิสภาโรมันไม่ได้เป็นบรรพบุรุษหรือผู้มาก่อนของระบบรัฐสภาสมัยใหม่ในแง่ใดๆ เพราะวุฒิสภาโรมันไม่ได้เป็นองค์กรนิติบัญญัติ โดยชอบด้วยกฎหมาย ^{[ 1 ]}

หลายประเทศมีสภาที่เรียกว่าวุฒิสภาซึ่งประกอบด้วยสมาชิกวุฒิสภาที่อาจได้รับการเลือกตั้งแต่งตั้ง สืบทอดตำแหน่งหรือได้รับสมาชิกภาพด้วยวิธีการอื่น ขึ้นอยู่กับประเทศนั้นๆ วุฒิสภาสมัยใหม่โดยทั่วไปทำหน้าที่เป็นสภาที่ "พิจารณาอย่างรอบคอบอีกครั้ง" เพื่อพิจารณากฎหมายที่ผ่านโดยสภาล่างซึ่งสมาชิกมักได้รับการเลือกตั้ง วุฒิสภาส่วนใหญ่มีหน้าที่และอำนาจที่ไม่สมมาตรเมื่อเทียบกับสภาล่าง หมายความว่าวุฒิสภามีหน้าที่พิเศษ เช่น การแต่งตั้งบุคคลเข้าดำรงตำแหน่งทางการเมืองที่สำคัญ หรือการออกกฎหมายพิเศษ ในทางกลับกัน วุฒิสภาหลายแห่งมีอำนาจจำกัดในการเปลี่ยนแปลงหรือระงับร่างกฎหมายที่อยู่ระหว่างการพิจารณา และความพยายามที่จะชะลอหรือยับยั้งร่างกฎหมายอาจถูกข้ามผ่านโดยสภาล่างหรือฝ่ายอื่นของรัฐบาล^{[ 2 ]}

คำว่าวุฒิสภาใน ภาษาอังกฤษสมัยใหม่ มาจากคำภาษาละตินsenātus (วุฒิสภา) ซึ่งมาจากsenexแปลว่า 'ชายชรา' ^{[ 3 ]}สมาชิกหรือผู้ร่างกฎหมายของวุฒิสภาเรียกว่าวุฒิสมาชิกคำภาษาละตินsenatorถูกนำมาใช้ในภาษาอังกฤษโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงการสะกดความหมายของคำนี้มาจากรูปแบบการจัดระเบียบทางสังคมที่เก่าแก่มาก ซึ่งอำนาจในการให้คำปรึกษาหรือการตัดสินใจสงวนไว้สำหรับผู้ชายที่อายุมากที่สุด ด้วยเหตุผลเดียวกันนี้ คำว่าวุฒิสภาจึงถูกใช้อย่างถูกต้องเมื่ออ้างถึงหน่วยงานที่มีอำนาจซึ่งโดยทั่วไปประกอบด้วยสมาชิกที่อายุมากที่สุดในชุมชน เช่น คณะกรรมการพิจารณาของคณะอาจารย์ในสถาบันการศึกษาชั้นสูงมักเรียกว่าวุฒิสภา รูปแบบการปรับตัวนี้ใช้เพื่อแสดงอำนาจของผู้ที่อยู่ในองค์กรและเพื่อให้กระบวนการตัดสินใจมีความละเอียดถี่ถ้วน ซึ่งอาจใช้เวลานาน วุฒิสภาดั้งเดิมคือวุฒิสภาโรมันซึ่งดำรงอยู่จนถึงอย่างน้อย ค.ศ. 603 ^{[ 4 ]}แม้ว่าจะมีความพยายามต่างๆ ในการฟื้นฟูวุฒิสภาในกรุงโรมยุคกลางก็ตาม ในจักรวรรดิโรมันตะวันออกวุฒิสภาไบแซนไทน์ดำรงอยู่จนถึงสงครามครูเสดครั้งที่สี่ ประมาณปี ค.ศ. 1202–1204 และยังมีตำแหน่ง วุฒิสมาชิก หญิง ( senatrix) อีกด้วย

รัฐประชาธิปไตยสมัยใหม่ที่มีระบบรัฐสภาแบบสองสภา บางครั้งก็มีวุฒิสภา ซึ่งมักจะแตกต่างจากสภาล่าง ทั่วไป ซึ่งมีชื่อเรียกต่างๆ กัน เช่น " สภาผู้แทนราษฎร " " สภาสามัญ " " สภาผู้แทนราษฎรแห่งชาติ " " สภานิติบัญญัติ " หรือ " สภาผู้แทนราษฎร " ตามกฎการเลือกตั้ง ซึ่งอาจรวมถึงอายุขั้นต่ำที่กำหนดสำหรับผู้มีสิทธิเลือกตั้งและผู้สมัคร สภาหนึ่งใช้ระบบการลงคะแนนแบบสัดส่วน และอีกสภาหนึ่งมาจากการเลือกตั้งแบบเสียงข้างมากหรือแบบเสียงส่วนใหญ่และหลักเกณฑ์การเลือกตั้งหรือคณะผู้เลือกตั้ง โดยทั่วไป วุฒิสภาจะถูกเรียกว่าสภาสูงและมีจำนวนสมาชิกน้อยกว่าสภาล่าง ในบางรัฐสหพันธรัฐวุฒิสภายังมีอยู่ในระดับย่อยของประเทศด้วย ในสหรัฐอเมริการัฐและดินแดนส่วนใหญ่มีวุฒิสภา ยกเว้นเนบราสกากวมและหมู่เกาะเวอร์จินของสหรัฐฯ (ซึ่งสภานิติบัญญัติเป็นแบบสภาเดียวเรียกว่า "สภานิติบัญญัติ" แต่สมาชิกเรียกตัวเองว่า "วุฒิสมาชิก") และเขตโคลัมเบีย (ซึ่งสภานิติบัญญัติแบบสภาเดียวเรียกว่า สภา) นอกจากนี้ยังมีวุฒิสภาสหรัฐฯในระดับรัฐบาลกลาง ในทำนองเดียวกันในอาร์เจนตินานอกเหนือจากวุฒิสภา ในระดับรัฐบาลกลางแล้ว จังหวัดแปดแห่งของประเทศได้แก่บัวโนสไอเรสกาตามาร์กา กอร์ริเอน เตสเอน เตร ริโอส เมนโดซาซัลตาซานลุยส์ (ตั้งแต่ปี 1987) และซานตาเฟมีสภานิติบัญญัติแบบสองสภาโดยมีวุฒิสภาด้วย ส่วน กอ ร์โดบาและตูกูมันเปลี่ยนมาใช้ ระบบ สภาเดียวในปี 2001 และ 2003 ตามลำดับ

ในออสเตรเลียและแคนาดามีเพียงสภาสูงของรัฐสภาส่วนกลางเท่านั้นที่เรียกว่าวุฒิสภา ส่วนรัฐอื่นๆ ของออสเตรเลียยกเว้นควีนส์แลนด์มีสภาสูงที่เรียกว่าสภานิติบัญญัติ หลายจังหวัดในแคนาดาก็เคยมีสภานิติบัญญัติเช่นกัน แต่ได้ถูกยกเลิกไปหมดแล้ว โดย สภานิติบัญญัติของควิเบกเป็นแห่งสุดท้ายที่ถูกยกเลิกในปี 1968

ในเยอรมนี วุฒิสภาแห่ง รัฐสุดท้ายคือวุฒิสภาบาวาเรียถูกยกเลิกในปี 2000 ^{[ 5 ]}

การเป็นสมาชิกวุฒิสภาสามารถกำหนดได้ทั้งโดยการเลือกตั้งหรือการแต่งตั้ง ตัวอย่างเช่น มีการเลือกตั้งทุกสามปีสำหรับสมาชิกวุฒิสภาครึ่งหนึ่งของฟิลิปปินส์โดยวาระของสมาชิกวุฒิสภาคือหกปี^{[ 6 ]}ในทางตรงกันข้าม สมาชิกวุฒิสภาแคนาดาได้รับการแต่งตั้งโดยผู้ว่าการทั่วไปตามคำแนะนำของนายกรัฐมนตรีแคนาดาโดยดำรงตำแหน่งจนกว่าจะลาออก ถูกปลดออก หรือเกษียณอายุเมื่ออายุครบ 75 ปี

อย่างไรก็ตาม คำว่าวุฒิสภาและสมาชิกวุฒิสภาไม่ได้หมายความถึงสภาที่สองของฝ่ายนิติบัญญัติเสมอไป:

• วุฒิสภาของฟินแลนด์นั้น ทำหน้าที่ทั้งเป็นฝ่ายบริหารและศาลสูงสุดจนถึงปี ค.ศ. 1918
• วุฒิสภาแห่งลัตเวีย ( lv ) ทำหน้าที่ด้านตุลาการที่คล้ายคลึงกันในช่วงระหว่างสงครามโลกครั้งที่หนึ่งและครั้งที่สอง (ค.ศ. 1918–1940)
• ในแวดวงการเมืองเยอรมัน:
  • ในรัฐสหพันธ์ (Bundesländer) ของเยอรมนีซึ่งรวมกันเป็นนครรัฐ (ในภาษาเยอรมัน: Stadtstaat ) ได้แก่เบอร์ลิน ( วุฒิสภาเบอร์ลิน ), เบรเมน ( วุฒิสภาเบรเมน ) และฮัมบูร์ก ( วุฒิสภาฮัมบูร์ก ) วุฒิสภา ( Senatในภาษาเยอรมัน ) เป็นฝ่ายบริหาร โดยมีวุฒิสมาชิก ( Senator ) ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี^{[หมายเหตุ 1 ]}
  • ในหลายเมืองซึ่งเคยเป็นสมาชิกของฮันเซ (สมาพันธ์เมืองท่าในยุคกลางส่วนใหญ่ตั้งอยู่ตามชายฝั่งทะเลบอลติกและทะเลเหนือ) เช่นไกรฟ์สวัลด์ลือเบ็ครอสต็อกสตรัลซุนด์หรือวิสมาร์รัฐบาลเมืองก็เรียกว่าวุฒิสภาเช่นกัน อย่างไรก็ตาม ในบาวาเรียวุฒิสภาเป็นสภานิติบัญญัติลำดับที่สองจนกระทั่งถูกยกเลิกในปี 1999
• ในระบบกฎหมายเยอรมัน:
  • คำว่า Senat (วุฒิสภา) ในศาลอุทธรณ์ ชั้นสูง หมายถึง " คณะผู้ พิพากษา " ในความหมาย กว้างๆ ซึ่งหมายถึงสมาชิกของฝ่ายตุลาการโดยรวม (โดยปกติคือผู้พิพากษา ห้าคน ) ซึ่งมักมีอำนาจพิจารณาคดีเฉพาะเรื่องอย่างไรก็ตาม ผู้พิพากษาไม่ได้ถูกเรียกว่า "วุฒิสมาชิก" คำภาษาเยอรมันStrafsenat (แปลตรงตัวว่า "วุฒิสภาด้านกฎหมายอาญา") ในศาลเยอรมันแปลว่าคณะผู้พิพากษาที่มีอำนาจพิจารณาคดีอาญาและZivilsenat (แปลตรงตัวว่า "วุฒิสภา ด้านกฎหมายแพ่ง") แปลว่า คณะผู้พิพากษา ที่มีอำนาจพิจารณาคดีกฎหมายเอกชนศาลรัฐธรรมนูญแห่งสหพันธรัฐเยอรมนีประกอบด้วยวุฒิสภาสองคณะ คณะละแปดผู้พิพากษา ในกรณีของศาลนี้ การแบ่งส่วนใหญ่เป็นเรื่องของโครงสร้างองค์กร เพื่อแบ่งภาระงาน วุฒิสภาทั้งสองคณะจัดการคดีรัฐธรรมนูญประเภทเดียวกัน ในอดีต วุฒิสภาหนึ่งถูกมองว่าอนุรักษ์นิยมมากกว่า และอีกคณะหนึ่งถูกมองว่าเสรีนิยมมากกว่า แต่ในปี 2011 นั้นไม่ใช่เช่นนั้นอีกต่อไป
• ในสกอตแลนด์ผู้พิพากษาของศาลสูงแห่งความยุติธรรมเรียกว่าสมาชิกวุฒิสภาแห่งวิทยาลัยยุติธรรม (Senators of the College of Justice )
• ในบางประเทศ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นประเทศสหพันธรัฐที่มีสภานิติบัญญัติแบบสภาเดียว สมาชิกสภานิติบัญญัติบางส่วนได้รับการเลือกตั้งแตกต่างจากคนอื่นๆ และเรียกว่าวุฒิสมาชิก ในประเทศสหพันธรัฐ วุฒิสมาชิกเหล่านี้เป็นตัวแทนของดินแดนต่างๆ ในขณะที่สมาชิกคนอื่นๆ เป็นตัวแทนของประชาชนโดยรวม (วิธีการนี้ใช้เพื่อให้เกิดการเป็นตัวแทนของสหพันธรัฐโดยไม่ต้องจัดตั้งสภานิติบัญญัติแบบสองสภา) ซึ่งเป็นกรณีของเซนต์คิตส์และเนวิสโคมอรอสและไมโครนีเซียในประเทศอื่นๆ ที่ไม่ใช่สหพันธรัฐ การใช้คำว่าวุฒิสมาชิกบ่งบอกถึงความแตกต่างอื่นๆ ระหว่างสมาชิกเหล่านี้กับสมาชิกสภานิติบัญญัติที่เหลือ (เช่น วิธีการเลือก) ซึ่งเป็นกรณีของสภาผู้แทนราษฎรของโดมินิกาและสภาผู้แทนราษฎร ของ เซนต์วินเซนต์จนถึงปี 2022ก็เป็นเช่นเดียวกันในรัฐเจอร์ซีย์^{[ 7 ]}
• ในเวลส์มีคำแปลของคำว่า Senatus ในภาษาเวลส์ (เทียบเท่ากับคำว่า 'Senate' ในภาษาอังกฤษ) คือคำว่า "Senedd" เดิมทีคำนี้ใช้เพื่ออ้างถึงอาคารที่ปัจจุบันเรียกว่าอาคาร Senedd โดยเฉพาะ แต่ต่อมาชื่อนี้ได้กลายเป็นคำที่ใช้เรียกแทนสภานิติบัญญัติแบบสภาเดียวที่ได้รับ การถ่ายโอนอำนาจ ซึ่งก็คือ " สมัชชาแห่งชาติเวลส์ " ซึ่งในเดือนพฤษภาคม 2020 ได้ใช้ชื่อ "Senedd Cymru" หรือ "รัฐสภาเวลส์"โดยคำว่า " Senedd " กลายเป็นชื่อย่อที่ใช้กันทั่วไปสำหรับสถาบันนี้ทั้งในภาษาเวลส์และภาษาอังกฤษไม่มีคำแปลโดยตรงของคำว่า "รัฐสภา" ในภาษาเวลส์ ดังนั้น Senedd (ซึ่งเป็นคำที่มีรากศัพท์เดียวกันกับ Senate) จึงมีความหมายทั้ง "วุฒิสภา" และ "รัฐสภา"
• สภาวิชาการเป็นองค์กรปกครองของมหาวิทยาลัยบางแห่ง
• ในประเทศกรีซในช่วงเริ่มต้นของสงครามประกาศอิสรภาพของกรีซกลุ่มกบฏชาวกรีกได้จัดตั้งองค์กรนิติบัญญัติและบริหารระดับท้องถิ่นขึ้นหลายแห่ง โดยสองแห่งนั้นถูกเรียกว่า "วุฒิสภา" ได้แก่วุฒิสภาเพโลปอนนีเซียนและวุฒิสภาแห่งกรีซภาคตะวันตก

• บังกลาเทศ - การลง ประชามติแก้ไขรัฐธรรมนูญของบังกลาเทศในปี 2026มีผลเป็น "เห็นชอบ" สภาล่างต้องผ่านร่างกฎหมายภายใน 180 วัน

• วุฒิสมาชิกตลอดชีพ

• Livius.org: วุฒิสภาโรมัน
• สารานุกรมบริแทนนิกาเกี่ยวกับวุฒิสภา