รูตุล
мыхаӀбишды чӀел
การออกเสียง	[mɨχaˤbiʃdɨ t͡ʃʼɛl]
ชาวพื้นเมือง	เทือกเขาคอเคซัสเหนือ ประเทศอาเซอร์ไบจาน
ภูมิภาค	ดาเกสถานตอนใต้ชายแดนรัสเซีย-อาเซอร์ไบจาน
เชื้อชาติ	ชาวรูทูเลียน
ผู้พูดภาษาแม่	33,100 (สำมะโนประชากรปี 2020 ในรัสเซีย) [ 1 ] (ตัวเลขที่ไม่มีวันที่ 17,000 ในอาเซอร์ไบจาน)
ตระกูลภาษา	ชาวคอเคเชียนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เลซกิช ซามูร์ ซามูร์ตะวันตก รูตุล
ระบบการเขียน	อักษรซีริลลิก
สถานะอย่างเป็นทางการ
ภาษาทางการใน	รัสเซีย ดาเกสถาน
รหัสภาษา
ไอโซ 639-3	rut
กลอตโตล็อก	rutu1240
อีแอลพี	รูตุล
ชาวรูทูเลียนในเทือกเขาคอเคซัส
ภาษารูทูเลียนได้รับการจัดอยู่ในประเภทภาษาที่ใกล้สูญพันธุ์อย่างแน่นอนโดยองค์การยูเนสโกในแผนที่ภาษาที่ใกล้สูญพันธุ์ของโลก (ปี 2010)

ภาษา รูตุลหรือรูทูเลียน^{[ 2 ] [ 3 ]}เป็นภาษาที่พูดโดยชาวรูทูเลียนซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่ในดาเกสถาน ( รัสเซีย ) และบางส่วนของอาเซอร์ไบจานมีผู้พูด 30,000 คนในดาเกสถาน (สำมะโนประชากรปี 2010) ^{[ 4 ]}และ 17,000 คน (ไม่มีวันที่ระบุ) ในอาเซอร์ไบจาน^{[ 5 ]}คำว่ารูตุลมาจากชื่อหมู่บ้านแห่งหนึ่งในดาเกสถานซึ่งผู้พูดภาษานี้เป็นประชากรส่วนใหญ่^{[ 6 ] [ 7 ]}

ภาษารูทูเลียนกำลังเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในรัสเซีย^{[ 8 ]}และจัดอยู่ในประเภท "เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์อย่างแน่นอน" ตามแผนที่ภาษาโลกที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ของยูเนสโก^{[ 9 ]}

ภาษารูทูเลียนประกอบด้วยสำเนียงหลัก 4 สำเนียง ได้แก่มุคาเดียนชินาเซียนอิเครก - มิวเครเคียน และบอร์ช - คนอฟเวียน^{[ 10 ] [ 11 ]}

ภาษารูทูเลียนอยู่ในกลุ่มภาษาเลซกิก ( กลุ่มซามูร์ ) ของตระกูลภาษาคอเคซัสตะวันออกเฉียงเหนือ ชาวรูทูเลียนเรียกภาษาของตนว่าМыхаӀбишды чӀел , Myhabishdy chel . ^{[ 12 ]}

ในบรรดาภาษากลุ่มเลซกิก ภาษาซาคูร์ดูเหมือนจะเป็นญาติใกล้ชิดที่สุดของภาษารูทูเลียน^{[ 13 ]}นอกจากสองภาษานี้แล้ว ยังมีภาษาอื่นๆ อีกเจ็ดภาษาในกลุ่มเลซกิก ได้แก่ เลซเกียน ทาบาซารัน อากุล บูดุค คริตส์ อูดี และอาร์ชี

ภาษารูตูเลียนไม่มีการเขียนจนกระทั่งมีการพัฒนาระบบการเขียน (โดยใช้ตัวอักษรซีริลลิก ) ในปี 1990 อักษรละตินได้รับการพัฒนาขึ้นในปี 2013 โดยอิงจากสำเนียงชิน-ชอร์ซู^{[ 14 ]}ผู้พูดมักจะพูดได้สองภาษาหรือหลายภาษา โดยมีความเชี่ยวชาญใน ภาษา อาเซอร์ไบจาน เลซเกียนและ/หรือรัสเซียรูปแบบวรรณกรรมของภาษายังอยู่ในระหว่างการพัฒนา ในภูมิภาคที่มีชาวรูตูลอาศัยอยู่ทางตอนใต้ของรัสเซีย ภาษารูตูเลียนได้รับการสอนในโรงเรียนประถมศึกษา (ชั้นปีที่ 1 ถึง 4) ^{[ 6 ]}

ก่อนการปฏิวัติรัสเซีย ชาวรูทูเลียนใช้ตัวอักษรอาหรับในตัวอักษรอาหรับ ( อัจจามี ) เป็นแหล่งเขียน ที่ทราบกันดีถึงเนื้อเพลงในภาษาถิ่นอิคเรกของภาษารูทูเลียนของอาชุกในศตวรรษที่ 18 ของคุร์ ราจาบา^{[ 16 ]}ในปี 1913 อดอล์ฟ ดิร์ได้สร้างอักษรที่ใช้ซีริลลิกเป็นพื้นฐานสำหรับภาษารูทูเลียน อักษรรูทูเลียนสมัยใหม่ที่ใช้ซีริลลิกเป็นพื้นฐานได้รับการแนะนำในปี 1990 ^{[ 17 ]}ภาษาอาหรับถูกใช้ในการเขียนบทความทางวิทยาศาสตร์เป็นต้น ภาษาตุรกี (อาเซอร์ไบจาน) ก็ถูกใช้ในชีวิตประจำวันเช่นกัน ผู้ก่อตั้งอักษรรูทูเลียนและผู้รวบรวมอักษรรูทูเลียนที่ใช้ซีริลลิกเป็นพื้นฐาน ได้แก่ เอสเอ็ม มัคมูโดวา^{[ 18 ] [ 19 ]}เคอี จามาลอฟ^{[ 20 ]}จีเค อิบรากิมอฟ^{[ 21 ]}ในปี 1992 ศาสตราจารย์ Makhmudova SM และ Jamalov KE ได้ตีพิมพ์หนังสือ ABC ในภาษารูตูเลียนสำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 1 - “Alifba: 1-classad kitab” ^{[ 18 ] [ 22 ]}ในฉบับนี้ นอกเหนือจากตัวอักษรที่ใช้ก่อนหน้านี้แล้วยังมีการแนะนำตัวอักษรคู่Дз дз อีกด้วย ^{[ 23 ]}หลังจากนั้น ได้มีการตีพิมพ์ตำราเรียนภาษารูตูเลียนเพิ่มเติมอีก 3 เล่ม ได้แก่Мыхаӏд чӏел (ชั้นประถมศึกษาปีที่ 2 และ 4), สูตรอาหาร โดย SM Makhmudova และРутул чӏелโดย E. Ismailova ในปี 2012-2013 ได้มีการตีพิมพ์ตำราเรียนภาษารูตูเลียนสำหรับมหาวิทยาลัย ได้แก่ ไวยากรณ์ภาษารูตูเลียน เล่ม 1-2 โดย SM Makhmudova ในปี พ.ศ. 2549 Dzhamalov KE และ Semedov SA ได้เผยแพร่พจนานุกรมภาษารูตูเลียน-รัสเซีย (สำเนียงอิห์เร็ก) ^{[ 20 ]}ในฉบับนี้ ตัวอักษรЬ ьถูกตัดออกจากตัวอักษร แต่Аь аьถูกรวมไว้^{[ 23 ]}ในปี พ.ศ. 2562 พจนานุกรมภาษารูตูเลียน-รัสเซียโดย AS Alisultanov และ TA Suleimanova ได้รับการตีพิมพ์

ชาวรูทูเลียนมีวรรณกรรมที่อุดมสมบูรณ์มาตั้งแต่ศตวรรษที่ 11 โดยเริ่มจากกวีชาวอัลบาเนียชื่อ เซนับ ฮินาวี วรรณกรรมคลาสสิกของชาวรูทูเลียน เลซกิน และอาเซอร์ไบจาน คือ อะชุก คูร์-ราจาบ ในศตวรรษที่ 18 ในศตวรรษที่ 20 และ 21 วรรณกรรมรูทูเลียนได้รับการพัฒนาและต่อยอดโดย เจมส์ ซาลารอฟ นูราห์เมด รามาซานอฟ มาโกเมด อูลีลีฟ มูซา มาห์มูดอฟ เอเซอร์ชี ยูซิฟ เมดจิดอฟ ซากิต คูร์บานอฟ ชาฟี อิบรากิมอฟ เวซัล เชอร์เคซอฟ และคนอื่นๆ ในปี 2008 มีการตีพิมพ์ผลงานรวบรวมข้อมูลทั่วไปเกี่ยวกับวรรณกรรมรูทูเลียนเป็นครั้งแรก ซึ่งให้ข้อมูลเกี่ยวกับนักเขียน กวี และอะชุกชาวรูทูเลียน

ระบบการเขียนสำหรับชาวรูทูเลียนในอาเซอร์ไบจานได้รับการพัฒนาในปี 2013 โดยอิงจากสำเนียงของหมู่บ้านชินในการพัฒนาอักษรนี้ มีการเสนอให้เขียนสระเสียงก้อง[ɨˤ]ด้วยตัวอักษรı;ผู้เขียนอักษรยังได้เสนอระบบที่สอดคล้องกันทางตรรกะมากขึ้นสำหรับการแสดงพยัญชนะเพดานอ่อน แต่ถูกปฏิเสธเนื่องจากไม่สอดคล้องกับระบบที่ใช้ในอักษรอาเซอร์ไบจาน^{[ 24 ]} อักษรรูทูเลียนในอาเซอร์ไบจานประกอบด้วยตัวอักษรต่อไปนี้: ^{[ 25 ]}

ภาษารูทูล ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของภาษาในแถบเทือกเขาคอเคซัสตะวันออกเฉียงเหนือ มี ระบบการผันคำนาม แบบกรรมวาจกและสัมบูรณ์ โดยมี คำนามทางไวยากรณ์ 6 คำและคำนามแสดงตำแหน่งอีก 12 คำ

กรณีทางไวยากรณ์ ได้แก่ กรณีสัมบูรณ์ (บางครั้งเรียกว่า กรณีประธาน) กรณีกรรมตรงกรณีกรรมรองกรณีกรรมเปรียบเทียบและกรณีร่วม[ ^{26 ] กรณี}ต่างๆ จะปรากฏเป็นคำต่อท้าย โดยอาจต่อท้ายคำนามโดยตรงหรือต่อท้ายรากศัพท์ รากศัพท์ (ซึ่งโดยทั่วไปจะตรงกับกรณีกรรมตรง) ใช้เป็นฐานในการเพิ่มคำต่อท้ายแสดงการผันคำ เพิ่มเติม

กรณีสัมบูรณ์ส่วนใหญ่ใช้เพื่อระบุประธานของกริยาไม่ต้องการกรรม กรรมของกริยาต้องการกรรมหรือสิ่งเร้าของกริยาการรับรู้^{[ 27 ]}

กรณีergativeใช้เพื่อระบุผู้กระทำของกริยาที่ต้องการกรรม แรงที่ก่อให้เกิด หรือผู้เข้าร่วมที่เคลื่อนที่ได้ของกริยา 'เติม' ^{[ 27 ]}

กรณีแสดงความเป็นเจ้าของส่วนใหญ่ใช้เพื่อแสดงความเป็นเจ้าของ แม้ว่าจะสามารถใช้เพื่ออธิบายความสัมพันธ์อื่นๆ เช่น วัสดุของวัตถุ คำต่อท้ายแสดงความเป็นเจ้าของจะเหมือนกับคำต่อท้ายแสดงคุณลักษณะ^{[ 27 ]}

กรณีเปรียบเทียบจะจัดการกับการเปรียบเทียบ และยังสามารถใช้กับรายการที่แลกเปลี่ยนได้อีกด้วย^{[ 28 ]}

• ชาวรูทูเลียน
• ภาษาคอเคซัสตะวันออกเฉียงเหนือ
• ภาษาต่างๆ ของอาเซอร์ไบจาน

การทดสอบภาษารูตุลของวิกิพีเดียที่ศูนย์บ่มเพาะวิกิมีเดีย

• พจนานุกรมภาษารูตุลออนไลน์ (เลือกการเรียกดูแบบง่ายหรือขั้นสูง)
• ภาคผนวก: อักษรซีริลลิก
• เพลงพื้นบ้านและการเต้นรำของชาวรูทูลแห่งอาเซอร์ไบจาน
• พจนานุกรมพื้นฐานของภาษารูทูลในฐานข้อมูลสถิติคำศัพท์ระดับโลก (ภาษารูทูล 3 สำเนียง: มุคฮัด, อิซเรก, ลูเช็ก)