ภาษาพาร์เธียนหรือที่รู้จักกันในชื่ออาร์ซาซิด พาห์ลาวีและพาห์ลาวานิกเป็นภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือ โบราณที่สูญพันธุ์ไปแล้ว ซึ่งเคยใช้พูดกันในพาร์ เธีย ภูมิภาคที่ตั้งอยู่ใน อิหร่าน ตะวันออกเฉียงเหนือ และเติร์กเมนิสถานในปัจจุบันภาษาพาร์เธียนเป็นภาษาราชการของจักรวรรดิอาร์ซาซิดพาร์เธียน (248 ปีก่อนคริสต์ศักราช – 224 ปีคริสต์ศักราช) รวมถึงภาษาของราชวงศ์อาร์ซาซิดแห่งอาร์เมเนียราชวงศ์ อา ร์ซาซิดแห่งไอบีเรียและราชวงศ์อาร์ซาซิดแห่งแอลเบเนียคอเคซัสด้วย

ภาษา พาร์เธียนมีอิทธิพลอย่างมากต่อ ภาษา อาร์เมเนียโดยคำศัพท์ส่วนใหญ่มาจากการยืมคำจากภาษาพาร์เธียนเป็นหลัก และมีสัณฐานวิทยาและไวยากรณ์ที่ได้รับผลกระทบจากการติดต่อทางภาษา เช่นกัน แต่ในระดับที่น้อยกว่า คำศัพท์โบราณของภาษาพาร์เธียนจำนวนมากได้รับการอนุรักษ์ไว้และปัจจุบันเหลืออยู่เฉพาะในภาษาอาร์เมเนียเท่านั้น ภาษา เซมนานี (หรือภาษาโคมีเซเนียน) ^{[ 2 ] [ 3 ]}และภาษาซาซา^{[ 4 ] [ 5 ] [ 6 ] [ 7 ]}มีความคล้ายคลึงกับภาษาพาร์เธียน และอาจสืบเชื้อสายมาจากภาษาพาร์เธียนโดยตรงหรือภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือที่มีอิทธิพลจากภาษาพาร์เธียน แต่หัวข้อนี้ยังขาดการวิจัยที่เพียงพอ

ภาษาพาร์เธี ยนเป็นภาษาอิหร่านตอนกลาง ตะวันตก การติดต่อทางภาษาทำให้ภาษานี้มีลักษณะบางอย่างร่วมกับภาษาอิหร่านตะวันออกซึ่งอิทธิพลนี้ปรากฏให้เห็นได้ชัดเจนในคำยืมเป็น หลัก ร่องรอยของอิทธิพลตะวันออกบางส่วนยังคงหลงเหลืออยู่ในคำยืมภาษาพาร์เธียนในภาษาอาร์เมเนีย^{[ 8 ]}คำยืมภาษาพาร์เธียนปรากฏในคำศัพท์ภาษาอาร์เมเนียในชีวิตประจำวัน เช่น คำนาม คำคุณศัพท์ คำวิเศษณ์ คำกริยาแสดงฐานะ และคำศัพท์ทางการบริหารและศาสนา^{[ 9 ]}

ตามหลักอนุกรมวิธานภาษาพาร์เธียนซึ่งเป็นภาษาอินโด-ยุโรปจัดอยู่ในกลุ่มภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือ ในขณะที่ภาษาเปอร์เซียกลางจัดอยู่ในกลุ่มภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงใต้^{[ 10 ] [ 11 ]}

ภาษาพาร์เธียได้รับการเขียนโดยใช้ระบบการเขียนปาห์ลาวีซึ่งมีลักษณะสำคัญสองประการ ประการแรก อักษรของมันมาจากภาษาอราเมอิก [ ^{12 ]}ซึ่งเป็นอักษร (และภาษา) ของสำนักราชการอาเคเมนิด ( ภาษาอราเมอิกจักรวรรดิ ) ประการที่สอง มันมีคำ ^{ศัพท์} ภาษา อราเมอิกจำนวนมากซึ่งเขียนเป็นอักษรภาพหรืออักษรภาพโดยเขียนเป็นคำภาษาอราเมอิกแต่มีการออกเสียงเป็นภาษาพาร์เธีย (ดู รายละเอียดเพิ่มเติม ในปาห์ลาวีของอาร์ซาซิด )

ภาษาพาร์เธียเป็นภาษาของแคว้นพาร์เธียโบราณและใช้ใน ราชสำนัก อาร์ซาซิดแหล่งข้อมูลหลักสำหรับภาษาพาร์เธียคือจารึกที่เหลืออยู่เพียงไม่กี่ชิ้นจากนิซาและเฮคาโตมปิลอสข้อความของมานิเคียน จารึกหลายภาษาของซาสาเนียนและวรรณกรรมพาร์เธียที่เหลืออยู่ในภาษาเปอร์เซียกลาง ที่ตาม มา^{[ 13 ]}ข้อความของมานิเคียนในยุคหลัง ซึ่งแต่งขึ้นไม่นานหลังจากอำนาจของพาร์เธียล่มสลาย มีบทบาทสำคัญในการสร้างภาษาพาร์เธียขึ้นใหม่^{[ 14 ]}ต้นฉบับของมานิเคียนเหล่านั้นไม่มีอักษรภาพ

หลักฐานของภาษาพาร์เธียน ได้แก่: ^{[ 15 ]}

• มีการค้นพบเศษภาชนะดินเผา ( ostraca ) ประมาณ 3,000 ชิ้น(ราว ค.ศ. 100–29 ก่อนคริสต์ศักราช) ในนิซาทางตอนใต้ของประเทศเติร์กเมนิสถาน
• เอกสารหนังจากศตวรรษที่ 1 หลังคริสต์ศักราชเกี่ยวกับการซื้อขายที่ดินจากเมืองอัฟรามันทางตะวันตกของอิหร่าน
• เศษภาชนะดินเผาจากศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราชจากShahr-e Qumisในอิหร่านตะวันออก^{[ 16 ]}
• บทกวีDraxt i Asurig
• จารึกบนเหรียญกษาปณ์ของ กษัตริย์ราชวงศ์ อาร์ซาซิดในศตวรรษที่ 1 หลังคริสต์ศักราช
• จารึกสองภาษาของเซเลเซียบนแม่น้ำไทกริส (ค.ศ. 150–151) ^{[ 17 ] [ 18 ]}
• จารึกของอาร์ดาวัน Vที่พบในเมืองซูซา (215)
• เอกสารบางส่วนจากศตวรรษที่ 3 ถูกค้นพบในดูรา-ยูโรปอสริมแม่น้ำยูเฟรติส
• จารึกที่ Kal-e Jangal ใกล้Birjandในจังหวัด Khorasan ใต้ (ช่วงครึ่งแรกของศตวรรษที่ 3 หรือหลังจากนั้น)
• จารึกของกษัตริย์และนักบวชสมัยต้น ราชวงศ์ ซาสซาเนียนในดินแดนพาร์เธีย รวมถึงกะอ์บา-เย ซาร์โตชต์ใกล้เมืองชีราซและปาอิกูลีใน เค อร์ดิสถานของอิรัก
• คัมภีร์มานิเคียนพาร์เธียนจำนวนมหาศาลซึ่งไม่มีอักษรภาพใดๆ เลย
• ในภาคเหนือของปากีสถานวัฒนธรรมอินโด-ปาร์เธียนในเมืองทักซิลา ปรากฏ พร้อมกับชาวกอนโดฟาเรสในช่วง 20 ปีก่อนคริสตกาลถึง 10 ปีก่อนคริสตกาล และชาวอับดากาเซส บาจาอู ร์ ไคเบอร์ - ปัคตุนควาและลงไปถึงซิสถาน บาโลชิสถาน

ตัวอย่างวรรณกรรมปาร์เธียนี้ นำมาจากบทประพันธ์สมัยซัสซาเนียนที่ใช้ในเพลง "Shapur The Victorious" ของนักประพันธ์ชาวอิหร่าน ฟาร์ยา ฟาราจีhttps://www.youtube.com/watch?v=ivtSZjipgAk

แม้ว่าภาษาพาร์เธียนจะมีความคล้ายคลึงกับภาษาเปอร์เซียยุคกลางในหลายแง่มุม แต่ก็ยังสามารถสังเกตเห็นความแตกต่างที่ชัดเจนในด้านคำศัพท์ โครงสร้างคำ และเสียงได้ ในข้อความข้างต้น สามารถสังเกตเห็นรูปแบบต่อไปนี้ได้:

• ⟨āγad⟩ ปรากฏขึ้นแทนที่ ⟨āyad⟩ ในภาษาเปอร์เซียกลางและบาลูชี
• ⟨wāxt⟩ แปลว่า กล่าวแทนที่จะเป็น ⟨gōft⟩ รูปแบบคำกริยา " กล่าว" นี้ ยังคงพบได้ในภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือร่วมสมัยหลายภาษา เช่น ภาษามาซันดารานี ⟨vātεn⟩ ภาษาซาซากิ ⟨vatış; vaten⟩ หรือภาษาโซรานี (witin) นอกจากนี้ยังพบได้ทั่วไปในภาษาตาติและทาลิชแต่ไม่พบในภาษากิลาคิและคุรมานจิ
• ⟨až⟩ มาจากคำว่า แทนที่จะเป็น ⟨az⟩ สังเกตได้เช่นกันใน ⟨kanīžag⟩ ( สาวใช้)แทนที่จะเป็น ⟨kanīzag⟩ และแม้แต่ใน ⟨društ⟩ ( สุขภาพดี ) แทนที่จะเป็น ⟨drust⟩ การออกเสียง/z/ ในภาษาเปอร์เซีย เป็น/ʒ/ , /tʃ/หรือ/dʒ/ก็พบได้บ่อยมากในภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือในปัจจุบัน
• ใช้ ⟨ay⟩ (เอกพจน์) แทน ⟨hē⟩
• ⟨zamīg⟩ แปล ว่า ที่ดินแทนที่จะเป็น ⟨zamīn⟩ รูปแบบ ⟨zamīg⟩ พบได้ในภาษาบาโลชีส่วนรูปแบบ ⟨zamin⟩ พบได้ในภาษาเปอร์เซีย
• ⟨hō⟩ หมายถึงสิ่งนั้นหรือสิ่งนั้นแทนที่จะเป็น ⟨(h)ān⟩
• คำต่อท้ายนามเชิงนามธรรม ⟨-īft⟩ แทนที่จะเป็น ⟨-īh⟩ เช่นใน ⟨šādīft⟩ ซึ่งแปลว่าความสุขในภาษาเปอร์เซียกลางคือ ⟨šādīh⟩

ความแตกต่างที่โดดเด่นอื่นๆ ที่ไม่พบในข้อความข้างต้น ได้แก่ สรรพนามส่วนบุคคล ⟨az⟩, ฉันแทนที่จะเป็น ⟨an⟩ และรากกาลปัจจุบันของกริยา ⟨kardan⟩, ทำ ⟨kar-⟩ แทนที่จะเป็นภาษาเปอร์เซียกลาง ⟨kun-⟩ นอกจากนี้ อนุภาคเชื่อมโยงและสรรพนามสัมพันธสรรพนาม ⟨ī(g)⟩ ในภาษาเปอร์เซียกลางก็ไม่มีในภาษาพาร์เธียน แต่สรรพนามสัมพันธสรรพนาม ⟨čē⟩, อะไรถูกใช้ในลักษณะที่คล้ายคลึงกัน^{[ 19 ]}

• ภาษาอเวสตัน
• ภาษาเปอร์เซียโบราณ
• ภาษาเปอร์เซียกลาง
• ภาษาเปอร์เซียและประวัติศาสตร์ของภาษาเปอร์เซีย
• วรรณกรรมปาห์ลาวี

สำหรับรายชื่อคำศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับภาษาพาร์เธีย โปรดดูหมวดหมู่คำศัพท์ภาษาพาร์เธียในWiktionaryซึ่งเป็นพจนานุกรมฟรี

• Robin Meyer (2024). ไวยากรณ์ภาษาอิหร่านในภาษาอาร์เมเนียคลาสสิก: กริยาอดีตกาลสมบูรณ์ของอาร์เมเนียและกรณีอื่นๆ ของการทำซ้ำรูปแบบสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ดISBN 9780191885839.
• เอกสารสำคัญบางส่วนในภาษาพาร์เธียน ได้แก่ Boyce, Mary The Manichaean hymn-cycles in Parthian (London Oriental Series, Vol. 3). London: Oxford University Press, 1954.