อัชวะ ( สันสกฤต : अश्व , IAST : Aśva ) เป็น คำภาษา สันสกฤตที่หมายถึงม้าซึ่งเป็นหนึ่งในสัตว์สำคัญที่มีการกล่าวถึงในพระเวทและคัมภีร์ฮินดู ในยุคต่อมา คำนี้มีรากศัพท์เดียวกันกับอเวสตัน𐬀𐬯𐬞𐬀 ( aspa ), ละตินequus , กรีกโบราณἵππος ( hippos ), โปรโตเยอรมัน* ehwaz , ปรัสเซีย ลิทัวเนียที่เลิกใช้แล้ว ašvà (จากโปรโตบัลโตสลาวิก * éśwāˀ )ซึ่งทั้งหมดมาจากโปรโตอินโด-ยุโรป* h₁éḱwos

มีการกล่าวถึงม้าซ้ำๆ ในพระเวท (ประมาณ 1500 - 500 ปีก่อนคริสตกาล) โดยเฉพาะอย่างยิ่งฤคเวทมีฉากขี่ม้ามากมาย ซึ่งมักเกี่ยวข้องกับรถม้า^{[ 1 ] [ 2 ]}

อัศวินเป็นเทพเจ้าฝาแฝดที่ได้รับการตั้งชื่อตามความสามารถในการขี่ม้า แม้ว่าโดยทั่วไปแล้วจะสันนิษฐานกันว่าการอพยพของชาวอินโด-อารยัน นั้นพึ่งพาผู้ขี่ม้าเป็น อย่างมาก ซึ่งอาจเป็นผู้นำม้าเลี้ยงเข้ามาในอนุทวีป แต่ก็มีหลักฐานอ้างอิงถึงการขี่ม้าจริง ๆ น้อยมากในคัมภีร์ที่เก่าแก่ที่สุดของพวกเขา คือฤคเวทโดยเห็นได้ชัดที่สุดในฤคเวท 5.61.2-3ซึ่งบรรยายถึงมารุตว่าเป็นผู้ขี่ม้า

ม้าของเจ้าอยู่ที่ไหน บังเหียนอยู่ที่ไหน? เจ้ามาได้อย่างไร? เจ้ามีอำนาจได้อย่างไร? บังเหียนอยู่บนจมูกและที่นั่งอยู่บนหลัง

แส้ถูกวางลงบนสีข้าง เหล่าวีรบุรุษแยกต้นขาออก เหมือนหญิงสาวตอนคลอดลูก (แปลโดย กริฟฟิธ)

ตามRV 7.18.19 เผ่า ดาสยู (อาจัส ชิกรู และยักชู) ก็มีม้าเช่นกัน แมคดอนเนลล์และคีธชี้ให้เห็นว่าฤคเวทไม่ได้บรรยายถึงผู้คนขี่ม้าในการรบ^{[ 3 ]}ซึ่งสอดคล้องกับการกำหนดอายุของฤคเวทโดยทั่วไปในช่วงปลายยุคสำริด เมื่อม้ามีบทบาทเป็นพาหนะขนส่ง โดยส่วนใหญ่เป็นสัตว์ลากจูง (ในขณะที่การนำทหารม้า เข้ามานั้น มีอายุย้อนไปถึงต้นยุคเหล็กซึ่งอาจเป็น นวัตกรรมของ ชาวอิหร่าน (โดยเฉพาะชาวพาร์เธีย ) ในช่วงประมาณศตวรรษที่ 9 ก่อนคริสต์ศักราช)

RV 1 .163.2 กล่าวถึงการนำม้าและการขี่ม้าเข้ามาในเชิงตำนาน:

ม้าตัวนี้ที่ยมประทานให้ตรีตาเป็นผู้เทียม และตรีตา ผู้เป็นคนแรกในบรรดาผู้ยิ่งใหญ่ ได้ขึ้นขี่อินทรา

คัน ธรรพ์ คว้า บังเหียนของมันไว้ โอ้วาสุสจากดวงอาทิตย์ท่านได้สร้างม้า ขึ้น มา (แปลโดย กริฟฟิธ)

ในRV 1 .162.18 ม้าบูชายัญถูกอธิบายว่ามีซี่โครง 34 ซี่ (2x17):

ซี่โครงทั้งสี่สิบสามสิบซี่ของสวิฟต์ชาร์เจอร์ ญาติสนิทของเหล่าเทพ ถูกขวานของมือสังหารแทงทะลุ

จงตัดด้วยความชำนาญ เพื่อให้ชิ้นส่วนต่างๆ นั้นสมบูรณ์แบบ และแยกชิ้นส่วนแต่ละชิ้นออกมาทีละชิ้นอย่างละเอียด (แปลโดย กริฟฟิธ)

อัศวเมธะหรือพิธีบูชายัญม้า เป็นพิธีกรรมที่สำคัญอย่างหนึ่งในคัมภีร์ ยชุรเวท

หนึ่งในอวตารที่มีชื่อเสียงของพระวิษณุคือ พระหัยครีพ ซึ่งมีเศียรเป็นม้าพระหัยครีพได้รับการบูชาในฐานะเทพแห่งความรู้

ตำนานของอุจไจห์ศราวัสกล่าวว่า ม้าตัวแรกผุดขึ้นมาจากก้นมหาสมุทรในระหว่างการกวนมหาสมุทรมันเป็นม้าสีขาวและมีปีกสองข้าง มันถูกเรียกว่าอุจไจห์ศราวัสตำนานเล่าต่อว่าพระอินทร์หนึ่งในเทพเจ้าของศาสนาฮินดูได้นำ ม้า ในตำนานนี้ไปยังสวรรค์ของพระองค์ ต่อมา พระอินทร์ได้ตัดปีกของม้าออกและมอบให้แก่มนุษยชาติ การตัดปีกออกก็เพื่อให้ม้าอยู่บนโลก (ปฤถวี ) และไม่บินกลับไปยังสวรรค์ของพระอินทร์

ตามที่ออโรบินโดกล่าวไว้ (ความลับของพระเวท หน้า 44) อัสวะอาจไม่ได้หมายถึงม้าเสมอไป ออโรบินโดแย้งว่าคำว่าอัสวะและอัสวาวตีเป็นสัญลักษณ์ของพลังงาน^{[ 4 ]}อัสวะหรือรัถะยังถูกตีความว่าบางครั้งเป็น "กลุ่มจิตกายภาพที่อัตมันยืนอยู่หรือนั่งอยู่" ^{[ 5 ]}ในการตีความเชิงสัญลักษณ์อีกแบบหนึ่งตาม RV 1.164.2 และนิรุกตะ 4.4.27 อัสวะอาจเป็นสัญลักษณ์ของดวงอาทิตย์ได้เช่นกัน^{[ 6 ]}

• อัศวเมธะ  – พิธีกรรมบูชายัญม้าตามประเพณีศรุตะของศาสนาเวท
• อัศวิน  – เทพเจ้าคู่แฝดแห่งการแพทย์ในศาสนาฮินดูตามคัมภีร์เวท
• รัถะ  – คำในภาษาอินโด-อิหร่าน หมายถึง รถม้าที่มีล้อซี่

• กัก, สุภาช (2004) อศวาเมธะ: พิธีกรรมและตรรกะของมันโมติลาล บานาซิดาส . ไอเอสบีเอ็น 9788120818774.
• คาซานาส, เอ็น. วัวอนาโตเลียและม้าเวทในการแพร่กระจายของภาษาอินโด-ยุโรป 2005. วารสารห้องสมุดอาดียาร์ (2003)