ภาษา เมเดียน (หรือเมเดียนหรือเมดิค ) เป็นภาษาอิหร่านที่สูญพันธุ์ไปแล้ว ซึ่งเคยใช้พูดโดยชาวเมเดีย โบราณ จัดอยู่ใน กลุ่ม ภาษาอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือซึ่งรวมถึงภาษาอื่นๆ อีกหลายภาษาที่ปรากฏในภายหลังและแตกต่างกัน เช่นภาษาถิ่นทา ติ ภาษา ทาลิชภาษาถิ่นอิหร่านตอนกลาง ภาษาถิ่นแคสเปียนกิลาคิ มาซานเดอรานีและซาซา^{[ 2 ] [ 3 ]}

ภาษามีเดียนมีหลักฐานเพียงแค่คำยืมจำนวนมากในภาษาเปอร์เซียโบราณเท่านั้นไม่มีใครรู้ไวยากรณ์ของมัน “แต่ภาษามีเดียนมีลักษณะทางเสียง ที่สำคัญร่วม กับภาษาอเวสตันมากกว่าภาษาเปอร์เซียโบราณ ในช่วงเวลาสั้นๆ ที่อยู่ภายใต้การปกครองของมีเดียน … ภาษามีเดียนน่าจะเป็นภาษาอิหร่านทางการในอิหร่านตะวันตก ในระดับหนึ่ง ” ^{[ 4 ]} ไม่มีเอกสารใดๆ ที่เขียนขึ้นในสมัยมีเดียนหลงเหลืออยู่ และไม่ทราบว่าข้อความเหล่านี้เขียนด้วยอักษรแบบใด จนถึงปัจจุบัน มีเพียงจารึกชิ้นเดียวจากยุคก่อนอาเคเมนิด (แผ่นโลหะสัมฤทธิ์) ที่พบในดินแดนมีเดียนในช่วงเวลาที่มีเดียนและเปอร์เซียอยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิอัสซีเรียใหม่ จารึก นี้เป็น จารึกอักษร ลิ่มที่เขียนโดย ผู้ปกครองชาว อัสซีเรียในภาษาอัคคาเดียนอาจจะในศตวรรษที่ 8 ก่อนคริสต์ศักราช แต่ไม่มีการกล่าวถึงชื่อของชาวมีเดียนในนั้น^{[ 5 ]}

คำศัพท์ที่มีต้นกำเนิดจากภาษาเมเดียน ได้แก่:

• * čiθra- : "ต้นกำเนิด" ^{[ 6 ]}คำนี้ปรากฏใน*čiθrabṛzana- (med.) "ยกย่องวงศ์ตระกูลของเขา", *čiθramiθra- (med.) "มีต้นกำเนิดแบบมิธรา", *čiθraspāta- (med.) "มีกองทัพที่ยอดเยี่ยม" เป็นต้น^{[ 7 ]}
• ปาริไดซา : สวรรค์^{[ 8 ]}
• Spaka- : คำนี้เป็นภาษามีเดียนและหมายถึง "สุนัข" ^{[ 9 ]}เฮโรโดตัสระบุว่า "Spaka-" (ภาษากรีก "σπάχα" – สุนัขตัวเมีย) เป็นภาษามีเดียนมากกว่าภาษาเปอร์เซีย^{[ 10 ]}คำนี้ในรูปแบบที่คล้ายกันยังคงใช้ในภาษาอิหร่านสมัยใหม่บางภาษารวมถึงภาษาทาลิชีและ ภาษา ซาซา^{[ 11 ]}และยังมีการเสนอแนะว่าเป็นแหล่งที่มาของคำว่า собака ( sobaka ) ในภาษา สลาฟรัสเซีย ที่มีความหมายเดียวกัน^{[ 12 ] [ 13 ] [ 14 ]}
• vazṛka- : "ยิ่งใหญ่" (เช่นเดียวกับbozorg ในภาษาเปอร์เซียตะวันตก ) ^{[ 15 ]}
• vispa- : "ทั้งหมด" ^{[ 16 ]} (เช่นเดียวกับในAvestan ) ส่วนประกอบนี้ปรากฏในคำต่างๆ เช่นvispafryā (Med. fem.) "เป็นที่รักของทุกคน", vispatarva- (med.) "ผู้พิชิตทั้งหมด", คำที่เกี่ยวข้อง/บรรพบุรุษของKurmanji "gişt/gişk"
• xšaθra- (อาณาจักร; ราชบัลลังก์): คำภาษาเมเดียนนี้ (ปรากฏใน*xšaθra-pā-และต่อเนื่องด้วยภาษาเปอร์เซียกลางšahr "ดินแดน, ประเทศ; เมือง") เป็นตัวอย่างของคำที่มีรูปแบบภาษากรีก (ที่รู้จักกันในชื่อ " satrap " ที่เขียนเป็นอักษรโรมันจาก Gk. σατράπης satrápēs ) ซึ่งตรงกันข้ามกับธรรมเนียม^{[ N 1 ]}รูปแบบภาษาเมเดียนมากกว่ารูปแบบภาษาเปอร์เซียโบราณ (ซึ่งปรากฏเช่นกันในชื่อxšaça-และxšaçapāvā ) ของคำภาษาอิหร่านโบราณ^{[ 17 ]}
• zūra- : "ความชั่วร้าย" และzūrakara- : "ผู้กระทำความชั่ว" ^{[ 15 ]}คำที่คล้ายกันzūreและzūrekerพบได้ในZazaซึ่งหมายถึง "โกหก/หลอกลวง" และ "คนโกหก/ผู้หลอกลวง" ^{[ 18 ]}

ภาษาอิหร่านสมัยใหม่จำนวนหนึ่งที่พูดกันในปัจจุบันมีรากฐานมาจากยุคกลางโดยมีหลักฐานปรากฏในแหล่งข้อมูลภาษาเปอร์เซียคลาสสิกและสมัยใหม่ตอนต้น G. Windfuhr เชื่อว่า "ภาษา [อิหร่าน] สมัยใหม่ของอาเซอร์ไบจานและอิหร่านตอนกลาง ซึ่งตั้งอยู่ในมีเดียและอาโทรพาทีนโบราณ เป็นภาษาถิ่น 'มีเดีย'" และภาษาเหล่านั้น "ยังคงสืบทอดภาษาท้องถิ่นและภูมิภาคที่สูญหายไป" ของภาษามีเดียโบราณ และมีความคล้ายคลึงกับ "สำนวนมีเดียในภาษาเปอร์เซียโบราณ" ^{[ 19 ]}คำว่า Pahlav/Fahlav (ดูfahlaviyat ) ในแหล่งข้อมูลภาษาเปอร์เซียยุคกลางแบบดั้งเดิมยังใช้เพื่ออ้างถึงสำนวนท้องถิ่นในบทกวีเปอร์เซียจากอิหร่านตะวันตก ซึ่งสะท้อนถึงช่วงเวลา การปกครองของ ชาวพาร์เธียในภูมิภาคเหล่านั้น แต่ Windfuhr ยังระบุว่าบางส่วนเหล่านี้ได้รับอิทธิพลจากภาษามีเดียโบราณ^{[ 19 ]}และภาษาเหล่านั้น "ซึ่งเป็นภาษาถิ่นของมีเดียที่หลงเหลืออยู่ มีความสัมพันธ์ทางภาษาศาสตร์บางอย่างกับภาษาพาร์เธีย" ^{[ 20 ]}ภาษาและสำเนียงนิวมีเดียนที่โดดเด่นที่สุดนั้นพูดกันในภาคกลางของอิหร่าน^{[ 21 ]}โดยเฉพาะอย่างยิ่งรอบๆ เมืองคาชาน^{[ 22 ]}ภาษาและสำเนียงอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือ เช่น ภาษาพาร์เธียนภาษาอา เซอร์ ไบจานโบราณ ภาษาทาติ ภาษาทาลิชภาษาซาซา ภาษากิลาคีภาษา มาซันเดอ รานีและสำเนียงอิหร่านตอนกลางบางสำเนียง มีองค์ประกอบของภาษามีเดียนอย่างมาก และถือว่าสืบเชื้อสายมาจากภาษามีเดียน ภาษาบาลูชีและภาษาเคิร์ด มีองค์ประกอบของภาษาเปอร์ไซด์และการพัฒนาอย่างมาก ทำให้ไม่สามารถพิจารณาว่าเป็นภาษามีเดียนได้^{[ 23 ] [ 3 ] [ 24 ] [ 25 ] [ 26 ]}

ความแตกต่างจากกลุ่มชาติพันธุ์และภาษาอิหร่านอื่นๆ เช่นชาวเปอร์เซียชาวสคิเธียนและชาวคิมเมอเรียนปรากฏให้เห็นได้ชัดเจนในแหล่งข้อมูลต่างประเทศ เช่น แหล่งข้อมูลอักษรลิ่มของชาวอัส ซีเรีย ตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 9 ก่อนคริสต์ศักราชถึงปลายศตวรรษที่ 7 ก่อนคริสต์ศักราช ซึ่งแยกแยะผู้คนเหล่านี้ออกจากกันอย่างชัดเจน^{[ 27 ]}และจาก บันทึกเหตุการณ์ความขัดแย้งระหว่างเปอร์เซียกับมีเดียของ เฮโรโดตัสในช่วงกลางศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสต์ศักราช ไม่ทราบชื่อดั้งเดิมของภาษามีเดีย (เช่นเดียวกับภาษาอิหร่านโบราณอื่นๆ) หรือว่าชาวมีเดียเองได้แยกแยะภาษานี้ออกจากภาษาของชนชาติอิหร่าน อื่นๆ อย่างเป็นทางการหรือไม่ ชาว อัสซีเรียซึ่งปกครองทั้งชาวมีเดียและชาวเปอร์เซียตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 9 ถึงปลายศตวรรษที่ 7 ก่อนคริสต์ศักราช เรียกพวกเขาว่ามันดาและปาร์ชูมาชตามลำดับ

สันนิษฐานว่าภาษามีเดียนเป็นพื้นฐานของภาษาเปอร์เซียโบราณ อย่างเป็นทางการ ที่ใช้ในจักรวรรดิอะเคเมนิด^{[ 28 ]}ดังที่Prods Oktor Skjærvøอธิบายไว้ องค์ประกอบภาษามีเดียนสามารถระบุได้ง่ายเพราะไม่ได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาที่เฉพาะเจาะจงกับภาษาเปอร์เซียโบราณ รูปแบบภาษามีเดียน "พบได้เฉพาะในชื่อบุคคลหรือชื่อทางภูมิศาสตร์ […] และบางส่วนมักมาจากคำศัพท์ทางศาสนา ดังนั้นในทางทฤษฎีจึงอาจได้รับอิทธิพลจากภาษาอเวสตัน […] บางครั้งพบทั้งรูปแบบภาษามีเดียนและภาษาเปอร์เซียโบราณ ซึ่งทำให้ภาษาเปอร์เซียโบราณดูสับสนและไม่สอดคล้องกันบ้าง เช่น 'ม้า' [ปรากฏในภาษาเปอร์เซียโบราณ] ทั้งasa (ภาษาเปอร์เซียโบราณ) และaspa (ภาษามีเดียน)" ^{[ 29 ]}

โดยใช้ สัทวิทยาเปรียบเทียบของชื่อเฉพาะที่ปรากฏในเปอร์เซียโบราณ โรแลนด์ เคนท์^{[ 30 ]}ตั้งข้อสังเกตว่าคำเปอร์เซียโบราณอื่นๆ อีกหลายคำดูเหมือนจะเป็นคำยืมจากภาษาเมเดียน เช่นtaxmaซึ่งหมายถึง 'กล้าหาญ' ดังเช่นในชื่อเฉพาะTaxmaspadaไดอาโคโนฟ^{[ 31 ]}รวมถึงparidaizaซึ่งหมายถึง 'สวรรค์' vazraka ซึ่งหมายถึง 'ยิ่งใหญ่' และxshayathiyaซึ่งหมายถึง 'ราชวงศ์' ในช่วงกลางศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสต์ศักราช เฮโรโดตัส ( ประวัติศาสตร์ 1.110 ^{[ 32 ]} ) ตั้งข้อสังเกตว่าspakaเป็นคำในภาษาเมเดียนสำหรับสุนัขเพศเมีย คำและความหมายนี้ยังคงได้รับการรักษาไว้ในภาษาอิหร่านที่ยังมีชีวิตอยู่ เช่น ภาษา TalyshiและภาษาZaza ^{[ 33 ]}

ในศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช สตราโบ ( ประมาณ64 ปีก่อนคริสต์ศักราช – 24 ปีคริสต์ศักราช) ได้บันทึกความสัมพันธ์ระหว่างชนชาติอิหร่านต่างๆ และภาษาของพวกเขาไว้ว่า: "[จาก] ฝั่งแม่น้ำสินธุ ... อาริอานาขยายออกไปจนครอบคลุมบางส่วนของเปอร์เซียมีเดียและทางเหนือของแบคเทรียและโซกเดียนาเนื่องจากชนชาติเหล่านี้พูดภาษาเดียวกันเกือบทั้งหมด" ( ภูมิศาสตร์ 15.2.1-15.2.8 ^{[ 34 ]} )

ร่องรอยของภาษาถิ่น (ในภายหลัง) ของมีเดีย (ไม่ควรสับสนกับภาษามีเดียน) ยังคงได้รับการอนุรักษ์ไว้ในบทประพันธ์ ประเภท ฟาห์ลาวิ ยัต ซึ่งเป็นบทกวีที่แต่งขึ้นในภาษาถิ่นโบราณของภูมิภาคปาห์ลา/ฟาห์ลาทางตะวันตกเฉียงเหนือของอิหร่าน^{[ 35 ]}ด้วยเหตุนี้ บทประพันธ์เหล่านี้จึงมี "ความสัมพันธ์ทางภาษาบางประการ" กับภาษาพาร์เธียนแต่ตัวอย่างที่หลงเหลืออยู่ (ซึ่งมาจากศตวรรษที่ 9 ถึง 18) ได้รับอิทธิพลจากภาษาเปอร์เซีย เป็นอย่างมาก สำหรับการระบุลักษณะทางภาษาและคำศัพท์ที่ "ควรค่าแก่การกล่าวถึง" โปรดดูTafazzoli 1999การใช้คำว่าฟาห์ลา (จากภาษาเปอร์เซียกลางpahlaw ) เพื่อหมายถึงมีเดียได้รับการยืนยันตั้งแต่ปลายสมัยอาร์ซาซิดดังนั้นจึงสะท้อนถึงการใช้คำนี้ก่อนสมัยซาสซานิดเพื่อหมายถึง " พาร์เธีย " ซึ่งในสมัยอาร์ซาซิดนั้นครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของสิ่งที่เคยเป็นมีเดีย

• มาได