รายชื่อฟอสซิลวิวัฒนาการของมนุษย์

ตารางต่อไปนี้แสดงภาพรวมของการค้นพบฟอสซิลและซากดึกดำบรรพ์ ของมนุษย์ยุคแรกๆ ที่เกี่ยวข้องกับวิวัฒนาการของมนุษย์โดยเริ่มต้นจากการก่อตัวของเผ่า โฮมินินี (การแยกสายพันธุ์ของมนุษย์และชิมแปนซี ) ในช่วงปลายสมัยไมโอซีนเมื่อประมาณ 7 ถึง 8 ล้านปีก่อน

ภาพรวมนี้ไม่สมบูรณ์ แต่แสดงให้เห็นถึงข้อค้นพบที่สำคัญที่สุดบางส่วน การค้นพบกะโหลกหรือโครงกระดูกที่สมบูรณ์นั้นหายาก และมีฟอสซิลจำนวนหลายพันชิ้น ส่วนใหญ่เป็นชิ้นส่วนเล็กๆ มักประกอบด้วยกระดูกชิ้นเดียวหรือฟันที่แยกออกมา ทำให้ยากต่อการระบุชนิดได้อย่างแม่นยำ ฟอสซิลถูกจัดเรียงตามอายุโดยประมาณที่กำหนดโดยการหาอายุด้วยรังสีและ/หรือการหาอายุแบบเพิ่มขึ้นและชื่อสายพันธุ์แสดงถึงฉันทามติในปัจจุบัน หากไม่มีฉันทามติทางวิทยาศาสตร์ที่ชัดเจน จะมีการระบุการจำแนกประเภทอื่นๆ ที่เป็นไปได้

ฟอสซิลยุคแรกที่แสดงอยู่นั้นไม่ได้ถือว่าเป็นบรรพบุรุษของโฮโมเซเปียนส์แต่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับบรรพบุรุษ และจึงมีความสำคัญต่อการศึกษาลำดับวงศ์ตระกูล หลังจาก 1.5 ล้านปีก่อน (การสูญพันธุ์ของพารานโทรปัส ) ฟอสซิลทั้งหมดที่แสดงอยู่เป็นฟอสซิลมนุษย์ (สกุลโฮโม ) หลังจาก 11,500 ปีก่อน (11.5 ka จุดเริ่มต้นของยุคโฮโลซีน ) ฟอสซิลทั้งหมดที่แสดงอยู่เป็นโฮโมเซเปียนส์ ( มนุษย์ยุคใหม่ที่มีลักษณะทางกายวิภาคเหมือนมนุษย์ปัจจุบัน ) ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการแยกตัวที่เกิดขึ้นเมื่อไม่นานมานี้ใน การก่อตัวของประชากรย่อยของมนุษย์ยุคใหม่

สมัยไมโอซีนตอนปลาย (อายุ 7.2–5.5 ล้านปี)

การแยกสายวิวัฒนาการของชิมแปนซีและมนุษย์น่าจะเกิดขึ้นเมื่อประมาณ 10 ถึง 7 ล้านปีก่อน^{[ 1 ]}รายชื่อฟอสซิลเริ่มต้นด้วยSahelanthropusซึ่งมีอายุราว 7 ล้านปีก่อน ซึ่งอาจเป็นบรรพบุรุษของทั้งมนุษย์และชิมแปนซีหรือไม่ก็ได้ แม้ว่าสถานะของมันในฐานะโฮมินินหรือบรรพบุรุษของโฮมินินยังคงเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ สำหรับประวัติศาสตร์ช่วงต้นของสายพันธุ์มนุษย์ โปรดดูที่ไทม์ไลน์ของวิวัฒนาการของมนุษย์#Hominidae , Hominidae# Phylogeny

ชื่อ	อายุ ( ล้านปี )	สายพันธุ์	ปีที่ค้นพบ	ประเทศ	ค้นพบโดย	ขณะนี้ตั้งอยู่ที่
TM 266 (ตูไม)	7.00–6.00 ^{[ 2 ]}	Sahelanthropus tchadensis	2001	สถานที่สำคัญ ในประเทศชาด : ทะเลทรายจูราบ	อแลง โบวิแลง, ฟาโนน กงดิเบ, มหามัต อาดุม และ อาฮุนตา จิมดูมัลบาเย	เอ็นจาเมนา (ชาด), BEAC
บาร์ 1000'00	6.1–5.7 ^{[ 3 ]}	ออร์โรริน ทูเกเนนซิส	2000	เว็บไซต์ เคนยา : ลุคคิโน	มาร์ติน พิคฟอร์ด , คิปตาลัม เชบอย, โดมินิค กอเมอรี, ปิแอร์ มีน, บริจิตต์ เซนุต
ALA-VP 1/20 ^{[ 4 ]}	5.65±0.150	อาร์ดิพิเทคัส คาดับบา	พ.ศ. 2540	แหล่ง โบราณคดีเอธิโอเปีย : บริเวณแม่น้ำอาวาชตอนกลาง	โยฮันเนส ไฮเล-เซลาสซี

รอยเท้าของ Trachilosจากเกาะครีต รวมถึง ฟอสซิล ของ Graecopithecusไม่ได้ถูกรวมอยู่ในรายชื่อเนื่องจากความไม่แน่นอนทางอนุกรมวิธาน

ยุคไพลโอซีน (5.3–2.58 ล้านปีก่อน)

ชื่อ	อายุ ( ล้านปี )	สายพันธุ์	ปีที่ค้นพบ	ประเทศ	ค้นพบโดย	ขณะนี้ตั้งอยู่ที่
อาร์ดี	4.40 ^{[ 5 ]}	อาร์ดิพิเทคัส รามิดัส	พ.ศ. 2537	เอธิโอเปีย	โยฮันเนส ไฮเล-เซลาสซี
ขากรรไกรล่าง Lothagam (KNM-LT 329) ^{[ 6 ]}	4.60±0.40 ^{[ 7 ]}	ออสตราโลพิเทคัส สปีชีส์หรือโฮมินิดี ที่ยังไม่สามารถระบุได้	พ.ศ. 2510	เคนยา	อาร์โนลด์ ลูอิส^{[ 8 ]}ไบรอัน แพตเตอร์สัน^{[ 9 ]}^{[ 10 ]}^{[ 11 ]}
KNM-TH 13150	4.70±0.55 ^{[ 12 ]}	ออร์โรริน เพรเจนส์	พ.ศ. 2527	เคนยา	คิปทาลัม เชบอย^{[ 9 ]}
KNM-KP 271	4.00 ^{[ 13 ]}	ออสตราโลพิเทคัส อนาเมนซิส	พ.ศ. 2508	คานาโปอิประเทศเคนยา	ไบรอัน แพตเตอร์สัน^{[ 9 ]}
รอยเท้าลาเอโตลี	3.70	โฮมินินสองขา	พ.ศ. 2519	แทนซาเนีย	แมรี่ ลีคีย์
สุนัข Laetoli (M42323) ^{[ 14 ]}	3.5	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	1935	ลาเอโตลี ประเทศแทนซาเนีย	หลุยส์ ลีคีย์	พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติ ลอนดอน (สหราชอาณาจักร)
แอลเอช 4	3.40±0.50	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	พ.ศ. 2517	ลาเอโตลีประเทศแทนซาเนีย	แมรี่ ลีคีย์^{[ 15 ]}
KSD-VP-1/1 ( Kadanuumuu )	3.58	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	2548	เอธิโอเปีย	โยฮันเนส ไฮเล-เซลาสซี
KT-12/H1 (อาเบล)	3.50	ออสตราโลพิเทคัส บาห์เรลกาซาลี	พ.ศ. 2538	ชาด	มาเมลบาเย โทมัลตา และมิเชล บรูเน็ต	เอ็นจาเมนา (ชาด), BEAC
KNM-WT 22944 GJ ^{[ 16 ]}	3.50	ออสตราโลพิเทคัส สปีชีส์	1990	เคนยา	ทีมงานนานาชาติ	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเคนยา
KNM-WT 40000 (ชายหน้าแบน) ^{[ 17 ]}	3.50-3.20	ตุ่นปากเป็ดเคนยา	1999	ทะเลสาบเทอร์คานา (ทะเลสาบเทอร์คานาตะวันตก) ประเทศเคนยา	จัสตัส เอรัสและมีฟ ลีคีย์^{[ 18 ]}
บีอาร์ที-วีพี-3/14	3.40±0.10	ออสตราโลพิเทคัส เดยีเรเมดา	2015	เอธิโอเปีย	โยฮันเนส เฮลี-เซลาสซี่^{[ 19 ]}
Stw 573 (เท้าเล็ก)	3.67	ออสตราโลพิเทคัส โพรมีเทอุส (?)	พ.ศ. 2537	สเตอร์คฟอนเทนประเทศแอฟริกาใต้	โรนัลด์ เจ. คลาร์ก
DIK-1 (เซลาม)	3.30	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	2000	เอธิโอเปีย	เซเรเซเนย์ อเลมเซเกด
AL 288-1 (ลูซี่)	3.20	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	พ.ศ. 2517	เอธิโอเปีย	ทอม เกรย์, โดนัลด์ โจแฮนสัน , อีฟ คอปเพนส์และมอริซ ทาเอบ	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเอธิโอเปีย
AL 200-1	3.10±0.10	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	พ.ศ. 2518	ภูมิภาคอาฟาร์ประเทศเอธิโอเปีย	โดนัลด์ โยแฮนสัน อีฟ คอปเพนส์และมอริซ ทาเอบ
AL 129-1	3.10±0.10	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	พ.ศ. 2516	ภูมิภาคอาฟาร์ประเทศเอธิโอเปีย	โดนัลด์ โจฮันสัน
AL 444-2 ^{[ 20 ]}	3.00	ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส	1992	ภูมิภาคอาฟาร์ประเทศเอธิโอเปีย	โยเอล แร็ก
LD 350-1 ^{[ 21 ]}	2.775±0.025 ^{[ 22 ]}	โฮโม (?)	2013	เอธิโอเปีย	ชาลาเชว เซยูม
เด็กตอง 1	3.03–2.61	ออสตราโลพิเทคัส แอฟริคานัส	1924	โรงงานปูนขาวบักซ์ตัน-นอร์ลิม ประเทศแอฟริกาใต้	เรย์มอนด์ ดาร์ท	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์

ยุคไพลสโตซีน

ยุคหินเก่าตอนต้น : อายุ 2.58–0.3 ล้านปี

ชื่อ	อายุ ( ล้านปี )	สายพันธุ์	วันที่ค้นพบ	ประเทศ	ค้นพบโดย	ขณะนี้ตั้งอยู่ที่
KNM-WT 17000 (กะโหลกดำ)	2.50	Paranthropus aethiopicus	พ.ศ. 2528	เคนยา	อลัน วอล์คเกอร์
BOU-VP-12/130 ^{[ 23 ]}	2.50	ออสตราโลพิเทคัส การ์ฮี	พ.ศ. 2540	เอธิโอเปีย	โยฮันเนส ไฮเล-เซลาสซี
LD-760 ^{[ 24 ]}	2.63	ออสตราโลพิเทคัส สปีชีส์ ไม่ทราบชนิด	2025	เอธิโอเปีย
STS 71 ^{[ 25 ]}	2.61–2.07	ออสตราโลพิเทคัส แอฟริคานัส	1947	สเตอร์คฟอนเทนประเทศแอฟริกาใต้	โรเบิร์ต บรูมและจอห์น ที. โรบินสัน	พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ดิทซอง
เอสทีเอส 52	2.61–2.07	ออสตราโลพิเทคัส แอฟริคานัส	1947	สเตอร์คฟอนเทนประเทศแอฟริกาใต้	โรเบิร์ต บรูม	พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ดิทซอง
UR 501 (กระดูกขากรรไกร Uraha)	2.40±0.10	โฮโม รูดอลเฟนซิส^{[ 26 ]}	1991	มาลาวี	ไทสัน มิสก้า, ทิโมธี โบรเมจ, ฟรีเดมันน์ ชเรงค์
STS 5 (นางเพลส) ( STS 14 ) ^{[ 27 ]}	2.07 ^{[ 28 ]}	ออสตราโลพิเทคัส แอฟริคานัส	1947	สเตอร์คฟอนเทนประเทศแอฟริกาใต้	โรเบิร์ต บรูม	พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ดิทซอง
DNH 134 (ไซมอน) ^{[ 29 ]}	2.04 ^{[ 29 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	2015	เหมืองหินหลักดริมอเลน ประเทศแอฟริกาใต้	ทีมของแอนดี้ เฮอร์รีส์ (ขุดค้นโดยริชาร์ด เคอร์ติส, แอนดี้ เฮอร์รีส์, แองเจลีน ลีซ; บูรณะโดยเจสซี มาร์ติน)	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์
DNH 155 ^{[ 30 ]}	2.04–1.95	พารานโทรปัส โรบัสตัส	2018	เหมืองหินหลักดริมอเลน ประเทศแอฟริกาใต้	ทีมของแอนดี้ เฮอร์รีส์และสเตฟานี เบเกอร์ (ค้นพบครั้งแรกโดยซาแมนธา กู๊ด และขุดค้นโดยซาแมนธา กู๊ด, แองเจลีน ลีซ, สเตฟานี เบเกอร์ และแอนดี้ เฮอร์รีส์; บูรณะโดยเจสซี มาร์ติน)	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์
DNH 152 ^{[ 29 ]} (Khethi)	2.04–1.95 ^{[ 29 ]}	พารานโทรปัส โรบัสตัส	2018	เหมืองหินหลักดริมอเลน ประเทศแอฟริกาใต้	ทีมของ Andy Herries และ Stephanie Baker (ส่วนแรกค้นพบโดย Khethi Nkosi ส่วนต่อมาค้นพบโดย Amber Jaeger และ Eunice Lalunio บูรณะโดย Jesse Martin และ Angeline Leece)	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์
DNH 7 (ยูริไดซ์) ^{[ 31 ]}	2.04–1.95 ^{[ 29 ]}	พารานโทรปัส โรบัสตัส	พ.ศ. 2537	ดริมโลน , เหมืองหินหลักดริมโลน, แอฟริกาใต้	อาร์. สมิธ และอองเดร คีย์เซอร์	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์
KNM-ER 64060	2.03	โฮโม ฮาบิลิส	2012	อิเลเร็ตประเทศเคนยา
KNM-ER 64061	2.02	โฮโม ฮาบิลิส^{[ 32 ]}	2012-2013	อิเลเร็ตประเทศเคนยา
TM 1517 ^{[ 33 ]}	2.0	พารานโทรปัส โรบัสตัส	1938	แอฟริกาใต้	เกิร์ต เทอร์บลานเช	พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติดิทซอง
MH1 (คาราโบ) ^{[ 34 ]}^{[ 35 ]}	1.98 ^{[ 36 ]}	ออสตราโลพิเทคัส เซดิบา	2008	มาลาปา , แอฟริกาใต้	แมทธิว เบอร์เกอร์ และลี โรเจอร์ส เบอร์เกอร์	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์
KNM-ER 1813	1.90	โฮโม ฮาบิลิส	พ.ศ. 2516	เคนยา	คาโมยะ คิเมอุ
KNM-ER 1470	1.90	โฮโม รูดอลเฟนซิส	พ.ศ. 2515	เคนยา	เบอร์นาร์ด เอ็นเกเนโอ^{[ 37 ]}
ส.ก. 48	2.25–1.80	พารานโทรปัส โรบัสตัส	1948	สวาร์ทแครนส์แอฟริกาใต้	โรเบิร์ต บรูม	พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ดิทซอง
SK 46 ^{[ 38 ]}	2.25–1.80	พารานโทรปัส โรบัสตัส	1949	สวาร์ทแครนส์แอฟริกาใต้	โรเบิร์ต บรูม	พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ดิทซอง
SK 847 ^{[ 39 ]}	2.25–1.80	โฮโม ฮาบิลิส	1949	สวาร์ทแครนส์แอฟริกาใต้		พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแห่งชาติ ดิทซอง
OH 24 (ทวิกกี้) ^{[ 40 ]}	1.80	โฮโม ฮาบิลิส	1968	แทนซาเนีย	ปีเตอร์ เอ็นซูเบ
OH 8 ^{[ 41 ]}	1.80	โฮโม ฮาบิลิส	1960	โอลดูไวประเทศแทนซาเนีย
D2700 ( กะโหลก Dmanisi 3 )	1.81±0.40 ^{[ 42 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	2001	ดมานิซี , จอร์เจีย	เดวิด ลอร์ดคิปานิดเซและอาเบซาลอม เวกัว
D3444 ( กะโหลก Dmanisi หมายเลข 4 )	1.81±0.40	โฮโมอิเร็กตัส	2003	ดมานิซี , จอร์เจีย	เดวิด ลอร์ดคิพานิดเซ
D4500 ( กะโหลก Dmanisi 5 )	1.81±0.40	โฮโมอิเร็กตัส	2005 (ตีพิมพ์ในปี 2013)	ดมานิซี , จอร์เจีย	เดวิด ลอร์ดคิพานิดเซ
KNM-ER 62000–62003 ^{[ 43 ]}	1.84±0.60	โฮโม รูดอลเฟนซิส	2012	โคบี ฟอราประเทศเคนยา	ทีมของ Meave Leakey
KNM-ER 64062	1.84±0.02	โฮโมอิเร็กตัส	2013	อิเลเร็ตประเทศเคนยา
OH 5 (ซินจ์ หรือคนทุบถั่ว)	1.75	Paranthropus boisei	1959	แทนซาเนีย	แมรี่ ลีคีย์
OH 7 (Johnny's Child)	1.75	โฮโม ฮาบิลิส	1960	แทนซาเนีย	โจนาธานและแมรี่ ลีคีย์
เซนต์ดับบลิว 53	1.8–1.6 ^{[ 28 ]}	หลากหลายชนิดA. africanus , H. habilis , H. gautengensis	พ.ศ. 2519	สเตอร์คฟอนเทนประเทศแอฟริกาใต้	เออาร์ ฮิวส์	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์
KNM-ER 1805	1.74	โฮโม ฮาบิลิส	1973/4	เคนยา	พอล อาเบลล์
หยวนโหมวแมน	1.70 หรือ 0.60–0.50 (มีการโต้แย้ง) ^{[ 44 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2508	จีน	ฟางเฉียน
KNM-ER 406	1.70	Paranthropus boisei	1969	เคนยา	ริชาร์ด ลีคีย์
KNM-ER 732 ^{[ 45 ]}	1.70	Paranthropus boisei	1970	เคนยา	ริชาร์ด ลีคีย์
KNM-ER 23000 ^{[ 46 ]}	1.70	Paranthropus boisei	1990	โคบี ฟอราประเทศเคนยา	เบนสัน เคียวโกะ
KNM-WT 17400 ^{[ 47 ]}^{[ 48 ]}	1.70	Paranthropus boisei	ไม่ทราบ^{[ 49 ]}	ทะเลสาบเทอร์คานา (ทะเลสาบเทอร์คานาตะวันตก) เคนยา	ไม่ทราบ^{[ 49 ]}	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเคนยา ไนโรบี (เคเนีย)
KNM-ER 3733	1.63±0.15 ^{[ 50 ]}	โฮโม เออร์กัสเตอร์ (Homo ergaster) หรือที่รู้จักกันในชื่อโฮโมอีเรกตั ส (African Homo erectus )	พ.ศ. 2518	เคนยา
ชายลันเทียน	1.62±0.03	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2506	มณฑลหลานเทียนประเทศจีน	วู จู-คัง
KNM-WT 15000 (Turkana Boy)	1.60	โฮโม เออร์กัสเตอร์ (Homo ergaster) หรือที่รู้จักกันในชื่อโฮโมอีเรกตั ส (African Homo erectus )	พ.ศ. 2527	ทะเลสาบเทอร์คานา (ทะเลสาบเทอร์คานาตะวันตก) ประเทศเคนยา	คาโมยะ คิเมอุ	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเคนยา
ขากรรไกรเพนินจ์	1.50	Paranthropus boisei	พ.ศ. 2507	แทนซาเนีย	ริชาร์ด ลีคีย์
รอยเท้าอิเลเร็ต	1.50	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2550-2557	อิเลเร็ตประเทศเคนยา
KNM-ER 992	1.50	โฮโม เออร์กัสเตอร์ (Homo ergaster) หรือที่รู้จักกันในชื่อโฮโมอีเรกตั ส (African Homo erectus )	1971	เคนยา	ริชาร์ด ลีคีย์
KNM-ER 3883	1.57±0.08	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2519	เคนยา	ริชาร์ด ลีคีย์
โมโจเคอร์โต 1 (ลูกของโมโจเคอร์โต)	1.43±0.10	โฮโมอิเร็กตัส	1936	อินโดนีเซีย	Andojo, GHR von Koenigswald
BL02-J54-100 ^{[ 51 ]}	1.40	คล้ายกับH. heidelbergensis	ไม่ทราบ	สเปน	ไม่ทราบ
KGA 10-525 ^{[ 52 ]}^{[ 53 ]}	1.40	Paranthropus boisei	พ.ศ. 2536	คอนโซ-การ์ดูลาประเทศเอธิโอเปีย	เอ. อัมซาเย
OH 9 (เชลเลียนแมน) ^{[ 54 ]}	1.40	โฮโมอิเร็กตัส	1960	โอลดูไวประเทศแทนซาเนีย	หลุยส์ ลีคีย์
สีมา เดล เอเลเฟนเต แม็กซิลลา^{[ 55 ]}	1.40	โฮโมอิเร็กตัส ?	2022	สเปน
OH 80	1.34	Paranthropus boisei	2010	ช่องเขาโอลดูไวประเทศแทนซาเนีย	มานูเอล โดมิงเกซ-โรดริโก	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติแทนซาเนีย
ATE9-1 ^{[ 56 ]}	1.20	Homo sp.หรือ Homo erectus ?^{[ 55 ]}	2008	สเปน	ยูดัลด์ คาร์บอนเนลล์	Museo de la Evolución Humana , บูร์โกส (สเปน)
โคคาบาช	1.10 ^{[ 57 ]}	โฮโมอิเร็กตัส^{[ 58 ]}	2002	ไก่งวง	เอ็ม. ซิฮัต อัลซิเชค
ดากา	1.00	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2540	เอธิโอเปีย	เฮนรี่ กิลเบิร์ต
สังคิรัน 4	1.00	โฮโมอิเร็กตัส	1939	อินโดนีเซีย	GHR von Koenigswald
สังคิรัน 2	1.15±0.45	โฮโมอิเร็กตัส	1937	อินโดนีเซีย	GHR von Koenigswald
มาดามบูย่า^{[ 59 ]}	1.00	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2540	เอริเทรีย	เออร์เนสโต อับบาเต้	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเอริเทรีย
เอทีดี6-15 และ เอทีดี6-69 (Niño de la Gran Dolina 342)	0.900 ^{[ 60 ]}	บรรพบุรุษตุ๊ดหรือโฮโมอิเรกตัส	พ.ศ. 2537	สเปน	เบอร์มูเดซและอาร์ซัวกา	Museo de la Evolución Humana , บูร์โกส (สเปน)
Trinil 2 Pithecanthropus-1 หรือJava Man ^{[ 61 ]}	0.850±0.150	โฮโมอิเร็กตัส	1891	อินโดนีเซีย	เออแฌน ดูบัวส์	ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพเนเชอรัลลิสเมืองไลเดน
Ternifine 2-3 ตอนนี้ Tighennif ^{[ 62 ]}	0.70	โฮโมอิเร็กตัส	1954	แอลจีเรีย	ซี. อารัมบูร์ก และ บี. ฮอฟสเตตเตอร์
สังคิรัน 17 ^{[ 63 ]}	0.70	โฮโมอิเร็กตัส	1969	อินโดนีเซีย	เอส. ซาร์โตโน
มนุษย์ปักกิ่ง	0.73±0.50 ^{[ 64 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	1921	จีน	เดวิดสัน แบล็ค	สูญหาย/ถูกขโมย
ไฮเดล	0.60	Homo aeserniensisหรือ Homo heidelbergensis	2014	อิตาลี		พิพิธภัณฑ์ยุคหินเก่าแห่งชาติแห่งอิแซร์เนีย
หนานจิงแมน	0.60±0.02	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2536	จีน	หลิวลู่หง
โบโด^{[ 65 ]}	0.600	Homo heidelbergensisหรือ Homo erectus	พ.ศ. 2519	เอธิโอเปีย	เอ. อัสฟาว
เบนจามินา^{[ 66 ]}^{[ 67 ]}	0.53	โฮโมนีแอนเดอร์ทาเลนซิส^{[ 68 ]}	2001-2001	สเปน	อนา กราเซีย เตลเลซ
Mauer 1 (มนุษย์ไฮเดลเบิร์ก)	0.50	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	1907	เยอรมนี	แดเนียล ฮาร์ทมันน์	สถาบันวิทยาศาสตร์โลกมหาวิทยาลัยไฮเดลเบิร์ก
Saldanha man ^{[ 69 ]}	0.50	โฮโม โรเดเซียนซิส	1953	แอฟริกาใต้
ชายบ็อกซ์โกรฟ	0.50 ^{[ 70 ]}	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	พ.ศ. 2537	สหราชอาณาจักร		พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติลอนดอน (สหราชอาณาจักร)
อาราโก 21 (มนุษย์เตาตาเวล)	0.45	โฮโมอิเร็กตัส	1971	ฝรั่งเศส	เฮนรี่ เดอ ลัมลีย์
เซปราโน แมน^{[ 71 ]}^{[ 72 ]}	0.450±0.050	Homo cepranensis / Homo heidelbergensis	พ.ศ. 2537	เซปราโนประเทศอิตาลี	อิตาโล บิดดิตตู	Servizio di antropologia, Soprintendenza ai beni Culturali, แคว้นลาซิโอ, อิตาลี
อากาเมนอน^{[ 73 ]}	0.43	โฮโมนีแอนเดอร์ทาเลนซิส^{[ 68 ]}	พ.ศ. 2540	สเปน	ทีมบรรพชีวินวิทยา	Museo de la Evolución Humana , บูร์โกส (สเปน)
มิเกลอน	0.40	โฮโมนีแอนเดอร์ทาเลนซิส^{[ 68 ]}	1992	สเปน	เบอร์มูเดซ , อาร์ซัวก้าและคาร์โบเนล	Museo de la Evolución Humana , บูร์โกส (สเปน)
อาโรเอร่า 3	0.40	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	2014	โปรตุเกส	โจเอา ซิลเฮา	พิพิธภัณฑ์แห่งชาติ Arqueologia, ลิสบอน
กะโหลกซาเล^{[ 74 ]}^{[ 75 ]}^{[ 76 ]}	0.40-0.20	โฮโมเซเปียนส์ ?^{[ 77 ]}	1971	โมร็อกโก	คนงานเหมืองหิน
ชายสวอนส์คอมบ์^{[ 78 ]}	0.40	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2478, พ.ศ. 2479, พ.ศ. 2498	สหราชอาณาจักร	อัลแวน ที มาร์สตัน, จอห์น เจ ไวเมอร์ และเอเดรียน กิบสัน	พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติลอนดอน
Ndutu ^{[ 79 ]}^{[ 80 ]}	0.45±0.04	ความสัมพันธ์ระหว่าง โฮโม นีแอนเดอร์ธาเลนซิส	พ.ศ. 2516	แทนซาเนีย	อามินี อาซา มตูริ
ชายเหอเซียน^{[ 81 ]}^{[ 82 ]}	0.412±0.025 ^{[ 83 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2523-2524 ^{[ 84 ]}	เหอเซี่ยน , จีน
บีเอช -1	0.40 ^{[ 85 ]}	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส		มาลา บาลานิกาเซอร์เบีย
กะโหลกของกาวิส	0.350±0.150	โฮโมอิเร็กตัส / โฮโมเซเปียนส์	2006	เอธิโอเปีย	อาซาห์เมด ฮูเมต
กะโหลกสไตน์ไฮม์	0.35	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	1933	เยอรมนี
โฮมินินห้องดินาเลดี	0.325±0.090 ^{[ 86 ]}	โฮโม นาเลดี	2013	แอฟริกาใต้	ริค ฮันเตอร์ และ สตีเวน ทักเกอร์	มหาวิทยาลัยวิทวอเตอร์สแรนด์ (แอฟริกาใต้)

ยุคหินกลาง : อายุ 300,000–50,000 ปี

ชื่อ	อายุ ( ka )	สายพันธุ์	ปีที่ค้นพบ	ประเทศ	ค้นพบโดย	ขณะนี้ตั้งอยู่ที่
มนุษย์มังกร	309–138	โฮโม ลองจิ (เดนิโซแวน )	1933	จีน		มหาวิทยาลัย Hebei GEOประเทศจีน
โบรเคนฮิลล์ 1 (คาบเว 1, โรเดเซียนแมน)	299±25 ^{[ 87 ]}	โฮโมโรดีเซียนซิส ( Homo heidelbergensis )	1921	แซมเบีย	ทอม ซวิกลาร์	พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติ ลอนดอน (สหราชอาณาจักร) ^{[ 88 ]}
เจเบล อิรุด 1–5	315±32 ^{[ 89 ]}	โฮโมเซเปียนส์	2017	โมร็อกโก	อินแซป
ซามู^{[ 90 ]}	275±25	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	พ.ศ. 2507	ฮังการี	ลาซโล แวร์เตส
ดาลีแมน^{[ 91 ]}	260±20 ^{[ 92 ]}	โฮโม ดาเลียนซิส	พ.ศ. 2521	จีน	ซุ่นถังหลิว
จินหนิวซาน	260-200 ka ^{[ 93 ]}	โฮโมลองจิ โฮโมดาเลียนซิส	พ.ศ. 2527	จีน^{[ 94 ]}	ทีมขุดค้นนักศึกษาโบราณคดีสมัยหินเก่า^{[ 94 ]}
กะโหลกฟลอริสแบด	259±35	Homo sapiensหรือHomo heidelbergensisหรือHomo helmeiในยุคแรกๆ	1932	แอฟริกาใต้	ทีเอฟ เดรเยอร์, จี. เวนเตอร์
ชายชาวกาลิลี	250±50	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	1925	อิสราเอล	ฟรานซิส เทอร์วิลล์-เพเทร
คูเป้-กอร์จ^{[ 95 ]}	250	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	1949	ฝรั่งเศส	ราอูล คัมมาส
ขากรรไกรล่าง Montmaurin-La Niche ^{[ 96 ]}	250	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส	1949	ฝรั่งเศส	ราอูล คัมมาส	พิพิธภัณฑ์มนุษย์
ซัคโคปาสโตเร 1	250 ^{[ 97 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1929	Grotta Guattari / อิตาลี	มาริโอ กราซิโอลี
Saccopastore 2 ^{[ 98 ]}	250	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1935	Grotta Guattari / อิตาลี	อองรี เบรยล์และอัลแบร์โต คาร์โล บลองก์
มนุษย์นาร์มาดา	236-46	โฮโมอิเร็กตัสหรือโฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2525	แม่น้ำนาร์มาดาประเทศอินเดีย	อรุณ โสนาเกีย
แหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ Bontnewydd , Denbighshire, เวลส์	230	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1981	เวลส์สหราชอาณาจักร
อภิดิมา 1 (LAO 1/S1)	210 ^{[ 99 ]}	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2521	ถ้ำอาปิดิมา / ประเทศกรีซ	ธีโอดอร์ พิตซิโอส^{[ 100 ]}
เปตราโลนา 1	200±40 ^{[ 101 ]}	โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส (ไม่แน่ชัด)	1960	กรีซ		พิพิธภัณฑ์โบราณคดีแห่งเทสซาโลนิกิ
โอโมยังคงอยู่	233±22 ^{[ 102 ]}หรือ 195±5 ^{[ 103 ]}	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2510	เอธิโอเปีย	ริชาร์ด ลีคีย์
เด็กทารกจากศิลาแลง	190(?) ^{[ 104 ]}	เอช. อีเร็กตัสหรือเอช. เซเปียนส์	2001	รัฐทมิฬนาฑูประเทศอินเดีย	พี. ราเจนดราน
มิสลิยา-1	187±13 ^{[ 105 ]}	โฮโมเซเปียนส์	2002	อิสราเอล	อิสราเอล เฮอร์ชโควิทซ์
อภิธิมา 2 (LAO 1/S2)	170 ^{[ 99 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2521	ถ้ำอาปิดิมา / ประเทศกรีซ	ธีโอดอร์ พิตซิโอส^{[ 100 ]}
เผิงหู 1	160±30 หรือ 40±30 ^{[ 106 ]}	เดนิโซวาน ? ^{[ 107 ]}^{[ 108 ]}^{[ 109 ]}	ค.ศ. 2008	ไต้หวัน		พิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ธรรมชาติแห่งชาติ
เฮอร์โตยังคงอยู่^{[ 110 ]}	160	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2540	เอธิโอเปีย	ทิม ไวท์
เซี่ยเหอ ขากรรไกรล่าง	160 ^{[ 111 ]}	เดนิโซแวน	1980	จีน
อัลตามูระ แมน	151±21 ^{[ 112 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2536	อิตาลี		ในสถานที่
เนเชอร์ รามลาโฮโม	140±120	Nesher Ramla HomoหรือHomo neanderthalensis	2021	อิสราเอล	อิสราเอล เฮอร์ชโควิทซ์
มาบา แมน	140±120	มนุษย์ยุคใหม่ตอนต้น โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส หรือ เดนิโซแวน	1958	เชากุนประเทศจีน		สถาบันบรรพชีวินวิทยาและมานุษยวิทยาบรรพกาลของสัตว์มีกระดูกสันหลัง
คาลลาโอ แมน (CCH9)	134±14 ^{[ 113 ]}	โฮโม ลูโซเนนซิส	2011–2015	ถ้ำคาลลาโอประเทศฟิลิปปินส์	ฟลอร็องต์ ดีทรอยต์ และอาร์ม็อง มิฮาเรส
อีเอช 06	132–88	โฮโมเซเปียนส์ ?	พ.ศ. 2545–2549	ทะเลสาบอียาซีประเทศแทนซาเนีย	มานูเอล โดมิงเกซ-โรดริโก
ล.ฮ. 18	120±30	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2519	เตียง Ngaloba ที่Laetoliประเทศแทนซาเนีย	แมรี่ ลีคีย์^{[ 114 ]}
Tabun C1 ^{[ 115 ]}	120	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2510	อิสราเอล	อาร์เธอร์ เจลิเน็ก
ฟันฟู่หยาน	120-80	โฮโมเซเปียนส์	2011	จีน
ซีเหริน 1-3	116-106	โฮโมเซเปียนส์	2010	จีน
Sarstedt (Sst) I-III ^{[ 116 ]}	115-58	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส ?	พ.ศ. 2540-2542	เยอรมนี	พี่น้องฟรังเกนเบิร์ก
คราปินา 3 ^{[ 117 ]}	113.5±13.5 ^{[ 118 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1899	โครเอเชีย	ดรากุติน กอร์ยาโนวิช-แครมเบอร์เกอร์
งันดง 7	112 ^{[ 119 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	1931	อินโดนีเซีย	ซี. เทอร์ ฮาร์ และGHR ฟอน เคอนิกส์วาลด์
เดนิโซวา 8	110 ^{[ 120 ]}^{[ 121 ]}	เดนิโซแวน	2010	รัสเซีย
Qafzeh 6 ^{[ 122 ]}	95±5 ^{[ 118 ]}	โฮโมเซเปียนส์	1930	อิสราเอล	อาร์. นอยวิลล์, เอ็ม. สเตเคลิส
กาฟเซห์ 9	100–90 ^{[ 118 ]}	โฮโมเซเปียนส์^{[ 123 ]}^{[ 124 ]}	1933	อิสราเอล	บี. แวนเดอร์เมียร์ช
สคลาดีนา	103±23 ^{[ 118 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2536	เบลเยียม
สคูล 5	100±20	โฮโมเซเปียนส์	1933	อิสราเอล	ที. แมคคาวน์ และ เอช. มอยวัส จูเนียร์
สคูล 9	100±20	โฮโมเซเปียนส์		อิสราเอล
ถ้ำแม่น้ำคลาซีส์^{[ 125 ]}	100±25	โฮโมเซเปียนส์	1960	แอฟริกาใต้	เรย์ อินสคีป, โรบิน ซิงเกอร์, จอห์น ไวเมอร์, ฮิลารี ดีคอน
รอยเท้าของอีฟ	117	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2538	แอฟริกาใต้	เดวิด โรเบิร์ตส์ และลี อาร์. เบอร์เกอร์
เดนนี่^{[ 126 ]}^{[ 127 ]}^{[ 128 ]}	90	ลูกผสม – ( โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิ ส / เดนิโซแวน )	2012	ถ้ำเดนิโซว่า / ไซบีเรีย / รัสเซีย	วิเวียน สลอน และสแวนเต้ ปาโบ	สถาบันมักซ์พลังค์เพื่อมานุษยวิทยาเชิงวิวัฒนาการ ( ไลป์ซิก ประเทศเยอรมนี )
Panga ya Saidi ^{[ 129 ]}	78.3±4.1	โฮโมเซเปียนส์	2021	เคนยา
โอบี-รักห์มัต 1 ^{[ 130 ]}	75 ^{[ 118 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	2003	อุซเบกิสถาน
กะโหลกเทชิก-ทาช^{[ 131 ]}	70	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1938	อุซเบกิสถาน	เอ. โอคลาดนิคอฟ
ลา เฟอร์ราสซี 1	70	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1909	ฝรั่งเศส	อาร์. กัปปิตัน และ ดี. เพย์โรนี
ชานิดาร์ 1	70±10	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1961	อิรัก	ราล์ฟ โซเล็คกี้
Sambungmacan (Sm) 1-4	70- 40 ^{[ 132 ]}	โฮโมอิเร็กตัส	พ.ศ. 2516-2544 ^{[ 132 ]}	อินโดนีเซีย	การก่อสร้างและนักสะสมฟอสซิล^{[ 132 ]}
คาลลาโอ แมน (CCH1)	66.7±1 ^{[ 113 ]}	โฮโม ลูโซเนนซิส	2007	ถ้ำคาลลาโอประเทศฟิลิปปินส์	ฟลอร็องต์ ดีทรอยต์ และอาร์ม็อง มิฮาเรส
ลา ควินา 5 ^{[ 133 ]}	65	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส		ฝรั่งเศส
ลา ชาเปล-โอ-แซงต์ 1	60	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1908	ฝรั่งเศส	ก. และเจ. บูยโซนี และแอล. บาร์ดอน
เคบารา 2 (โมเสส) ^{[ 134 ]}	60	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2526	อิสราเอล	ลินน์ เชปาร์ทซ์
อามุด 7 ^{[ 135 ]}	55±5	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส		อิสราเอล
LB 1 (ฮอบบิท)	55±5	โฮโม ฟลอเรเซียนซิส	2003	เหลียงบัวอินโดนีเซีย	ปีเตอร์ บราวน์
มาโนต์ 1	55	โฮโมเซเปียนส์	2008	อิสราเอล	^{[ 136 ]}
ลา ควินา 18	52.5±7.5 ^{[ 118 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส		ฝรั่งเศส
ถ้ำตัมปาหลิง^{[ 137 ]}	54.5±8.5 ^{[ 137 ]}^{[ 138 ]}	โฮโมเซเปียนส์	2009	ลาว

ยุคหินเก่าตอนปลาย : อายุ 50,000–11,500 ปี

	ชื่อ	อายุ ( ka )	สายพันธุ์	วันที่ค้นพบ	ประเทศ	ค้นพบโดย	ขณะนี้ตั้งอยู่ที่
	มังโกแมน	50±10	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2517	ออสเตรเลีย
	ภูเขาเซอร์เซโอ 1 ^{[ 139 ]}	50±10	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1939	อิตาลี	ศาสตราจารย์ บลองก์
	เอสไอดี-00บี	49.2±2.5 ^{[ 140 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2537	ถ้ำซิดรอนประเทศสเปน
	นีแอนเดอร์ทัลซิมานยา^{[ 141 ]}	49-42	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2521-2522, พ.ศ. 2561	ถ้ำซิมานยาประเทศสเปน	มิเกล อัซนาร์	พิพิธภัณฑ์โบราณคดีแห่งคาตาโลเนีย
	Callao Man (CCH6a–e)	49.6±1.2 ^{[ 113 ]}	โฮโม ลูโซเนนซิส	2011–2015	ถ้ำคาลลาโอประเทศฟิลิปปินส์	ฟลอร็องต์ ดีทรอยต์ และอาร์ม็อง มิฮาเรส
	Tabon tibia (IV-2000-T-197)	47±11	โฮโมเซเปียนส์	2000	ถ้ำทาบอนประเทศฟิลิปปินส์		พิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยาแห่งชาติ^{[ 142 ]}
	อุสต์-อิชิม มัน	45	โฮโมเซเปียนส์	2008	รัสเซีย	นิโคไล เปริสตอฟ
	ถ้ำเคนท์ 4 ขากรรไกรบน	43.5±2.5	โฮโมเซเปียนส์	1927	สหราชอาณาจักร		พิพิธภัณฑ์ทอร์คีย์เดวอน สหราชอาณาจักร^{[ 143 ]}
	ผู้หญิง Zlatý kůň	43	โฮโมเซเปียนส์	1950	สาธารณรัฐเช็ก
	ชายเทียนหยวน	40.5±1.5	โฮโมเซเปียนส์	2007	จีน
	อามุด 1 ^{[ 144 ]}	41 ^{[ 145 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1961	อิสราเอล	ฮิซาชิ ซูซูกิ
	นีแอนเดอร์ทัล 1 ^{[ 146 ]}	40	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1856	เยอรมนี	โยฮันน์ คาร์ล ฟูลรอตต์
	มนุษย์โบราณเดนิโซวา (เอ็กซ์-วูแมน)	40	โฮโม สปีชีส์ อัลไต (เรียกอีกอย่างว่าHomo longi ) ^{[ 147 ]}^{[ 148 ]}^{[ 149 ]}	2008	รัสเซีย	โยฮันเนส เคร้าส์และคณะ
	กระดูกนิ้วเท้าของมนุษย์โบราณ	40	Homo sp. Altai (อาจเป็น ลูกผสมระหว่าง นีแอนเดอร์ทาลและเดนิโซวัน)	2010	รัสเซีย
	โอเอซิส 1	42–37 ^{[ 150 ]}	โฮโมเซเปียนส์ ( ลูกผสม EEMH xนีแอนเดอร์ทาล )	2002	โรมาเนีย
	Kostenki-14 (Markina Gora)	40–37 ^{[ 151 ]}	โฮโมเซเปียนส์ ( EEMH )	1954	รัสเซีย
	SID-20 ^{[ 152 ]}	37.30±0.83 ^{[ 140 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	พ.ศ. 2537	ถ้ำซิดรอนประเทศสเปน
	ชายบาลางโกดา	37	โฮโมเซเปียนส์	2012	ศรีลังกา
	กะโหลกฮอฟเมียร์	36	โฮโมเซเปียนส์	1952	แอฟริกาใต้
	วาดจาค 1 ^{[ 153 ]}	33±4.5 ^{[ 154 ]}	โฮโมเซเปียนส์ (โปรโต-ออสตราลอยด์^{[ 155 ]} )	1888	อินโดนีเซีย
	สตรีแดงแห่งปาวิแลนด์	33	โฮโมเซเปียนส์	1823	เวลส์สหราชอาณาจักร	วิลเลียม บัคแลนด์
	คุณชายหลิวเจียง	33-23	โฮโมเซเปียนส์	1958	จีน
	ยามาชิตะ-โชมาน	32	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2505	ญี่ปุ่น
	เอ็นจิส 2	40±10 ^{[ 118 ]}^{[ 156 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1829	เบลเยียม	ฟิลิปป์-ชาร์ลส์ ชเมอร์ลิง
	ยิบรอลตาร์ 1	40±10 ^{[ 118 ]}	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1848	ยิบรอลตาร์	กัปตันเอ็ดมุนด์ ฟลินท์	พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติ ลอนดอน
	เลอ มูสติเยร์	40±10	โฮโม นีแอนเดอร์ทาเลนซิส	1909	ฝรั่งเศส
	ฟันเดนิโซแวน	40±10	โฮโม สปีชีส์ อัลไต	2000	รัสเซีย
	พีเอส-2	38.9–92	ไม่แน่ใจ อาจจะเป็นHomo neanderthalensis		เซอร์เบีย
	PES-1 ^{[ 157 ]}	31–29	ไม่แน่ใจ อาจจะเป็นโฮโมเซเปียนส์		เซอร์เบีย
	ยานา อาร์เอชเอส	31.63	โฮโมเซเปียนส์		รัสเซีย
	ซุงกีร์ที่ 1	30.25±0.25	โฮโมเซเปียนส์		รัสเซีย
	โคร-แม็กนง 1	30	โฮโมเซเปียนส์ ( EEMH )	1868	ฝรั่งเศส	หลุยส์ ลาร์เตต์
	ดับเบิลยูแอลเอช-50	29±5	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2525	ออสเตรเลีย
	ปังบ่อ^{[ 158 ]}	29	โฮโมเซเปียนส์	2025	เขาสามร้อยยอด , ประเทศไทย^{[ 159 ]}
	พรีดโมสต์ 3 ^{[ 160 ]}	26	โฮโมเซเปียนส์	1894	สาธารณรัฐเช็ก	คาเรล ยาโรสลาฟ มาสก้า
	เด็กลาเปโด	24.5	Homo neanderthalensisหรือ Homo sapiens	1998	โปรตุเกส	โจเอา ซิลเฮา
	กระดูกต้นแขนของมนุษย์ยุคหินเก่าตอนกลางถึงตอนบนจากEel Point เกาะ Caldey ประเทศเวลส์ สหราชอาณาจักร^{[ 161 ]}	24	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2540	เวลส์สหราชอาณาจักร
	MA-1 (เด็กชายมัลตา)	24	โฮโมเซเปียนส์ ( ANE )	ทศวรรษ 1920	รัสเซีย
	อับรี ปาโตด์ ผู้หญิง	20.6	โฮโมเซเปียนส์		ฝรั่งเศส
^{[ 162 ]}	มินาโตะกาวะ 1	17±1	โฮโมเซเปียนส์	1970	ญี่ปุ่น		พิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยโตเกียว
	ทันโด^{[ 163 ]}^{[ 164 ]}	17	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2510	ออสเตรเลีย	ดันแคน เมอร์ริลีส์
	หมวกกระโหลกตาบอน (P-XIII-T-288)	16.5±2	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2505	ถ้ำทาบอนประเทศฟิลิปปินส์	โรเบิร์ต บี. ฟ็อกซ์	พิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยาแห่งชาติ^{[ 142 ]}
	ถ้ำกอฟ^{[ 165 ]}^{[ 166 ]}	14.7	โฮโมเซเปียนส์	2010	สหราชอาณาจักร
	กะโหลกอิโว เอเลรู	13 ^{[ 167 ]}	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2508	ไนจีเรีย
	"โคเทียส" ^{[ 168 ]}	13	โฮโมเซเปียนส์ ( CHG )		ถ้ำโคเทียส คลเดประเทศจอร์เจีย
	ชายจากอาร์ลิงตันสปริงส์	13 ^{[ 169 ]}	โฮโมเซเปียนส์	1959	สหรัฐอเมริกา	ฟิล ออร์
	แชนเซเลดพบ	14.5±2.5 ^{[ 170 ]}	โฮโมเซเปียนส์	1888	ฝรั่งเศส
	วิลลาบรูนา 1	14	โฮโมเซเปียนส์ ( WHG )	1988	อิตาลี		มหาวิทยาลัยเฟอร์ราราไม่ได้จัดแสดง^{[ 171 ]}
	การฝังศพสองครั้งที่บอนน์-โอเบอร์คาสเซิล^{[ 172 ]}	14-13 ^{[ 172 ]}	โฮโมเซเปียนส์	1914 ^{[ 173 ]}	เยอรมนี
	บิชอนแมน	13.7	โฮโมเซเปียนส์ ( WHG )	1956	สวิตเซอร์แลนด์
กะโหลกถ้ำกวางแดง	ถ้ำกวางแดง	13±1.5	โฮโมเซเปียนส์	พ.ศ. 2522	จีน	ดาร์เรน เคอร์โน?

ยุคโฮโลซีน (11,500–5,000 ปีที่แล้ว)

	ชื่อ	อายุ ( ka )	วัฒนธรรม / สมาคม	ปีที่ค้นพบ	ประเทศ	ค้นพบโดย	ขณะนี้ตั้งอยู่ที่
	ลูเซีย	11.5 ^{[ 174 ]}	อินเดียนยุคโบราณ	พ.ศ. 2518	บราซิล
^{[ 175 ]}	เซร์โร โซตา 2 ^{[ 176 ]}	11		1936	ชิลี
	" ซัตซูร์เบลีย "	10	ชาวคอเคเซียนยุคอีพิพาเลโอลิธิก ( CHG ) ^{[ 168 ]}		จอร์เจีย
	กะโหลกยาโฮ^{[ 177 ]}	10?		1961	ชาด
	บึงโคว์ 1	13–9		1968	ออสเตรเลีย
	กะโหลกทัลไก^{[ 178 ]}	10 ± 1		1886	ออสเตรเลีย
	ลา เบรีย วูแมน	10 (8000 ปีก่อนคริสตกาล)	อินเดียนยุคโบราณ	1914	สหรัฐอเมริกา
	คอมบ์ คาเปลล์	9.6 (7600 ปีก่อนคริสตกาล) ^{[ 179 ]}	ยุคเมโซลิธิกของยุโรป	1909	ฝรั่งเศส
	ชายชาวอัสเซลาร์	ระหว่าง 9500 BP และ 7000 BP ด้วยความระมัดระวัง 6390 BP ^{[ 180 ]}	ยุคหินใหม่	1927	มาลี
	เชดดาร์แมน	9 (7000 ปีก่อนคริสตกาล)	ยุคเมโซลิธิกของอังกฤษ	1903	สหราชอาณาจักร		พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติลอนดอน
	ชายชาวเคนเนวิค	9 (7000 ปีก่อนคริสตกาล)	ยุคโบราณ (อเมริกาเหนือ)	พ.ศ. 2539	สหรัฐอเมริกา
	ผู้หญิงบารัม	8.8 (6800 ปีก่อนคริสตกาล)	ยุคเมโซลิธิกของยุโรป	1939	สวีเดน
	ชายชาวเทเป็กซ์ปัน	8 ± 3	อินเดียนยุคโบราณ	1947	เม็กซิโก
	ชายโลชบูร์^{[ 181 ]}	8 (6000 ปีก่อนคริสตกาล)	ยุคเมโซลิธิกของยุโรป ( WHG )	1935	ลักเซมเบิร์ก		พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติแห่งชาติ เมืองลักเซ^ม^{เบิร์ก} [ ¹⁸² ]
	ผู้หญิงจากมินนิโซตา	7.9 ± 0.1 (5900 ปีก่อนคริสตกาล)	อินเดียนยุคโบราณ	1931	มินนิโซตาสหรัฐอเมริกา
	Tumba Madžari ^{[ 183 ]}	7.9 (5976–5760 ปีก่อนคริสตกาล)		พ.ศ. 2528	มาซิโดเนียเหนือ	สโกเปียพิพิธภัณฑ์โบราณคดีแห่งสาธารณรัฐมาซิโดเนียเหนือ
	โลธากัม 4b (โล 4b) ^{[ 184 ]}	7.5 ± 1.5 ^{[ 185 ]}		พ.ศ. 2508–2518	เคนยา
	เบสเซ่^{[ 186 ]}	7.3–7.2	โทอาเลียน	2015	สุลาเวซีอินโดนีเซีย
	โอตซี	5.3 (3230 ปีก่อนคริสตกาล)	ยุคหินใหม่ของยุโรป	1991	เทือกเขาเอิทซ์ทาลประเทศอิตาลี		พิพิธภัณฑ์โบราณคดีเซาท์ไทโรลเมืองโบลซาโน ประเทศอิตาลี
	มัมมี่ทาริม	4.1 (2135 ปีก่อนคริสตกาล)	วัฒนธรรมอาฟานาซิเอโว	ทศวรรษ 1970	แอ่งทาริมประเทศจีน

คำย่อที่ใช้ในชื่อแคตตาล็อกฟอสซิล

อัล – ท้องถิ่นอันไกลโพ้น , เอธิโอเปีย
ARA-VP – บรรพชีวินวิทยาสัตว์มีกระดูกสันหลัง Aramis, เอธิโอเปีย
บาร์ – (Lukeino, Tugen Hills ) เขต Baringoประเทศเคนยา
BOU-VP – บูรี บรรพชีวินวิทยาของสัตว์มีกระดูกสันหลัง ประเทศเอธิโอเปีย
D – ดมานิซีประเทศจอร์เจีย
ER – ตะวันออก (ทะเลสาบ) รูดอล์ฟ , เคนยา
KGA – Konso-Gardula, เอธิโอเปีย
KNM – พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเคนยา
KP – คานาโปอิ ประเทศเคนยา
LB – เหลียงบัวประเทศอินโดนีเซีย
LH – Laetoli Hominid 4แทนซาเนีย
MH – มาลาปาโฮมินิน แอฟริกาใต้
NG – งันดงประเทศอินโดนีเซีย
โอลดูไวโฮมินิด แทนซาเนีย
SK – Swartkransแอฟริกาใต้
Sts, Stw – สเตอร์คฟอนเทน , แอฟริกาใต้
TM – Transvaal Museum, South Africa
TM – Toros-Menalla, Chad
WT – West (Lake) Turkana, Kenya

References

^"In effect, there is now no a priori reason to presume that human-chimpanzee split time are especially recent, and the fossil evidence is now fully compatible with older chimpanzee–human divergence dates [7 to 10 Ma]" White TD, Asfaw B, Beyene Y, et al. (October 2009). "Ardipithecus ramidus and the paleobiology of early hominids". Science. 326 (5949): 75–86. Bibcode:2009Sci...326...75W. doi:10.1126/science.1175802. PMID 19810190. S2CID 20189444.
^Brunet, Michel; Guy, Franck; Pilbeam, David; Mackaye, Hassane Taisso; Likius, Andossa; Ahounta, Djimdoumalbaye; Beauvilain, Alain; Blondel, Cécile; Bocherens, Hervé (2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa"(PDF). Nature. 418 (6894): 145–51. Bibcode:2002Natur.418..145B. doi:10.1038/nature00879. PMID 12110880. S2CID 1316969.
^"Bar 10200'". Smithsonian National Museum of Natural History. 2010-01-23. Retrieved 2012-07-27.
^"Ardipithecus kadabba". efossils. Retrieved 26 March 2015.
^Amos, Jonathan (2009-10-01). "Fossil finds extend human story". BBC News.
^Kissel M, Hawks J (2015). "What are the Lothagam and Tabarin Mandibles?"(PDF). PaleoAnthropology: 37. doi:10.4207/PA.2015.ART94 (inactive 12 July 2025).{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of July 2025 (link)
^McDougall, I.A.N.; Craig, Feibel (1999). "Numerical age control for the Miocene-Pliocene succession at Lothagam, a hominoid-bearing sequence in the northern Kenya Rift". Journal of the Geological Society. 156 (4): 731–45. Bibcode:1999JGSoc.156..731M. doi:10.1144/gsjgs.156.4.0731. S2CID 128952193.
^Bernard Wood, Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution (2011), 887.
^ ^a ^b ^cHill, Andrew; Ward, Steven (1988). "Origin of the Hominidae: the record of African large hominoid evolution between 14 My and 4 My". Yearbook of Physical Anthropology. 31 (59): 49–83. Bibcode:1988AJPA...31S..49H. doi:10.1002/ajpa.1330310505.
^Patterson B, Behrensmeyer AK, Sill WD (June 1970). "Geology and fauna of a new Pliocene locality in north-western Kenya". Nature. 226 (5249): 918–21. Bibcode:1970Natur.226..918P. doi:10.1038/226918a0. PMID 16057594. S2CID 4185736.
^Lothagam mandible fragment Archived 2011-07-16 at the Wayback Machine
^Ward, Steven; Hill, Andrew (1987). "Pliocene hominid partial mandible from Tabarin, Baringo, Kenya". American Journal of Physical Anthropology. 72 (1): 21–37. Bibcode:1987AJPA...72...21W. doi:10.1002/ajpa.1330720104. PMID 3103460.
^Heslip, Steven (2001). "Australopithecus anamensis". Archived from the original on June 8, 2011.
^https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17819910/
^"Oldupai". Ntz.info. Retrieved 2012-10-15.
^Ward, C.V.; Leakey, M.G.; Brown, B.; Brown, F.; Harris, J.; Walker, A. (1999), "South Turkwel: A new Pliocene hominid site in Kenya", Journal of Human Evolution, 36 (1): 69–95, Bibcode:1999JHumE..36...69W, doi:10.1006/jhev.1998.0262, PMID 9924134
^Anthropology, The University of Texas at Austin, Department of. "Kenyanthropus platyops: KNM WT 40000". www.efossils.org.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
^"KNM-WT 40000". 23 January 2010.
^"New human ancestor species from Ethiopia lived alongside Lucy's species". www.sciencedaily.com. 27 May 2015. Retrieved 2015-05-28.
^Article title Image at Modern Human Origins
^http://www.eurekalert.org/multimedia/pub/87535.php Archived 2020-06-04 at the Wayback Machine Image at Eurekalert
^Villmoare, Brian; Kimbel, William H.; Seyoum, Chalachew; Campisano, Christopher J.; DiMaggio, Erin N.; Rowan, John; Braun, David R.; Arrowsmith, J. Ramón; Reed, Kaye E. (2015-03-20). "Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia". Science. 347 (6228): 1352–55. Bibcode:2015Sci...347.1352V. doi:10.1126/science.aaa1343. ISSN 0036-8075. PMID 25739410.: "The Gurumaha Tuff is radiometrically dated to 2.842±0.007 Ma, a date that is consistent with the normal magnetic polarity of the Gurumaha section, presumably the Gauss Chron. An upper bounding age for LD 350-1 is provided by an adjacent, downfaulted younger block that contains the 2.665±0.016 Ma Lee Adoyta Tuff. [...] the age of LD 350-1 can be further constrained by stratigraphic scaling. [...] Based on the current chronostratigraphic framework for Ledi-Geraru, we consider the age of LD 350-1 to be 2.80–2.75 Ma".
^Bouri Vertebrate Paleontology "Australopithecus garhi: BOU-VP-12/130". efossils. Retrieved 13 June 2016.
^Villmoare, Brian; Delezene, Lucas K.; Rector, Amy L.; DiMaggio, Erin N.; Campisano, Christopher J.; Feary, David A.; Ali, Baro'o Mohammed; Chupik, Daniel; Deino, Alan L.; Garello, Dominique I.; Hayidara, Mohammed Ahmeddin; Locke, Ellis M.; Omar, Omar Abdulla; Robinson, Joshua R.; Scott, Eric (2025-08-13). "New discoveries of Australopithecus and Homo from Ledi-Geraru, Ethiopia". Nature: 1–7. doi:10.1038/s41586-025-09390-4. ISSN 1476-4687. PMC 12893913.
^http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/sts-71 Image at Smithsonian
^At the time of its discovery considered the oldest fossil evidence of genus Homo. Ramirez Rozzi, Fernando V.; Bromage, Tim; Schrenk, Friedemann (1997). "UR 501, the Plio-Pleistocene hominid from Malawi. Analysis of the microanatomy of the enamel". Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série IIA. 325 (3): 231–234. Bibcode:1997CRASE.325..231R. doi:10.1016/S1251-8050(97)88294-8.. Since the discovery of LD 350-1 (2.8 Ma, intermediate between Australopithecus and Homo) arguably demoted to the rank of second-oldest fossil of Homo.
^"STS 14". Archived from the original on 2006-01-18. Retrieved 2006-07-11. Image at Modern Human Origins. "Australopithecus africanus". Australian Museum. 20 January 2011.
^ ^a ^bHerries, Andy I.R.; Shaw, John (2011). "Palaeomagnetic analysis of the Sterkfontein palaeocave deposits: Implications for the age of the hominin fossils and stone tool industries". Journal of Human Evolution. 60 (5): 523–39. Bibcode:2011JHumE..60..523H. doi:10.1016/j.jhevol.2010.09.001. ISSN 0047-2484. PMID 21392817.
^ ^a ^b ^c ^d ^eHerries, Andy (2020). "Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa". Science. 368 (6486) eaaw7293. doi:10.1126/science.aaw7293. hdl:11568/1040368. PMID 32241925. S2CID 214763272.
^Martin, Jesse M.; Leece, A. B.; Neubauer, Simon; Baker, Stephanie E.; Mongle, Carrie S.; Boschian, Giovanni; Schwartz, Gary T.; Smith, Amanda L.; Ledogar, Justin A.; Strait, David S.; Herries, Andy I. R. (2020-11-09). "Drimolen cranium DNH 155 documents microevolution in an early hominin species". Nature Ecology & Evolution. 5 (1): 38–45. Bibcode:2020NatEE...5...38M. doi:10.1038/s41559-020-01319-6. hdl:11568/1066411. ISSN 2397-334X. PMID 33168991. S2CID 226296091.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-17. Retrieved 2007-03-18.
^https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41527936/
^Department of Anthropology: The University of Texas at Austin. "Paranthropus robustus: TM 1517". Retrieved 2014-06-09.
^"Spectacular South African Skeletons Reveal New Species from Murky Period of Human Evolution". Scientific American. Archived from the original on 2013-11-11.
^Juliet King (June 4, 2010). "Australopithecus sediba fossil named by 17-year-old Johannesburg student". Origins Centre. Archived from the original on March 25, 2012. Retrieved 2011-07-09.
^Amos, Jonathan (2011-09-08). "African fossils put new spin on human origins story". BBC News. Retrieved 9 September 2011.
^Mai, L.L., Owl, M.Y., & Kersting, M.P. (2005), p. 286
^"SK 46". 24 January 2010.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2007-09-27. Retrieved 2007-03-18.
^http://humanorigins.si.edu/evidence/3d-collection/oh-24 Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine Image at Smithsonian
^Article title OH 8 image of foot at Modern Human Origins
^Lordkipanidze, D.; de Leon, Ponce; Margvelashvili, A.; Rak, Y.; Rightmire, G. P.; Vekua, A.; Zollikofer, C. P. E. (2013). "A Complete Skull from Dmanisi, Georgia, and the Evolutionary Biology of Early Homo". Science. 342 (6156): 326–31. Bibcode:2013Sci...342..326L. doi:10.1126/science.1238484. PMID 24136960. S2CID 20435482.
^Leakey MG, Spoor F, Dean MC, et al. (August 2012). "New fossils from Koobi Fora in northern Kenya confirm taxonomic diversity in early Homo". Nature. 488 (7410): 201–04. Bibcode:2012Natur.488..201L. doi:10.1038/nature11322. PMID 22874966. S2CID 4431262.F
^Inverted strata Archived 2006-10-02 at the Wayback Machine
^Donald C. Johanson; Blake Edgar (1996). From Lucy to Language. New York: Simon & Schuster. p. 158.
^"Image at Smithsonian". Archived from the original on 2016-03-07. Retrieved 2013-02-08.
^Leakey, R. E. F.; Walker, A. C. (1988). "New Australopithecus boisei specimens from East and West Lake Turkana, Kenya". American Journal of Physical Anthropology. 76 (1): 1–24. Bibcode:1988AJPA...76....1L. doi:10.1002/ajpa.1330760102. ISSN 1096-8644. PMID 3136654.
^Grine, Frederick E. (2007). Grine, Frederick E. (ed.). Evolutionary History of the "Robust" Australopithecines. Transaction Publishers. pp. 99, 185–86, 247. ISBN 978-0-202-36596-1. Retrieved 16 February 2015.
^ ^a ^bWood, Bernard (2011). Wood, Bernard (ed.). Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution, 2 Volume Set. doi:10.1002/9781444342499. ISBN 978-1-4443-4247-5. Retrieved 11 May 2014.Access to the references of this book.
^Lepre, C. J.; Kent, D. V. (2010). "New magnetostratigraphy for the Olduvai Subchron in the Koobi Fora Formation, northwest Kenya, with implications for early Homo". Earth and Planetary Science Letters. 290 (3–4): 362. Bibcode:2010E&PSL.290..362L. doi:10.1016/j.epsl.2009.12.032.. "paleo-magnetic results of this study delimit the age of KNM-ER 3733 to 1.78–1.48 Ma, making it one of the most securely dated fossils of early African H. erectus when compared to the oldest Homo fossils from Europe and Asia."
^Toro-Moyano, Isidro; Martínez-Navarro, Bienvenido; Agustí, Jordi; Souday, Caroline; Bermúdez de Castro, José María; Martinón-Torres, María; Fajardo, Beatriz; Duval, Mathieu; Falguères, Christophe; Oms, Oriol; Parés, Josep Maria; Anadón, Pere; Julià, Ramón; García-Aguilar, José Manuel; Moigne, Anne-Marie (2013). "The oldest human fossil in Europe, from Orce (Spain)". Journal of Human Evolution. 65 (1): 1–9. Bibcode:2013JHumE..65....1T. doi:10.1016/j.jhevol.2013.01.012. hdl:10072/338463. PMID 23481345.
^Wood, Bernard A.; Constantino, Paul J. (28 November 2007). "Paranthropus boisei: Fifty Years of Evidence and Analysis". Yearbook of Physical Anthropology. 50 (S45): 109–10. Bibcode:2007AJPA..134S.106W. doi:10.1002/ajpa.20732. PMID 18046746.
^Smithsonian National Museum of Natural History (2010-01-24). "Konso KGA10-525". What does it mean to be human?. Retrieved 17 February 2015.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-17. Retrieved 2007-03-17.
^ ^a ^b"Atapuerca completa el puzle con el "Homo erectus": "Es seguro, no hay dudas"". www.larazon.es (in Spanish). 2023-01-29. Retrieved 2023-08-13.
^Michael Hopkin (March 26, 2008). "Fossil find is oldest European yet". Nature News. doi:10.1038/news.2008.691.
^Lebatard, Anne-Elisabeth; Alçiçek, M. Cihat; Rochette, Pierre; Khatib, Samir; Vialet, Amélie; Boulbes, Nicolas; Bourlès, Didier L; Demory, François; Guipert, Gaspard; Mayda, Serdar; Titov, Vadim V; Vidal, Laurence; De Lumley, Henry (2014). "Dating the Homo erectus bearing travertine from Kocabas (Denizli, Turkey) at at least 1.1 Ma". Earth and Planetary Science Letters. 390: 8–18. Bibcode:2014E&PSL.390....8L. doi:10.1016/j.epsl.2013.12.031.
^Kappelman, J; Alçiçek, MC; Kazanci, N; Schultz, M; Ozkul, M; Sen, S (January 2008). "FirstHomo erectus from Turkey and implications for migrations into temperate Eurasia". American Journal of Physical Anthropology. 135 (1): 110–16. Bibcode:2008AJPA..135..110K. doi:10.1002/ajpa.20739. PMID 18067194.
^"New Skull from Eritrea – Archaeology Magazine Archive". archive.archaeology.org.
^Parés, J. M.; Arnold, L.; Duval, M.; Demuro, M.; Pérez-González, A.; Bermúdez de Castro, J. M.; Carbonell, E.; Arsuaga, J. L. (2013). "Reassessing the age of Atapuerca-TD6 (Spain): new paleomagnetic results"(PDF). Journal of Archaeological Science. 40 (12): 4586–95. Bibcode:2013JArSc..40.4586P. doi:10.1016/j.jas.2013.06.013.
^"Trinil 2". 24 January 2010.
^"Ternifine or Tighenif". Archived from the original on 11 July 2014. Retrieved 28 March 2015.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-01-06. Retrieved 2007-03-17.
^Shen, G; Gao, X; Gao, B; Granger, De (2009). "Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating". Nature. 458 (7235): 198–200. Bibcode:2009Natur.458..198S. doi:10.1038/nature07741. PMID 19279636. S2CID 19264385.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-01-06. Retrieved 2007-03-17.
^Romero, Lorena Sánchez (2020-11-27). "Prehistoria - Benjamina, la niña pre neandertal más querida de Atapuerca". Quo (in Spanish). Retrieved 2023-08-24.
^Gracia, Ana; Martínez-Lage, Juan F.; Arsuaga, Juan-Luis; Martínez, Ignacio; Lorenzo, Carlos; Pérez-Espejo, Miguel-Ángel (2010-06-01). "The earliest evidence of true lambdoid craniosynostosis: the case of "Benjamina", a Homo heidelbergensis child". Child's Nervous System. 26 (6): 723–727. doi:10.1007/s00381-010-1133-y. ISSN 1433-0350. PMID 20361331. S2CID 33720448.
^ ^a ^b ^cStringer, Chris (2012). "The status of Homo heidelbergensis (Schoetensack 1908)". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews. 21 (3): 101–107. doi:10.1002/evan.21311. PMID 22718477. S2CID 205826399.
^Schwartz, Jeffrey H.; Tattersall, Ian (2005). The Human Fossil Record, Craniodental Morphology of Genus Homo (Africa and Asia). John Wiley & Sons. pp. 248–55. ISBN 978-0-471-32644-1..
^Streeter; et al. (2001). ""Margret. "Histomorphometric age assessment of the Boxgrove 1 tibial diaphysis". Journal of Human Evolution. 40 (4): 331–38. doi:10.1006/jhev.2001.0460. PMID 11312585.
^Di Vincenzo, Fabio; Bernardini, Federico; Manzi, Giorgio. "The Ceprano calvarium, twenty years after. A new generation of (digital) studies". ResearchGate. Retrieved 26 October 2017.
^Fraioli, Luca. "Dopo 400mila anni, ecco il vero volto dell'Uomo di Ceprano". Retrieved 26 October 2017.
^""Agamenón", el homínido más famoso de Atapuerca, no estaba sordo". historia.nationalgeographic.com.es (in Spanish). 2019-10-11. Retrieved 2023-08-23.
^Delson, Eric; Tattersall, Ian; Couvering, John Van; Brooks, Alison S. (2004). Eric Delson; Ian Tattersall; John Van Couvering; Alison S. Brooks (eds.). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory: Second Edition. Routledge. p. 624. ISBN 978-1-135-58228-9. Retrieved 9 August 2015.
^Smithsonian National Museum of Natural History (2010-01-30). "Salé". What does it mean to be human?. Retrieved 18 May 2014.
^J. J. Jaeger (1975). "The mammalian faunas and hominid fossils of the Middle Pleistocene of the Maghreb". In K. W. Butzer; G. L. Isaac (eds.). After the Australopithecines. Den Hage. pp. 399–418. ISBN 978-90-279-7629-1.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
^Bräuer, G. (2012), "Middle Pleistocene Diversity in Africa and the Origin of Modern Humans", in Hublin, Jean-Jacques; McPherron, Shannon P. (eds.), Modern Origins: A North African Perspective, Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 221–240, doi:10.1007/978-94-007-2929-2_15, ISBN 978-94-007-2929-2
^Natural History Museum Neanderthal woman in pieces Retrieved 16 May 2018
^http://humanorigins.si.edu/evidence/3d-collection/ndutu Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine Image at Smithsonian
^Montiel, Gustavo; Lorenzo, Carlos (2023). "A New Virtual Reconstruction of the Ndutu Cranium". Heritage. 6 (3): 2822–2850. doi:10.3390/heritage6030151. ISSN 2571-9408.
^Peter Brown. "Hexian". Peter Brown's Australian & Asian Palaeoanthropology. Retrieved 2014-05-18.
^Article title Hexian PA830 image at Modern Human Origins
^Rainer Grün; Pei-Hua Huang; Wanpo Huang; Frank McDermott; Alan Thorne; Chris B. Stringer; Ge Yan (1998). "ESR and U-series analyses of teeth from the palaeoanthropological site of Hexian, Anhui Province, China". Journal of Human Evolution. 34 (6): 555–564. Bibcode:1998JHumE..34..555G. doi:10.1006/jhev.1997.0211. ISSN 0047-2484. PMID 9650100.
^Maolin, Wu (1983). "Homo erectus from Hexian, Anhui found in 1981". Acta Anthropologica Sinica. 2 (2): 109–205.
^Skinner, Matthew M.; de Vries, Dorien; Gunz, Philipp; Kupczik, Kornelius; Klassen, R. Paul; Hublin, Jean-Jacques; Roksandic, Mirjana (2016-04-01). "A dental perspective on the taxonomic affinity of the Balanica mandible (BH-1)". Journal of Human Evolution. 93: 63–81. Bibcode:2016JHumE..93...63S. doi:10.1016/j.jhevol.2016.01.010. ISSN 0047-2484. PMID 27086056.
^Dirks, Paul HGM; Roberts, Eric M.; Hilbert-Wolf, Hannah; Kramers, Jan D.; Hawks, John; Dosseto, Anthony; Duval, Mathieu; Elliott, Marina; Evans, Mary; Grün, Rainer; Hellstrom, John; Herries, Andy IR; Joannes-Boyau, Renaud; Makhubela, Tebogo V.; Placzek, Christa J.; Robbins, Jessie; Spandler, Carl; Wiersma, Jelle; Woodhead, Jon; Berger, Lee R. (9 May 2017). "The age of Homo naledi and associated sediments in the Rising Star Cave, South Africa". eLife. 6 e24231. doi:10.7554/eLife.24231. PMC 5423772. PMID 28483040.
^Grün, R., Pike, A., McDermott, F., Eggins, S., Mortimer, G., Aubert, M., ... & Brink, J. (2020). Dating the skull from Broken Hill, Zambia, and its position in human evolution. Nature, 580(7803), 372-375.
^https://www.nhm.ac.uk/discover/news/2020/april/dating-the-broken-hill-skull--homo-heidelbergensis.html
^David Richter; et al. (8 June 2017). "The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age". Nature. 546 (7657): 293–96. Bibcode:2017Natur.546..293R. doi:10.1038/nature22335. PMID 28593967. S2CID 205255853. "Here we report the ages, determined by thermoluminescence dating, of fire-heated flint artefacts obtained from new excavations at the Middle Stone Age site of Jebel Irhoud, Morocco, which are directly associated with newly discovered remains of H. sapiens8. A weighted average age places these Middle Stone Age artefacts and fossils at 315±34 thousand years ago. Support is obtained through the recalculated uranium series with electron spin resonance date of 286±32 thousand years ago for a tooth from the Irhoud 3 hominin mandible."; Smith TM, Tafforeau P, Reid DJ, et al. (April 2007). "Earliest evidence of modern human life history in North African early Homo sapiens". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 104 (15): 6128–33. Bibcode:2007PNAS..104.6128S. doi:10.1073/pnas.0700747104. PMC 1828706. PMID 17372199.
^Soukup, Václav; Mechurová, Zdenka (2018-12-14). "Mysterious Prehistoric Samuel: Homo erectus paleohungaricus in the Context of Anthropogenesis". Anthropologia Integra. 9 (2): 7–19. doi:10.5817/AI2018-2-7. ISSN 1804-6665.
^Article title Dali image at Modern Human Origins
^Sun, Xuefeng; Yi, Shuangwen; Lu, Huayu; Zhang, Wenchao (2017). "TT-OSL and post-IR IRSL dating of the Dali Man site in central China". Quaternary International. 434: 99–106. Bibcode:2017QuInt.434...99S. doi:10.1016/j.quaint.2015.05.027. "correlating the pIRIR290 ages between 267.7±13.9 ka and 258.3±14.2 ka and new pollen analysis, we proposed a new viewpoint that the Dali Man was likely to live during a transitional period from glacial to interglacial climate in the S2/L3 (MIS 7/8) stage."
^Lu, Z.; Meldrum, D. J.; Huang, Y.; He, J.; Sarmiento, E. E. (2011-12-01). "The Jinniushan hominin pedal skeleton from the late Middle Pleistocene of China". Homo. 62 (6): 389–401. doi:10.1016/j.jchb.2011.08.008. ISSN 0018-442X. PMID 22040649.
^ ^a ^bJu-kang), Wu Rukang (Woo (1988-06-15). "The reconstruction of the fossil human skull from Jinniushan, Yinkou, Liaoning Province and its maintures". Acta Anthropologica Sinica. 7 (2): 97. ISSN 1000-3193.
^"Ariadne portal". portal.ariadne-infrastructure.eu. Retrieved 2024-01-29.
^Vialet, Amélie; Modesto-Mata, Mario; Martinón-Torres, María; Pinillos, Marina Martínez de; Castro, José-María Bermúdez de (2018-01-16). "A reassessment of the Montmaurin-La Niche mandible (Haute Garonne, France) in the context of European Pleistocene human evolution". PLOS ONE. 13 (1) e0189714. Bibcode:2018PLoSO..1389714V. doi:10.1371/journal.pone.0189714. ISSN 1932-6203. PMC 5770020. PMID 29337994.
^"Italy's first Neanderthal dates back 250,000 years". 4 November 2015.
^Bruner, Emiliano; Manzi, Giorgio (2008-06-01). "Paleoneurology of an "early" Neandertal: endocranial size, shape, and features of Saccopastore 1". Journal of Human Evolution. 54 (6): 729–742. Bibcode:2008JHumE..54..729B. doi:10.1016/j.jhevol.2007.08.014. hdl:11573/69600. ISSN 0047-2484. PMID 18178238.
^ ^a ^bKaterina Harvati; Carolin Röding; Abel M. Bosman; Fotios A. Karakostis; Rainer Grün; Chris Stringer; Panagiotis Karkanas; Nicholas C. Thompson; Vassilis Koutoulidis; Lia A. Moulopoulos; Vassilis G. Gorgoulis; Mirsini Kouloukoussa (2019). "Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia". Nature. 571 (7766): 500–04. doi:10.1038/s41586-019-1376-z. hdl:10072/397334. PMID 31292546. S2CID 195873640.
^ ^a ^bSignals of Evolution in the Territory of Greece. Paleoanthropological Findings. Christos Valsamis. Intensive Course in Biological Anthropology. 1st Summer School of the European Anthropological Association. 16–30 June 2007, Prague, Czech Republic.
^Hennig, G. J.; Herr, W.; Weber, E.; Xirotiris, N. I. (6 August 1981). "ESR-dating of the fossil hominid cranium from Petralona Cave, Greece". Nature. 292 (5823): 533–36. Bibcode:1981Natur.292..533H. doi:10.1038/292533a0. S2CID 4359695.
^Vidal, Celine M.; Lane, Christine S.; Asfawrossen, Asrat; et al. (Jan 2022). "Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa". Nature. 601 (7894): 579–583. Bibcode:2022Natur.601..579V. doi:10.1038/s41586-021-04275-8. PMC 8791829. PMID 35022610.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-08-18. Retrieved 2007-03-17.
^Rajendran, P.; Koshy, Peter; Sadasivan, Santha (2006-12-01). "Homo Sapiens (Archaic) Baby Fossil of the Middle Pleistocene". Ancient Asia. 1: 7–13. doi:10.5334/aa.06102. ISSN 2042-5937.Rajendran, P.; Bharath Kumar, R.; Bhanu, Vijaya (2003). "Fossilized hominid baby skull from the ferricrete at Odai, Bommayarpalayam, Villupuram District, Tamil Nadu, South India"(PDF). Current Science. 84 (6): 754. Archived from the original(PDF) on 2016-03-03. Retrieved 2019-09-25. "A similar type of ferricrete on Kerala coast has been dated by electron spin resonance to 0.187 million years. Therefore, more or less the same age can be assigned to the ferricrete at Odai and to the infant baby skull found within it. In the hominid evolutionary stage this may belong to the Homo erectus or Homo sapiens (Archaic)"
^Hershkovitz, Israel; Weber, Gerhard W.; Quam, Rolf; Duval, Mathieu; Grün, Rainer; Kinsley, Leslie; Ayalon, Avner; Bar-Matthews, Miryam; Valladas, Helene; Mercier, Norbert; Arsuaga, Juan Luis; Martinón-Torres, María; Bermúdez de Castro, José María; Fornai, Cinzia; Martín-Francés, Laura; Sarig, Rachel; May, Hila; Krenn, Viktoria A.; Slon, Viviane; Rodríguez, Laura; García, Rebeca; Lorenzo, Carlos; Carretero, Jose Miguel; Frumkin, Amos; Shahack-Gross, Ruth; Bar-Yosef Mayer, Daniella E.; Cui, Yaming; Wu, Xinzhi; Peled, Natan; Groman-Yaroslavski, Iris; Weissbrod, Lior; Yeshurun, Reuven; Tsatskin, Alexander; Zaidner, Yossi; Weinstein-Evron, Mina (25 January 2018). "The earliest modern humans outside Africa". Science. 359 (6374): 456–59. Bibcode:2018Sci...359..456H. doi:10.1126/science.aap8369. hdl:10072/372670. PMID 29371468.
^Found underwater, this fossil was stratigraphically dated to younger than 450 ka, and assigned to either of two plausible low-sea-level events, but it is unknown whether it dates to the Eemian or to the LGM. Chang, Chun-Hsiang; Kaifu, Yousuke; Takai, Masanaru; Kono, Reiko T.; Grün, Rainer; Matsu'ura, Shuji; Kinsley, Les; Lin, Liang-Kong (2015). "The first archaic Homo from Taiwan". Nature Communications. 6 6037. Bibcode:2015NatCo...6.6037C. doi:10.1038/ncomms7037. PMC 4316746. PMID 25625212.
^Chang, C.-H.; Kaifu, M.; Kona, R. T.; Grün, R.; Matsu'ura, S.; Kinsley, L.; Lin, L.-K. (2015). "First archaic Homo from Taiwan". Nature Communications. 6 6037. Bibcode:2015NatCo...6.6037C. doi:10.1038/ncomms7037. PMC 4316746. PMID 25625212.
^Choi, Charles Q. (January 27, 2015). "Ancient Human Fossil Could Be New Primitive Species". Live Science.
^Tsutaya, Takumi; Sawafuji, Rikai; Taurozzi, Alberto J.; Fagernäs, Zandra; Patramanis, Ioannis; Troché, Gaudry; Mackie, Meaghan; Gakuhari, Takashi; Oota, Hiroki; Tsai, Cheng-Hsiu; Olsen, Jesper V.; Kaifu, Yousuke; Chang, Chun-Hsiang; Cappellini, Enrico; Welker, Frido (2025-04-11). "A male Denisovan mandible from Pleistocene Taiwan". Science. 388 (6743): 176–180. Bibcode:2025Sci...388..176T. doi:10.1126/science.ads3888. PMID 40208980.
^"News in Science – Missing link in human evolution found in Africa". www.abc.net.au. December 6, 2003.
^Chen, Fahu; Welker, Frido; Shen, Chuan-Chou; Bailey, Shara E.; Bergmann, Inga; Davis, Simon; Xia, Huan; Wang, Hui; Fischer, Roman; Freidline, Sarah E.; Yu, Tsai-Luen; Skinner, Matthew M.; Stelzer, Stefanie; Dong, Guangrong; Fu, Qiaomei; Dong, Guanghui; Wang, Jian; Zhang, Dongju; Hublin, Jean-Jacques (1 May 2019). "A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau"(PDF). Nature. 569 (7756). Springer Science and Business Media LLC: 409–12. Bibcode:2019Natur.569..409C. doi:10.1038/s41586-019-1139-x. ISSN 0028-0836. PMID 31043746. S2CID 141503768.
^Martina Lari; Fabio Di Vincenzo; Andrea Borsato; Silvia Ghirotto; Mario Micheli; Carlotta Balsamo; Carmine Collina; Gianluca De Bellis; Silvia Frisia; Giacomo Giacobini; Elena Gigli; John C. Hellstrom; Antonella Lannino; Alessandra Modi; Alessandro Pietrelli; Elena Pilli; Antonio Profico; Oscar Ramirez; Ermanno Rizzi; Stefania Vai; Donata Venturo; Marcello Piperno; Carles Lalueza-Fox; Guido Barbujani; David Caramelli; Giorgio Manzi (2015). "The Neanderthal in the karst: First dating, morphometric, and paleogenetic data on the fossil skeleton from Altamura (Italy)"(PDF). Journal of Human Evolution. 82: 88–94. Bibcode:2015JHumE..82...88L. doi:10.1016/j.jhevol.2015.02.007. hdl:2158/1002533. PMID 25805042. S2CID 23113153. Archived from the original(PDF) on 2020-03-17. Retrieved 2019-09-26.
^ ^a ^b ^cRainer Grün; Chris Stringer (2023). "Direct dating of human fossils and the ever-changing story of human evolution"(PDF). Quaternary Science Reviews. 322 (108379) 108379. Bibcode:2023QSRv..32208379G. doi:10.1016/j.quascirev.2023.108379. ISSN 0277-3791.
^Magori, M.H.Day (1983). "Laetoli Hominid 18: an early Homo sapiens skull". Journal of Human Evolution. 12 (8): 747–53. Bibcode:1983JHumE..12..747M. doi:10.1016/S0047-2484(83)80130-4.
^Article title Tabun 1 Image at Modern Human Origins
^Czarnetzki, A.; Gaudzinski, S.; Pusch, C. M. (2001-08-01). "Hominid skull fragments from Late Pleistocene layers in Leine Valley (Sarstedt, District of Hildesheim, Germany)". Journal of Human Evolution. 41 (2): 133–140. Bibcode:2001JHumE..41..133C. doi:10.1006/jhev.2001.0484. ISSN 0047-2484. PMID 11437523.
^"Krapina C Images at Modern Human Origins". Archived from the original on 2007-09-27. Retrieved 2007-03-20.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^hSmith TM, Tafforeau P, Reid DJ, et al. (December 2010). "Dental evidence for ontogenetic differences between modern humans and Neanderthals". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 107 (49): 20923–28. Bibcode:2010PNAS..10720923S. doi:10.1073/pnas.1010906107. PMC 3000267. PMID 21078988.
^"Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans". Nature.
^Zimmer, Carl (16 November 2015). "In a Tooth, DNA From Some Very Old Cousins, the Denisovans". New York Times. Retrieved 16 November 2015.
^Sawyer, Susanna; Renaud, Gabriel; Viola, Bence; Hublin, Jean-Jacques; Gansauge, Marie-Theres; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoly P.; Prüfer, Kay; Kelso, Janet; Pääbo, Svante (11 November 2015). "Nuclear and mitochondrial DNA sequences from two Denisovan individuals". PNAS. 112 (51): 15696–700. Bibcode:2015PNAS..11215696S. doi:10.1073/pnas.1519905112. PMC 4697428. PMID 26630009.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-07-18. Retrieved 2007-03-18.
^Coutinho-Nogueira, Dany; Coqueugniot, Hélène; Tillier, Anne-marie (10 September 2021). "Qafzeh 9 Early Modern Human from Southwest Asia: age at death and sex estimation re-assessed". Homo. 72 (4): 293–305. doi:10.1127/homo/2021/1513. PMID 34505621. S2CID 237469414.
^Coutinho Nogueira, D.; Dutour, O.; Coqueugniot, H.; Tillier, A.-m. (September 2019). "Qafzeh 9 mandible (ca 90–100 kyrs BP, Israel) revisited: μ-CT and 3D reveal new pathological conditions"(PDF). International Journal of Paleopathology. 26: 104–110. Bibcode:2019IJPal..26..104C. doi:10.1016/j.ijpp.2019.06.002. PMID 31351220. S2CID 198953011.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-10. Retrieved 2007-03-17.
^Warren, Matthew (22 August 2018). "Mum's a Neanderthal, Dad's a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid – Genetic analysis uncovers a direct descendant of two different groups of early humans". Nature. 560 (7719): 417–18. Bibcode:2018Natur.560..417W. doi:10.1038/d41586-018-06004-0. PMID 30135540.
^Vogel, Gretchen (22 August 2018). "This ancient bone belonged to a child of two extinct human species". Science. doi:10.1126/science.aav1858. S2CID 188160693. Retrieved 22 August 2018.
^Marshall, Michael (22 August 2018). "Prehistoric girl had parents belonging to different human species". New Scientist. Retrieved 22 August 2018.
^Martinón-Torres, María; d'Errico, Francesco; Santos, Elena; Álvaro Gallo, Ana; Amano, Noel; Archer, William; Armitage, Simon J.; Arsuaga, Juan Luis; Bermúdez de Castro, José María; Blinkhorn, James; Crowther, Alison; Douka, Katerina; Dubernet, Stéphan; Faulkner, Patrick; Fernández-Colón, Pilar (2021). "Earliest known human burial in Africa". Nature. 593 (7857): 95–100. Bibcode:2021Natur.593...95M. doi:10.1038/s41586-021-03457-8. hdl:10072/413039. ISSN 1476-4687. PMID 33953416. S2CID 233871256.
^Norton, Christopher J.; Braun, David R. (2011). Asian paleanthropology: From Africa to China and beyond. Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology. New York: Springer. p. 107. doi:10.1007/978-90-481-9094-2. ISBN 978-90-481-9093-5.
^"What does it mean to be human?". Smithsonian National Museum of Natural History. 2010-02-27. Archived from the original on 2021-03-05. Retrieved July 27, 2012.
^ ^a ^b ^cYokoyama, Yuji; Falguères, Christophe; Sémah, François; Jacob, Teuku; Grün, Rainer (2008-08-01). "Gamma-ray spectrometric dating of late Homo erectus skulls from Ngandong and Sambungmacan, Central Java, Indonesia". Journal of Human Evolution. 55 (2): 274–277. Bibcode:2008JHumE..55..274Y. doi:10.1016/j.jhevol.2008.01.006. ISSN 0047-2484. PMID 18479734.
^"La Quina 5". National Museum of Natural History. Smithsonian Institution. 30 August 2022. Retrieved 18 November 2023.
^Johanson, Donald; Edgar, Blake (2006). From Lucy to Language. Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-8064-8.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2011-07-16. Retrieved 2007-03-18.
^Hershkovitz, Israel; Marder, Ofer; Ayalon, Avner; Bar-Matthews, Miryam; Yasur, Gal; Boaretto, Elisabetta; Caracuta, Valentina; Alex, Bridget; et al. (2015). "Levantine cranium from Manot Cave (Israel) foreshadows the first European modern humans". Nature. 520 (7546): 216–19. Bibcode:2015Natur.520..216H. doi:10.1038/nature14134. PMID 25629628. S2CID 4386123.
^ ^a ^bDemeter, F.; Shackelford, L. L.; Bacon, A.-M.; Duringer, P.; Westaway, K.; Sayavongkhamdy, T.; Braga, J.; Sichanthongtip, P.; Khamdalavong, P.; Ponche, J.-L.; Wang, H.; Lundstrom, C.; Patole-Edoumba, E.; Karpoff, A.-M. (2012). "Anatomically modern human in Southeast Asia (Laos) by 46 ka". Proceedings of the National Academy of Sciences. 109 (36): 14375–80. Bibcode:2012PNAS..10914375D. doi:10.1073/pnas.1208104109. PMC 3437904. PMID 22908291.
^Demeter, Fabrice; Shackelford, Laura; Westaway, Kira; Duringer, Philippe; Bacon, Anne-Marie; Ponche, Jean-Luc; Wu, Xiujie; Sayavongkhamdy, Thongsa; Zhao, Jian-Xin; Barnes, Lani; Boyon, Marc; Sichanthongtip, Phonephanh; Sénégas, Frank; Karpoff, Anne-Marie; Patole-Edoumba, Elise; Coppens, Yves; Braga, José; Macchiarelli, Roberto (2015). "Early Modern Humans and Morphological Variation in Southeast Asia: Fossil Evidence from Tam Pa Ling, Laos". PLOS ONE. 10 (4) e0121193. Bibcode:2015PLoSO..1021193D. doi:10.1371/journal.pone.0121193. PMC 4388508. PMID 25849125.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2011-05-30. Retrieved 2007-03-18.
^ ^a ^bTorres, T.; et al. (2010). "Dating of the hominid Homo neanderthalensis remains accumulation from El Sidrón Cave Piloña, Asturias, North Spain: an example of multi-methodological approach to the dating of Upper Pleistocene sites". Archaeometry. 52 (4): 680–705. Bibcode:2010Archa..52..680D. doi:10.1111/j.1475-4754.2009.00491.x. hdl:1885/37039. S2CID 140163071.
^Morales, Juan I.; Cebrià, Artur; Soto, María; Rodríguez-Hidalgo, Antonio; Hernando, Raquel; Moreno-Ribas, Elena; Lombao, Diego; Rabuñal, José R.; Martín-Perea, David M.; García-Tabernero, Antonio; Allué, Ethel; García-Basanta, Andrea; Lizano, Esther; Marquès-Bonet, Tomàs; Talamo, Sahra (2023). "A new assemblage of late Neanderthal remains from Cova Simanya (NE Iberia)". Frontiers in Earth Science. 11 1230707. Bibcode:2023FrEaS..1130707M. doi:10.3389/feart.2023.1230707. hdl:10230/58416. ISSN 2296-6463.
^ ^a ^b"Fossils – Archaeology". National Museum of the Philippines. Retrieved 4 March 2025.
^https://www.kents-cavern.co.uk/evolution-of-man?utm_
^Article title Amud 1 Image at Modern Human Origins
^"Human evolution: interpreting evidence". Museum of Science, Boston, US. Archived from the original on May 2, 2004. Retrieved July 27, 2012.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-20. Retrieved 2007-03-18.
^Fu, Qiaomei; Bai, Fan; Rao, Huiyun; Chen, Shaokun; Ji, Yannan; Liu, Aoran; Bennett, E. Andrew; Liu, Feng; Ji, Qiang (18 June 2025). "The proteome of the late Middle Pleistocene Harbin individual". Science. 389 (6761): 704–707. Bibcode:2025Sci...389..704F. doi:10.1126/science.adu9677. PMID 40531192.
^Kristina, Killgrove (18 June 2025). "1st-ever Denisovan skull identified thanks to DNA analysis". Live Science. Retrieved 22 July 2025.
^Ji, Qiang; Wu, Wensheng; Ji, Yannan; Li, Qiang; Ni, Xijun (28 August 2021). "Late Middle Pleistocene Harbin cranium represents a new Homo species". Innovation (Cambridge (Mass.)). 2 (3) 100132. Bibcode:2021Innov...200132J. doi:10.1016/j.xinn.2021.100132. PMC 8454552. PMID 34557772.
^Fu, Q.; et al. (2015). "An early modern human from Romania with a recent Neanderthal ancestor". Nature. 524 (7564): 216–219. Bibcode:2015Natur.524..216F. doi:10.1038/nature14558. PMC 4537386. PMID 26098372.
^Синицын, А. А., Исследование памятников древнейшего этапа верхнего палеолита Восточной Европы. Раскопки стоянки Костенки-14 (Маркина Гора), Институт истории материальной культуры РАН, 2004. Seguin-Orlando, A. (2014). "Genomic structure in Europeans dating back at least 36,200 years". Science. 346 (6213): 1113–1118. Bibcode:2014Sci...346.1113S. doi:10.1126/science.aaa0114. PMID 25378462. S2CID 206632421.
^canadianarchaeology.ca
^Storm, Paul; Nelson, Andrew (1992). "The many faces of Wadjak man". Archaeology in Oceania. 27 (1): 37–46. doi:10.1002/j.1834-4453.1992.tb00281.x. JSTOR 40386932.
^Wadjak 1 and Wadjak 2 are fossil human skulls discovered near Wajak, a town in Malang Regency, East Java, Indonesia in 1888/90. Dubbed "Wajak Man", and formerly classified as a separate species (Homo wadjakensis), the skulls are now recognized as early anatomically modern human. They were dated to the Holocene, 12 to 5 ka, in the 1990s, but this has been revised in a 2013 study which claimed a far earlier date, "a minimum age of between 37.4 and 28.5 ka". Storm, Paul; Wood, Rachel; Stringer, Chris; Bartsiokas, Antonis; de Vos, John; Aubert, Maxime; Kinsley, Les; Grün, Rainer (2013). "U-series and radiocarbon analyses of human and faunal remains from Wajak, Indonesia". Journal of Human Evolution. 64 (5): 356–365. Bibcode:2013JHumE..64..356S. doi:10.1016/j.jhevol.2012.11.002. PMID 23465338. J. Krigbaum in: Habu et al. (eds), Handbook of East and Southeast Asian Archaeology (2017), p. 314.
^Peter Bellwood, Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago: Revised Edition (2007), 86ff.
^adams, fran. "Descriptions of Fossil Neandertals". www.boneandstone.com.
^Lindal, Joshua A.; Radović, Predrag; Mihailović, Dušan; Roksandic, Mirjana (2020-03-20). "Postcranial hominin remains from the Late Pleistocene of Pešturina Cave (Serbia)". Quaternary International. 542: 9–14. Bibcode:2020QuInt.542....9L. doi:10.1016/j.quaint.2020.02.019. ISSN 1040-6182. S2CID 213503541.
^K. Killgrove (7 March 2025). "29,000-year-old remains of child unearthed in Thailand cave with 'symbols of blood and power'". Live Science. Retrieved 8 March 2025.
^"29,000-Year-Old Ice Age Human Skeleton "Pangpond" Discovered in Prachuap Khiri Khan". 25 February 2025. Retrieved 8 March 2025.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2013-06-06. Retrieved 2007-03-18.
^Schulting RJ, Trinkaus E, Higham T, Hedges R, Richards M, Cardy B (May 2005). "A Mid-Upper Palaeolithic human humerus from Eel Point, South Wales, UK". Journal of Human Evolution. 48 (5): 493–505. Bibcode:2005JHumE..48..493S. doi:10.1016/j.jhevol.2005.02.001. PMID 15857652.
^"Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2013-08-16. Retrieved 2007-03-18.
^Freedman, L.; Lofgren, M (1983). "Human skeletal remains from Lake Tandou, New South Wales". Archaeology in Oceania. 18 (2): 98–105. doi:10.1002/arco.1983.18.2.98. JSTOR 40386634.
^"Lake Tandou Skull". Australia: The Land Where Time Began. Retrieved 2014-05-19.
^Stringer, C. B. (1985). "The hominid remains from Gough's Cave"(PDF). Proceedings of the University of Bristol Spelaeological Society. 17 (2): 145–52. Archived from the original(PDF) on 2013-11-10. Retrieved 2011-05-22.
^McKie, Robin (June 20, 2010). "Bones from a Cheddar Gorge cave show that cannibalism helped Britain's earliest settlers survive the ice age". The Observer. Guardian. Retrieved 2012-10-15.
^"Mystery of a West African skull from 13,000 years ago". Natural History Museum, London. Archived from the original on 2012-08-02. Retrieved July 27, 2012.
^ ^a ^bJones, ER; Gonzalez-Fortes, G; Connell, S; Siska, V; Eriksson, A; Martiniano, R; McLaughlin, RL; Gallego Llorente, M; Cassidy, LM; Gamba, C; Meshveliani, T; Bar-Yosef, O; Müller, W; Belfer-Cohen, A; Matskevich, Z; Jakeli, N; Higham, TF; Currat, M; Lordkipanidze, D; Hofreiter, M; Manica, A; Pinhasi, R; Bradley, DG (2015). "Upper Palaeolithic genomes reveal deep roots of modern Eurasians". Nat Commun. 6 8912. Bibcode:2015NatCo...6.8912J. doi:10.1038/ncomms9912. PMC 4660371. PMID 26567969. "We sequenced a Late Upper Palaeolithic ('Satsurblia' from Satsurblia cave, 1.4-fold coverage) and a Mesolithic genome ('Kotias' from Kotias Klde cave, 15.4-fold) from Western Georgia, at the very eastern boundary of Europe. We term these two individuals Caucasus hunter-gatherers (CHG)."
^Johnson, John. "Arlington Man". National Park Service. Retrieved December 25, 2014.
^Leroy-Gourhan, Michel Brézillon; preface by André (1969). Dictionnaire de la préhistoire (Ed. rev. & corr. ed.). Paris: Larousse. ISBN 978-2-03-075437-5.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
^https://www.amicodelpopolo.it/2024/09/17/il-cacciatore-vissuto-14mila-anni-fa/
^ ^a ^bNeubauer, Simon; Hublin, Jean-Jacques; Gunz, Philipp (2018). "The evolution of modern human brain shape". Science Advances. 4 (1) eaao5961. Bibcode:2018SciA....4.5961N. doi:10.1126/sciadv.aao5961. ISSN 2375-2548. PMC 5783678. PMID 29376123.
^VERWORN, Max (1919). Der Diluviale Menschenfund Von Obercassel Bei Bonn. Bearbeitet M. Verworn, R. Bonnet und G. Steinmann, Etc (in German).
^C. Smith (1999). "Who Was First? Untangling America's Prehistoric Roots". Discovery Communications Inc. Archived from the original on December 24, 2007. Retrieved July 2, 2014.
^Bird, Junius B. (1988). "Four views of skull from skeleton 99.1/779". In Hyslop, John (ed.). Travels and Archaeology in South Chile. University of Iowa Press. p. 214. ISBN 978-1-58729-014-5.
^Bird, Junius B.; Bird, Margaret (1988). Travels and Archeology in South Chile. New York: Cornell University. ISBN 978-1-58729-014-5. Retrieved August 21, 2013.
^"An Early Hominid From Chad". Current Anthropology. 7 (5): 584–585. 1966. doi:10.1086/200776. ISSN 0011-3204. S2CID 143549941.
^Allen, Jim (2010). "The Curious History of the Talgai Skull". Bulletin of the History of Archaeology. 20 (2): 4. doi:10.5334/bha.20202. ISSN 2047-6930.
^Seidler, Christoph (9 February 2011). "Forscher entzaubern Steinzeitmann". Der Spiegel (in German). Retrieved 2012-04-19.
^Vialet, Amélie; André, Lucile; Aoudia, Louiza. "The Fossil Man from Asselar (present-day Mali). Critical study, historical perspective and new interpretations". Kundoc. Anthropology.
^The identification of the WHG component in modern populations is based on the analysis of the genome of a Mesolithic hunter-gatherer buried c. 8000 years ago in the Loschbour rock shelter in Müllerthal, near Heffingen, Luxembourg. Lazaridis, Iosif (2014). "Ancient human genomes suggest three ancestral populations for present-day Europeans". Nature. 513 (7518): 409–413. arXiv:1312.6639. Bibcode:2014Natur.513..409L. doi:10.1038/nature13673. hdl:11336/30563. PMC 4170574. PMID 25230663..
^"L'Homme du Loschbour, le plus ancien Luxembourgeois, à la base d'un succès scientifique" (in French). Monarchy of Luxembourg. 20 October 2014. Archived from the original on 29 November 2018. Retrieved 28 November 2018.
^https://www.researchgate.net/figure/Remains-of-a-child-skeleton-Burial-1-1985-House-4-Tumba-Madari-Skopje-photo_fig2_355616457
^Angel, J.L.; Phenice, T.W.; Robbins, L.H.; Lynch, B.M. (1980). Late stone age fishermen of Lothagam, Kenya. National Anthropological Archives, Sithsonian Institution, Part 3.
^Lo 4b is the best preserved skull out of a sample of 30 fully modern skeletons of the period 9–6 ka, found at Lothagam, West Turkana, Kenya, excavated between 1965 and 1975. Joseph F. Powell, The First Americans (2005), 169.
^Carlhoff, Selina; Duli, Akin; Nägele, Kathrin; Nur, Muhammad; Skov, Laurits; Sumantri, Iwan; Oktaviana, Adhi Agus; Hakim, Budianto; Burhan, Basran; Syahdar, Fardi Ali; McGahan, David P. (2021-08-26). "Genome of a middle Holocene hunter-gatherer from Wallacea". Nature. 596 (7873): 543–547. Bibcode:2021Natur.596..543C. doi:10.1038/s41586-021-03823-6. ISSN 0028-0836. PMC 8387238. PMID 34433944.

Bibliography

Tattersall, Ian; Schwartz, Jeffery (2000). Extinct Humans. Boulder CO: Westview Press. ISBN 978-0-8133-3482-0.
Larsen, Clark Spencer; Matter, Robert M; Gebo, Daniel L (1991). Human Origins: the fossil record. Waveland Press, Prospect Heights, IL. ISBN 978-0-88133-575-0.
"Smithsonian Human Origins Program". Retrieved 2006-08-29.
"Prominent Hominid Fossils". Retrieved 2006-08-31.
Grine, F.E.; Jungers, W.L.; Schultz, J. (1996). "Phenetic Affinities Among Early Homo Crania from East and South Africa". Journal of Human Evolution. 30 (3): 189–225. Bibcode:1996JHumE..30..189G. doi:10.1006/jhev.1996.0019.

External links

Interactive map of primate fossil finds around the world Archived 2012-02-22 at the Wayback Machine
Informative lecture on Australopithecines
The Age of Homo sapiens – Interactive Map of Human Evolution Fossils
Human Timeline (Interactive) – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).

[1] "In effect, there is now no a priori reason to presume that human-chimpanzee split time are especially recent, and the fossil evidence is now fully compatible with older chimpanzee–human divergence dates [7 to 10 Ma]" White TD, Asfaw B, Beyene Y, et al. (October 2009). "Ardipithecus ramidus and the paleobiology of early hominids". Science. 326 (5949): 75–86. Bibcode:2009Sci...326...75W. doi:10.1126/science.1175802. PMID 19810190. S2CID 20189444.

[2] Brunet, Michel; Guy, Franck; Pilbeam, David; Mackaye, Hassane Taisso; Likius, Andossa; Ahounta, Djimdoumalbaye; Beauvilain, Alain; Blondel, Cécile; Bocherens, Hervé (2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa"(PDF). Nature. 418 (6894): 145–51. Bibcode:2002Natur.418..145B. doi:10.1038/nature00879. PMID 12110880. S2CID 1316969.

[3] "Bar 10200'". Smithsonian National Museum of Natural History. 2010-01-23. Retrieved 2012-07-27.

[4] "Ardipithecus kadabba". efossils. Retrieved 26 March 2015.

[5] Amos, Jonathan (2009-10-01). "Fossil finds extend human story". BBC News.

[6] Kissel M, Hawks J (2015). "What are the Lothagam and Tabarin Mandibles?"(PDF). PaleoAnthropology: 37. doi:10.4207/PA.2015.ART94 (inactive 12 July 2025).{{cite journal}}: CS1 maint: DOI inactive as of July 2025 (link)

[7] McDougall, I.A.N.; Craig, Feibel (1999). "Numerical age control for the Miocene-Pliocene succession at Lothagam, a hominoid-bearing sequence in the northern Kenya Rift". Journal of the Geological Society. 156 (4): 731–45. Bibcode:1999JGSoc.156..731M. doi:10.1144/gsjgs.156.4.0731. S2CID 128952193.

[8] Bernard Wood, Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution (2011), 887.

[Hill&Ward1988-9] Hill, Andrew; Ward, Steven (1988). "Origin of the Hominidae: the record of African large hominoid evolution between 14 My and 4 My". Yearbook of Physical Anthropology. 31 (59): 49–83. Bibcode:1988AJPA...31S..49H. doi:10.1002/ajpa.1330310505.

[10] Patterson B, Behrensmeyer AK, Sill WD (June 1970). "Geology and fauna of a new Pliocene locality in north-western Kenya". Nature. 226 (5249): 918–21. Bibcode:1970Natur.226..918P. doi:10.1038/226918a0. PMID 16057594. S2CID 4185736.

[11] Lothagam mandible fragment Archived 2011-07-16 at the Wayback Machine

[12] Ward, Steven; Hill, Andrew (1987). "Pliocene hominid partial mandible from Tabarin, Baringo, Kenya". American Journal of Physical Anthropology. 72 (1): 21–37. Bibcode:1987AJPA...72...21W. doi:10.1002/ajpa.1330720104. PMID 3103460.

[13] Heslip, Steven (2001). "Australopithecus anamensis". Archived from the original on June 8, 2011.

[14] ttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17819910/

[15] "Oldupai". Ntz.info. Retrieved 2012-10-15.

[16] Ward, C.V.; Leakey, M.G.; Brown, B.; Brown, F.; Harris, J.; Walker, A. (1999), "South Turkwel: A new Pliocene hominid site in Kenya", Journal of Human Evolution, 36 (1): 69–95, Bibcode:1999JHumE..36...69W, doi:10.1006/jhev.1998.0262, PMID 9924134

[17] Anthropology, The University of Texas at Austin, Department of. "Kenyanthropus platyops: KNM WT 40000". www.efossils.org.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[18] "KNM-WT 40000". 23 January 2010.

[19] "New human ancestor species from Ethiopia lived alongside Lucy's species". www.sciencedaily.com. 27 May 2015. Retrieved 2015-05-28.

[20] Article title Image at Modern Human Origins

[21] ttp://www.eurekalert.org/multimedia/pub/87535.php Archived 2020-06-04 at the Wayback Machine Image at Eurekalert

[22] Villmoare, Brian; Kimbel, William H.; Seyoum, Chalachew; Campisano, Christopher J.; DiMaggio, Erin N.; Rowan, John; Braun, David R.; Arrowsmith, J. Ramón; Reed, Kaye E. (2015-03-20). "Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia". Science. 347 (6228): 1352–55. Bibcode:2015Sci...347.1352V. doi:10.1126/science.aaa1343. ISSN 0036-8075. PMID 25739410.: "The Gurumaha Tuff is radiometrically dated to 2.842±0.007 Ma, a date that is consistent with the normal magnetic polarity of the Gurumaha section, presumably the Gauss Chron. An upper bounding age for LD 350-1 is provided by an adjacent, downfaulted younger block that contains the 2.665±0.016 Ma Lee Adoyta Tuff. [...] the age of LD 350-1 can be further constrained by stratigraphic scaling. [...] Based on the current chronostratigraphic framework for Ledi-Geraru, we consider the age of LD 350-1 to be 2.80–2.75 Ma".

[23] Bouri Vertebrate Paleontology "Australopithecus garhi: BOU-VP-12/130". efossils. Retrieved 13 June 2016.

[24] Villmoare, Brian; Delezene, Lucas K.; Rector, Amy L.; DiMaggio, Erin N.; Campisano, Christopher J.; Feary, David A.; Ali, Baro'o Mohammed; Chupik, Daniel; Deino, Alan L.; Garello, Dominique I.; Hayidara, Mohammed Ahmeddin; Locke, Ellis M.; Omar, Omar Abdulla; Robinson, Joshua R.; Scott, Eric (2025-08-13). "New discoveries of Australopithecus and Homo from Ledi-Geraru, Ethiopia". Nature: 1–7. doi:10.1038/s41586-025-09390-4. ISSN 1476-4687. PMC 12893913.

[25] ttp://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/sts-71 Image at Smithsonian

[26] At the time of its discovery considered the oldest fossil evidence of genus Homo. Ramirez Rozzi, Fernando V.; Bromage, Tim; Schrenk, Friedemann (1997). "UR 501, the Plio-Pleistocene hominid from Malawi. Analysis of the microanatomy of the enamel". Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série IIA. 325 (3): 231–234. Bibcode:1997CRASE.325..231R. doi:10.1016/S1251-8050(97)88294-8.. Since the discovery of LD 350-1 (2.8 Ma, intermediate between Australopithecus and Homo) arguably demoted to the rank of second-oldest fossil of Homo.

[27] "STS 14". Archived from the original on 2006-01-18. Retrieved 2006-07-11. Image at Modern Human Origins. "Australopithecus africanus". Australian Museum. 20 January 2011.

[HerriesShaw2011-28] Herries, Andy I.R.; Shaw, John (2011). "Palaeomagnetic analysis of the Sterkfontein palaeocave deposits: Implications for the age of the hominin fossils and stone tool industries". Journal of Human Evolution. 60 (5): 523–39. Bibcode:2011JHumE..60..523H. doi:10.1016/j.jhevol.2010.09.001. ISSN 0047-2484. PMID 21392817.

[:0-29] Herries, Andy (2020). "Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa". Science. 368 (6486) eaaw7293. doi:10.1126/science.aaw7293. hdl:11568/1040368. PMID 32241925. S2CID 214763272.

[30] Martin, Jesse M.; Leece, A. B.; Neubauer, Simon; Baker, Stephanie E.; Mongle, Carrie S.; Boschian, Giovanni; Schwartz, Gary T.; Smith, Amanda L.; Ledogar, Justin A.; Strait, David S.; Herries, Andy I. R. (2020-11-09). "Drimolen cranium DNH 155 documents microevolution in an early hominin species". Nature Ecology & Evolution. 5 (1): 38–45. Bibcode:2020NatEE...5...38M. doi:10.1038/s41559-020-01319-6. hdl:11568/1066411. ISSN 2397-334X. PMID 33168991. S2CID 226296091.

[31] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-17. Retrieved 2007-03-18.

[32] ttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41527936/

[33] Department of Anthropology: The University of Texas at Austin. "Paranthropus robustus: TM 1517". Retrieved 2014-06-09.

[34] "Spectacular South African Skeletons Reveal New Species from Murky Period of Human Evolution". Scientific American. Archived from the original on 2013-11-11.

[35] Juliet King (June 4, 2010). "Australopithecus sediba fossil named by 17-year-old Johannesburg student". Origins Centre. Archived from the original on March 25, 2012. Retrieved 2011-07-09.

[36] Amos, Jonathan (2011-09-08). "African fossils put new spin on human origins story". BBC News. Retrieved 9 September 2011.

[CambridgeDictHumBiol&Evolp286-37] Mai, L.L., Owl, M.Y., & Kersting, M.P. (2005), p. 286

[38] "SK 46". 24 January 2010.

[39] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2007-09-27. Retrieved 2007-03-18.

[40] ttp://humanorigins.si.edu/evidence/3d-collection/oh-24 Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine Image at Smithsonian

[41] Article title OH 8 image of foot at Modern Human Origins

[42] Lordkipanidze, D.; de Leon, Ponce; Margvelashvili, A.; Rak, Y.; Rightmire, G. P.; Vekua, A.; Zollikofer, C. P. E. (2013). "A Complete Skull from Dmanisi, Georgia, and the Evolutionary Biology of Early Homo". Science. 342 (6156): 326–31. Bibcode:2013Sci...342..326L. doi:10.1126/science.1238484. PMID 24136960. S2CID 20435482.

[Meave_G._Leakey_2012-43] Leakey MG, Spoor F, Dean MC, et al. (August 2012). "New fossils from Koobi Fora in northern Kenya confirm taxonomic diversity in early Homo". Nature. 488 (7410): 201–04. Bibcode:2012Natur.488..201L. doi:10.1038/nature11322. PMID 22874966. S2CID 4431262.F

[44] Inverted strata Archived 2006-10-02 at the Wayback Machine

[45] Donald C. Johanson; Blake Edgar (1996). From Lucy to Language. New York: Simon & Schuster. p. 158.

[46] "Image at Smithsonian". Archived from the original on 2016-03-07. Retrieved 2013-02-08.

[47] Leakey, R. E. F.; Walker, A. C. (1988). "New Australopithecus boisei specimens from East and West Lake Turkana, Kenya". American Journal of Physical Anthropology. 76 (1): 1–24. Bibcode:1988AJPA...76....1L. doi:10.1002/ajpa.1330760102. ISSN 1096-8644. PMID 3136654.

[48] Grine, Frederick E. (2007). Grine, Frederick E. (ed.). Evolutionary History of the "Robust" Australopithecines. Transaction Publishers. pp. 99, 185–86, 247. ISBN 978-0-202-36596-1. Retrieved 16 February 2015.

[Wood-49] Wood, Bernard (2011). Wood, Bernard (ed.). Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution, 2 Volume Set. doi:10.1002/9781444342499. ISBN 978-1-4443-4247-5. Retrieved 11 May 2014.Access to the references of this book.

[50] Lepre, C. J.; Kent, D. V. (2010). "New magnetostratigraphy for the Olduvai Subchron in the Koobi Fora Formation, northwest Kenya, with implications for early Homo". Earth and Planetary Science Letters. 290 (3–4): 362. Bibcode:2010E&PSL.290..362L. doi:10.1016/j.epsl.2009.12.032.. "paleo-magnetic results of this study delimit the age of KNM-ER 3733 to 1.78–1.48 Ma, making it one of the most securely dated fossils of early African H. erectus when compared to the oldest Homo fossils from Europe and Asia."

[51] Toro-Moyano, Isidro; Martínez-Navarro, Bienvenido; Agustí, Jordi; Souday, Caroline; Bermúdez de Castro, José María; Martinón-Torres, María; Fajardo, Beatriz; Duval, Mathieu; Falguères, Christophe; Oms, Oriol; Parés, Josep Maria; Anadón, Pere; Julià, Ramón; García-Aguilar, José Manuel; Moigne, Anne-Marie (2013). "The oldest human fossil in Europe, from Orce (Spain)". Journal of Human Evolution. 65 (1): 1–9. Bibcode:2013JHumE..65....1T. doi:10.1016/j.jhevol.2013.01.012. hdl:10072/338463. PMID 23481345.

[52] Wood, Bernard A.; Constantino, Paul J. (28 November 2007). "Paranthropus boisei: Fifty Years of Evidence and Analysis". Yearbook of Physical Anthropology. 50 (S45): 109–10. Bibcode:2007AJPA..134S.106W. doi:10.1002/ajpa.20732. PMID 18046746.

[53] Smithsonian National Museum of Natural History (2010-01-24). "Konso KGA10-525". What does it mean to be human?. Retrieved 17 February 2015.

[54] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-17. Retrieved 2007-03-17.

[:2-55] "Atapuerca completa el puzle con el "Homo erectus": "Es seguro, no hay dudas"". www.larazon.es (in Spanish). 2023-01-29. Retrieved 2023-08-13.

[56] Michael Hopkin (March 26, 2008). "Fossil find is oldest European yet". Nature News. doi:10.1038/news.2008.691.

[57] Lebatard, Anne-Elisabeth; Alçiçek, M. Cihat; Rochette, Pierre; Khatib, Samir; Vialet, Amélie; Boulbes, Nicolas; Bourlès, Didier L; Demory, François; Guipert, Gaspard; Mayda, Serdar; Titov, Vadim V; Vidal, Laurence; De Lumley, Henry (2014). "Dating the Homo erectus bearing travertine from Kocabas (Denizli, Turkey) at at least 1.1 Ma". Earth and Planetary Science Letters. 390: 8–18. Bibcode:2014E&PSL.390....8L. doi:10.1016/j.epsl.2013.12.031.

[58] Kappelman, J; Alçiçek, MC; Kazanci, N; Schultz, M; Ozkul, M; Sen, S (January 2008). "FirstHomo erectus from Turkey and implications for migrations into temperate Eurasia". American Journal of Physical Anthropology. 135 (1): 110–16. Bibcode:2008AJPA..135..110K. doi:10.1002/ajpa.20739. PMID 18067194.

[59] "New Skull from Eritrea – Archaeology Magazine Archive". archive.archaeology.org.

[60] Parés, J. M.; Arnold, L.; Duval, M.; Demuro, M.; Pérez-González, A.; Bermúdez de Castro, J. M.; Carbonell, E.; Arsuaga, J. L. (2013). "Reassessing the age of Atapuerca-TD6 (Spain): new paleomagnetic results"(PDF). Journal of Archaeological Science. 40 (12): 4586–95. Bibcode:2013JArSc..40.4586P. doi:10.1016/j.jas.2013.06.013.

[61] "Trinil 2". 24 January 2010.

[62] "Ternifine or Tighenif". Archived from the original on 11 July 2014. Retrieved 28 March 2015.

[63] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-01-06. Retrieved 2007-03-17.

[64] Shen, G; Gao, X; Gao, B; Granger, De (2009). "Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating". Nature. 458 (7235): 198–200. Bibcode:2009Natur.458..198S. doi:10.1038/nature07741. PMID 19279636. S2CID 19264385.

[65] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-01-06. Retrieved 2007-03-17.

[66] Romero, Lorena Sánchez (2020-11-27). "Prehistoria - Benjamina, la niña pre neandertal más querida de Atapuerca". Quo (in Spanish). Retrieved 2023-08-24.

[67] Gracia, Ana; Martínez-Lage, Juan F.; Arsuaga, Juan-Luis; Martínez, Ignacio; Lorenzo, Carlos; Pérez-Espejo, Miguel-Ángel (2010-06-01). "The earliest evidence of true lambdoid craniosynostosis: the case of "Benjamina", a Homo heidelbergensis child". Child's Nervous System. 26 (6): 723–727. doi:10.1007/s00381-010-1133-y. ISSN 1433-0350. PMID 20361331. S2CID 33720448.

[:4-68] Stringer, Chris (2012). "The status of Homo heidelbergensis (Schoetensack 1908)". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews. 21 (3): 101–107. doi:10.1002/evan.21311. PMID 22718477. S2CID 205826399.

[Saldanha-69] Schwartz, Jeffrey H.; Tattersall, Ian (2005). The Human Fossil Record, Craniodental Morphology of Genus Homo (Africa and Asia). John Wiley & Sons. pp. 248–55. ISBN 978-0-471-32644-1..

[70] Streeter; et al. (2001). ""Margret. "Histomorphometric age assessment of the Boxgrove 1 tibial diaphysis". Journal of Human Evolution. 40 (4): 331–38. doi:10.1006/jhev.2001.0460. PMID 11312585.

[71] Di Vincenzo, Fabio; Bernardini, Federico; Manzi, Giorgio. "The Ceprano calvarium, twenty years after. A new generation of (digital) studies". ResearchGate. Retrieved 26 October 2017.

[72] Fraioli, Luca. "Dopo 400mila anni, ecco il vero volto dell'Uomo di Ceprano". Retrieved 26 October 2017.

[73] ""Agamenón", el homínido más famoso de Atapuerca, no estaba sordo". historia.nationalgeographic.com.es (in Spanish). 2019-10-11. Retrieved 2023-08-23.

[74] Delson, Eric; Tattersall, Ian; Couvering, John Van; Brooks, Alison S. (2004). Eric Delson; Ian Tattersall; John Van Couvering; Alison S. Brooks (eds.). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory: Second Edition. Routledge. p. 624. ISBN 978-1-135-58228-9. Retrieved 9 August 2015.

[75] Smithsonian National Museum of Natural History (2010-01-30). "Salé". What does it mean to be human?. Retrieved 18 May 2014.

[76] J. J. Jaeger (1975). "The mammalian faunas and hominid fossils of the Middle Pleistocene of the Maghreb". In K. W. Butzer; G. L. Isaac (eds.). After the Australopithecines. Den Hage. pp. 399–418. ISBN 978-90-279-7629-1.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)

[77] Bräuer, G. (2012), "Middle Pleistocene Diversity in Africa and the Origin of Modern Humans", in Hublin, Jean-Jacques; McPherron, Shannon P. (eds.), Modern Origins: A North African Perspective, Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 221–240, doi:10.1007/978-94-007-2929-2_15, ISBN 978-94-007-2929-2

[78] Natural History Museum Neanderthal woman in pieces Retrieved 16 May 2018

[79] ttp://humanorigins.si.edu/evidence/3d-collection/ndutu Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine Image at Smithsonian

[80] Montiel, Gustavo; Lorenzo, Carlos (2023). "A New Virtual Reconstruction of the Ndutu Cranium". Heritage. 6 (3): 2822–2850. doi:10.3390/heritage6030151. ISSN 2571-9408.

[81] Peter Brown. "Hexian". Peter Brown's Australian & Asian Palaeoanthropology. Retrieved 2014-05-18.

[82] Article title Hexian PA830 image at Modern Human Origins

[Grun-83] Rainer Grün; Pei-Hua Huang; Wanpo Huang; Frank McDermott; Alan Thorne; Chris B. Stringer; Ge Yan (1998). "ESR and U-series analyses of teeth from the palaeoanthropological site of Hexian, Anhui Province, China". Journal of Human Evolution. 34 (6): 555–564. Bibcode:1998JHumE..34..555G. doi:10.1006/jhev.1997.0211. ISSN 0047-2484. PMID 9650100.

[:12-84] Maolin, Wu (1983). "Homo erectus from Hexian, Anhui found in 1981". Acta Anthropologica Sinica. 2 (2): 109–205.

[85] Skinner, Matthew M.; de Vries, Dorien; Gunz, Philipp; Kupczik, Kornelius; Klassen, R. Paul; Hublin, Jean-Jacques; Roksandic, Mirjana (2016-04-01). "A dental perspective on the taxonomic affinity of the Balanica mandible (BH-1)". Journal of Human Evolution. 93: 63–81. Bibcode:2016JHumE..93...63S. doi:10.1016/j.jhevol.2016.01.010. ISSN 0047-2484. PMID 27086056.

[86] Dirks, Paul HGM; Roberts, Eric M.; Hilbert-Wolf, Hannah; Kramers, Jan D.; Hawks, John; Dosseto, Anthony; Duval, Mathieu; Elliott, Marina; Evans, Mary; Grün, Rainer; Hellstrom, John; Herries, Andy IR; Joannes-Boyau, Renaud; Makhubela, Tebogo V.; Placzek, Christa J.; Robbins, Jessie; Spandler, Carl; Wiersma, Jelle; Woodhead, Jon; Berger, Lee R. (9 May 2017). "The age of Homo naledi and associated sediments in the Rising Star Cave, South Africa". eLife. 6 e24231. doi:10.7554/eLife.24231. PMC 5423772. PMID 28483040.

[87] Grün, R., Pike, A., McDermott, F., Eggins, S., Mortimer, G., Aubert, M., ... & Brink, J. (2020). Dating the skull from Broken Hill, Zambia, and its position in human evolution. Nature, 580(7803), 372-375.

[88] ttps://www.nhm.ac.uk/discover/news/2020/april/dating-the-broken-hill-skull--homo-heidelbergensis.html

[89] David Richter; et al. (8 June 2017). "The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age". Nature. 546 (7657): 293–96. Bibcode:2017Natur.546..293R. doi:10.1038/nature22335. PMID 28593967. S2CID 205255853. "Here we report the ages, determined by thermoluminescence dating, of fire-heated flint artefacts obtained from new excavations at the Middle Stone Age site of Jebel Irhoud, Morocco, which are directly associated with newly discovered remains of H. sapiens8. A weighted average age places these Middle Stone Age artefacts and fossils at 315±34 thousand years ago. Support is obtained through the recalculated uranium series with electron spin resonance date of 286±32 thousand years ago for a tooth from the Irhoud 3 hominin mandible."; Smith TM, Tafforeau P, Reid DJ, et al. (April 2007). "Earliest evidence of modern human life history in North African early Homo sapiens". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 104 (15): 6128–33. Bibcode:2007PNAS..104.6128S. doi:10.1073/pnas.0700747104. PMC 1828706. PMID 17372199.

[90] Soukup, Václav; Mechurová, Zdenka (2018-12-14). "Mysterious Prehistoric Samuel: Homo erectus paleohungaricus in the Context of Anthropogenesis". Anthropologia Integra. 9 (2): 7–19. doi:10.5817/AI2018-2-7. ISSN 1804-6665.

[91] Article title Dali image at Modern Human Origins

[92] Sun, Xuefeng; Yi, Shuangwen; Lu, Huayu; Zhang, Wenchao (2017). "TT-OSL and post-IR IRSL dating of the Dali Man site in central China". Quaternary International. 434: 99–106. Bibcode:2017QuInt.434...99S. doi:10.1016/j.quaint.2015.05.027. "correlating the pIRIR290 ages between 267.7±13.9 ka and 258.3±14.2 ka and new pollen analysis, we proposed a new viewpoint that the Dali Man was likely to live during a transitional period from glacial to interglacial climate in the S2/L3 (MIS 7/8) stage."

[93] Lu, Z.; Meldrum, D. J.; Huang, Y.; He, J.; Sarmiento, E. E. (2011-12-01). "The Jinniushan hominin pedal skeleton from the late Middle Pleistocene of China". Homo. 62 (6): 389–401. doi:10.1016/j.jchb.2011.08.008. ISSN 0018-442X. PMID 22040649.

[:3-94] Ju-kang), Wu Rukang (Woo (1988-06-15). "The reconstruction of the fossil human skull from Jinniushan, Yinkou, Liaoning Province and its maintures". Acta Anthropologica Sinica. 7 (2): 97. ISSN 1000-3193.

[95] "Ariadne portal". portal.ariadne-infrastructure.eu. Retrieved 2024-01-29.

[96] Vialet, Amélie; Modesto-Mata, Mario; Martinón-Torres, María; Pinillos, Marina Martínez de; Castro, José-María Bermúdez de (2018-01-16). "A reassessment of the Montmaurin-La Niche mandible (Haute Garonne, France) in the context of European Pleistocene human evolution". PLOS ONE. 13 (1) e0189714. Bibcode:2018PLoSO..1389714V. doi:10.1371/journal.pone.0189714. ISSN 1932-6203. PMC 5770020. PMID 29337994.

[97] "Italy's first Neanderthal dates back 250,000 years". 4 November 2015.

[98] Bruner, Emiliano; Manzi, Giorgio (2008-06-01). "Paleoneurology of an "early" Neandertal: endocranial size, shape, and features of Saccopastore 1". Journal of Human Evolution. 54 (6): 729–742. Bibcode:2008JHumE..54..729B. doi:10.1016/j.jhevol.2007.08.014. hdl:11573/69600. ISSN 0047-2484. PMID 18178238.

[Nature_Harvati2019-99] Katerina Harvati; Carolin Röding; Abel M. Bosman; Fotios A. Karakostis; Rainer Grün; Chris Stringer; Panagiotis Karkanas; Nicholas C. Thompson; Vassilis Koutoulidis; Lia A. Moulopoulos; Vassilis G. Gorgoulis; Mirsini Kouloukoussa (2019). "Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia". Nature. 571 (7766): 500–04. doi:10.1038/s41586-019-1376-z. hdl:10072/397334. PMID 31292546. S2CID 195873640.

[Signals_2007-100] Signals of Evolution in the Territory of Greece. Paleoanthropological Findings. Christos Valsamis. Intensive Course in Biological Anthropology. 1st Summer School of the European Anthropological Association. 16–30 June 2007, Prague, Czech Republic.

[101] Hennig, G. J.; Herr, W.; Weber, E.; Xirotiris, N. I. (6 August 1981). "ESR-dating of the fossil hominid cranium from Petralona Cave, Greece". Nature. 292 (5823): 533–36. Bibcode:1981Natur.292..533H. doi:10.1038/292533a0. S2CID 4359695.

[Vidal22-102] Vidal, Celine M.; Lane, Christine S.; Asfawrossen, Asrat; et al. (Jan 2022). "Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa". Nature. 601 (7894): 579–583. Bibcode:2022Natur.601..579V. doi:10.1038/s41586-021-04275-8. PMC 8791829. PMID 35022610.

[103] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-08-18. Retrieved 2007-03-17.

[104] Rajendran, P.; Koshy, Peter; Sadasivan, Santha (2006-12-01). "Homo Sapiens (Archaic) Baby Fossil of the Middle Pleistocene". Ancient Asia. 1: 7–13. doi:10.5334/aa.06102. ISSN 2042-5937.Rajendran, P.; Bharath Kumar, R.; Bhanu, Vijaya (2003). "Fossilized hominid baby skull from the ferricrete at Odai, Bommayarpalayam, Villupuram District, Tamil Nadu, South India"(PDF). Current Science. 84 (6): 754. Archived from the original(PDF) on 2016-03-03. Retrieved 2019-09-25. "A similar type of ferricrete on Kerala coast has been dated by electron spin resonance to 0.187 million years. Therefore, more or less the same age can be assigned to the ferricrete at Odai and to the infant baby skull found within it. In the hominid evolutionary stage this may belong to the Homo erectus or Homo sapiens (Archaic)"

[105] Hershkovitz, Israel; Weber, Gerhard W.; Quam, Rolf; Duval, Mathieu; Grün, Rainer; Kinsley, Leslie; Ayalon, Avner; Bar-Matthews, Miryam; Valladas, Helene; Mercier, Norbert; Arsuaga, Juan Luis; Martinón-Torres, María; Bermúdez de Castro, José María; Fornai, Cinzia; Martín-Francés, Laura; Sarig, Rachel; May, Hila; Krenn, Viktoria A.; Slon, Viviane; Rodríguez, Laura; García, Rebeca; Lorenzo, Carlos; Carretero, Jose Miguel; Frumkin, Amos; Shahack-Gross, Ruth; Bar-Yosef Mayer, Daniella E.; Cui, Yaming; Wu, Xinzhi; Peled, Natan; Groman-Yaroslavski, Iris; Weissbrod, Lior; Yeshurun, Reuven; Tsatskin, Alexander; Zaidner, Yossi; Weinstein-Evron, Mina (25 January 2018). "The earliest modern humans outside Africa". Science. 359 (6374): 456–59. Bibcode:2018Sci...359..456H. doi:10.1126/science.aap8369. hdl:10072/372670. PMID 29371468.

[106] Found underwater, this fossil was stratigraphically dated to younger than 450 ka, and assigned to either of two plausible low-sea-level events, but it is unknown whether it dates to the Eemian or to the LGM. Chang, Chun-Hsiang; Kaifu, Yousuke; Takai, Masanaru; Kono, Reiko T.; Grün, Rainer; Matsu'ura, Shuji; Kinsley, Les; Lin, Liang-Kong (2015). "The first archaic Homo from Taiwan". Nature Communications. 6 6037. Bibcode:2015NatCo...6.6037C. doi:10.1038/ncomms7037. PMC 4316746. PMID 25625212.

[Changetal2015-107] Chang, C.-H.; Kaifu, M.; Kona, R. T.; Grün, R.; Matsu'ura, S.; Kinsley, L.; Lin, L.-K. (2015). "First archaic Homo from Taiwan". Nature Communications. 6 6037. Bibcode:2015NatCo...6.6037C. doi:10.1038/ncomms7037. PMC 4316746. PMID 25625212.

[108] Choi, Charles Q. (January 27, 2015). "Ancient Human Fossil Could Be New Primitive Species". Live Science.

[109] Tsutaya, Takumi; Sawafuji, Rikai; Taurozzi, Alberto J.; Fagernäs, Zandra; Patramanis, Ioannis; Troché, Gaudry; Mackie, Meaghan; Gakuhari, Takashi; Oota, Hiroki; Tsai, Cheng-Hsiu; Olsen, Jesper V.; Kaifu, Yousuke; Chang, Chun-Hsiang; Cappellini, Enrico; Welker, Frido (2025-04-11). "A male Denisovan mandible from Pleistocene Taiwan". Science. 388 (6743): 176–180. Bibcode:2025Sci...388..176T. doi:10.1126/science.ads3888. PMID 40208980.

[110] "News in Science – Missing link in human evolution found in Africa". www.abc.net.au. December 6, 2003.

[111] Chen, Fahu; Welker, Frido; Shen, Chuan-Chou; Bailey, Shara E.; Bergmann, Inga; Davis, Simon; Xia, Huan; Wang, Hui; Fischer, Roman; Freidline, Sarah E.; Yu, Tsai-Luen; Skinner, Matthew M.; Stelzer, Stefanie; Dong, Guangrong; Fu, Qiaomei; Dong, Guanghui; Wang, Jian; Zhang, Dongju; Hublin, Jean-Jacques (1 May 2019). "A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau"(PDF). Nature. 569 (7756). Springer Science and Business Media LLC: 409–12. Bibcode:2019Natur.569..409C. doi:10.1038/s41586-019-1139-x. ISSN 0028-0836. PMID 31043746. S2CID 141503768.

[112] Martina Lari; Fabio Di Vincenzo; Andrea Borsato; Silvia Ghirotto; Mario Micheli; Carlotta Balsamo; Carmine Collina; Gianluca De Bellis; Silvia Frisia; Giacomo Giacobini; Elena Gigli; John C. Hellstrom; Antonella Lannino; Alessandra Modi; Alessandro Pietrelli; Elena Pilli; Antonio Profico; Oscar Ramirez; Ermanno Rizzi; Stefania Vai; Donata Venturo; Marcello Piperno; Carles Lalueza-Fox; Guido Barbujani; David Caramelli; Giorgio Manzi (2015). "The Neanderthal in the karst: First dating, morphometric, and paleogenetic data on the fossil skeleton from Altamura (Italy)"(PDF). Journal of Human Evolution. 82: 88–94. Bibcode:2015JHumE..82...88L. doi:10.1016/j.jhevol.2015.02.007. hdl:2158/1002533. PMID 25805042. S2CID 23113153. Archived from the original(PDF) on 2020-03-17. Retrieved 2019-09-26.

[Grün_2023-113] Rainer Grün; Chris Stringer (2023). "Direct dating of human fossils and the ever-changing story of human evolution"(PDF). Quaternary Science Reviews. 322 (108379) 108379. Bibcode:2023QSRv..32208379G. doi:10.1016/j.quascirev.2023.108379. ISSN 0277-3791.

[114] Magori, M.H.Day (1983). "Laetoli Hominid 18: an early Homo sapiens skull". Journal of Human Evolution. 12 (8): 747–53. Bibcode:1983JHumE..12..747M. doi:10.1016/S0047-2484(83)80130-4.

[115] Article title Tabun 1 Image at Modern Human Origins

[116] Czarnetzki, A.; Gaudzinski, S.; Pusch, C. M. (2001-08-01). "Hominid skull fragments from Late Pleistocene layers in Leine Valley (Sarstedt, District of Hildesheim, Germany)". Journal of Human Evolution. 41 (2): 133–140. Bibcode:2001JHumE..41..133C. doi:10.1006/jhev.2001.0484. ISSN 0047-2484. PMID 11437523.

[117] "Krapina C Images at Modern Human Origins". Archived from the original on 2007-09-27. Retrieved 2007-03-20.

[pnas-118] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^hSmith TM, Tafforeau P, Reid DJ, et al. (December 2010). "Dental evidence for ontogenetic differences between modern humans and Neanderthals". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 107 (49): 20923–28. Bibcode:2010PNAS..10720923S. doi:10.1073/pnas.1010906107. PMC 3000267. PMID 21078988.

[119] "Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans". Nature.

[NYT-20151116-120] Zimmer, Carl (16 November 2015). "In a Tooth, DNA From Some Very Old Cousins, the Denisovans". New York Times. Retrieved 16 November 2015.

[PNAS-20151111-121] Sawyer, Susanna; Renaud, Gabriel; Viola, Bence; Hublin, Jean-Jacques; Gansauge, Marie-Theres; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoly P.; Prüfer, Kay; Kelso, Janet; Pääbo, Svante (11 November 2015). "Nuclear and mitochondrial DNA sequences from two Denisovan individuals". PNAS. 112 (51): 15696–700. Bibcode:2015PNAS..11215696S. doi:10.1073/pnas.1519905112. PMC 4697428. PMID 26630009.

[122] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-07-18. Retrieved 2007-03-18.

[123] Coutinho-Nogueira, Dany; Coqueugniot, Hélène; Tillier, Anne-marie (10 September 2021). "Qafzeh 9 Early Modern Human from Southwest Asia: age at death and sex estimation re-assessed". Homo. 72 (4): 293–305. doi:10.1127/homo/2021/1513. PMID 34505621. S2CID 237469414.

[124] Coutinho Nogueira, D.; Dutour, O.; Coqueugniot, H.; Tillier, A.-m. (September 2019). "Qafzeh 9 mandible (ca 90–100 kyrs BP, Israel) revisited: μ-CT and 3D reveal new pathological conditions"(PDF). International Journal of Paleopathology. 26: 104–110. Bibcode:2019IJPal..26..104C. doi:10.1016/j.ijpp.2019.06.002. PMID 31351220. S2CID 198953011.

[125] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-10. Retrieved 2007-03-17.

[NAT-20180822-126] Warren, Matthew (22 August 2018). "Mum's a Neanderthal, Dad's a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid – Genetic analysis uncovers a direct descendant of two different groups of early humans". Nature. 560 (7719): 417–18. Bibcode:2018Natur.560..417W. doi:10.1038/d41586-018-06004-0. PMID 30135540.

[SCI-20180822-127] Vogel, Gretchen (22 August 2018). "This ancient bone belonged to a child of two extinct human species". Science. doi:10.1126/science.aav1858. S2CID 188160693. Retrieved 22 August 2018.

[NS-20180822-128] Marshall, Michael (22 August 2018). "Prehistoric girl had parents belonging to different human species". New Scientist. Retrieved 22 August 2018.

[129] Martinón-Torres, María; d'Errico, Francesco; Santos, Elena; Álvaro Gallo, Ana; Amano, Noel; Archer, William; Armitage, Simon J.; Arsuaga, Juan Luis; Bermúdez de Castro, José María; Blinkhorn, James; Crowther, Alison; Douka, Katerina; Dubernet, Stéphan; Faulkner, Patrick; Fernández-Colón, Pilar (2021). "Earliest known human burial in Africa". Nature. 593 (7857): 95–100. Bibcode:2021Natur.593...95M. doi:10.1038/s41586-021-03457-8. hdl:10072/413039. ISSN 1476-4687. PMID 33953416. S2CID 233871256.

[130] Norton, Christopher J.; Braun, David R. (2011). Asian paleanthropology: From Africa to China and beyond. Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology. New York: Springer. p. 107. doi:10.1007/978-90-481-9094-2. ISBN 978-90-481-9093-5.

[131] "What does it mean to be human?". Smithsonian National Museum of Natural History. 2010-02-27. Archived from the original on 2021-03-05. Retrieved July 27, 2012.

[:1-132] Yokoyama, Yuji; Falguères, Christophe; Sémah, François; Jacob, Teuku; Grün, Rainer (2008-08-01). "Gamma-ray spectrometric dating of late Homo erectus skulls from Ngandong and Sambungmacan, Central Java, Indonesia". Journal of Human Evolution. 55 (2): 274–277. Bibcode:2008JHumE..55..274Y. doi:10.1016/j.jhevol.2008.01.006. ISSN 0047-2484. PMID 18479734.

[133] "La Quina 5". National Museum of Natural History. Smithsonian Institution. 30 August 2022. Retrieved 18 November 2023.

[lucytolanguage-134] Johanson, Donald; Edgar, Blake (2006). From Lucy to Language. Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-8064-8.

[135] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2011-07-16. Retrieved 2007-03-18.

[nature15-136] Hershkovitz, Israel; Marder, Ofer; Ayalon, Avner; Bar-Matthews, Miryam; Yasur, Gal; Boaretto, Elisabetta; Caracuta, Valentina; Alex, Bridget; et al. (2015). "Levantine cranium from Manot Cave (Israel) foreshadows the first European modern humans". Nature. 520 (7546): 216–19. Bibcode:2015Natur.520..216H. doi:10.1038/nature14134. PMID 25629628. S2CID 4386123.

[Demeter_et_al_2012-137] Demeter, F.; Shackelford, L. L.; Bacon, A.-M.; Duringer, P.; Westaway, K.; Sayavongkhamdy, T.; Braga, J.; Sichanthongtip, P.; Khamdalavong, P.; Ponche, J.-L.; Wang, H.; Lundstrom, C.; Patole-Edoumba, E.; Karpoff, A.-M. (2012). "Anatomically modern human in Southeast Asia (Laos) by 46 ka". Proceedings of the National Academy of Sciences. 109 (36): 14375–80. Bibcode:2012PNAS..10914375D. doi:10.1073/pnas.1208104109. PMC 3437904. PMID 22908291.

[138] Demeter, Fabrice; Shackelford, Laura; Westaway, Kira; Duringer, Philippe; Bacon, Anne-Marie; Ponche, Jean-Luc; Wu, Xiujie; Sayavongkhamdy, Thongsa; Zhao, Jian-Xin; Barnes, Lani; Boyon, Marc; Sichanthongtip, Phonephanh; Sénégas, Frank; Karpoff, Anne-Marie; Patole-Edoumba, Elise; Coppens, Yves; Braga, José; Macchiarelli, Roberto (2015). "Early Modern Humans and Morphological Variation in Southeast Asia: Fossil Evidence from Tam Pa Ling, Laos". PLOS ONE. 10 (4) e0121193. Bibcode:2015PLoSO..1021193D. doi:10.1371/journal.pone.0121193. PMC 4388508. PMID 25849125.

[139] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2011-05-30. Retrieved 2007-03-18.

[Torres2010-140] Torres, T.; et al. (2010). "Dating of the hominid Homo neanderthalensis remains accumulation from El Sidrón Cave Piloña, Asturias, North Spain: an example of multi-methodological approach to the dating of Upper Pleistocene sites". Archaeometry. 52 (4): 680–705. Bibcode:2010Archa..52..680D. doi:10.1111/j.1475-4754.2009.00491.x. hdl:1885/37039. S2CID 140163071.

[141] Morales, Juan I.; Cebrià, Artur; Soto, María; Rodríguez-Hidalgo, Antonio; Hernando, Raquel; Moreno-Ribas, Elena; Lombao, Diego; Rabuñal, José R.; Martín-Perea, David M.; García-Tabernero, Antonio; Allué, Ethel; García-Basanta, Andrea; Lizano, Esther; Marquès-Bonet, Tomàs; Talamo, Sahra (2023). "A new assemblage of late Neanderthal remains from Cova Simanya (NE Iberia)". Frontiers in Earth Science. 11 1230707. Bibcode:2023FrEaS..1130707M. doi:10.3389/feart.2023.1230707. hdl:10230/58416. ISSN 2296-6463.

[nmp-tabon-142] "Fossils – Archaeology". National Museum of the Philippines. Retrieved 4 March 2025.

[143] ttps://www.kents-cavern.co.uk/evolution-of-man?utm_

[144] Article title Amud 1 Image at Modern Human Origins

[145] "Human evolution: interpreting evidence". Museum of Science, Boston, US. Archived from the original on May 2, 2004. Retrieved July 27, 2012.

[146] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2010-06-20. Retrieved 2007-03-18.

[147] Fu, Qiaomei; Bai, Fan; Rao, Huiyun; Chen, Shaokun; Ji, Yannan; Liu, Aoran; Bennett, E. Andrew; Liu, Feng; Ji, Qiang (18 June 2025). "The proteome of the late Middle Pleistocene Harbin individual". Science. 389 (6761): 704–707. Bibcode:2025Sci...389..704F. doi:10.1126/science.adu9677. PMID 40531192.

[148] Kristina, Killgrove (18 June 2025). "1st-ever Denisovan skull identified thanks to DNA analysis". Live Science. Retrieved 22 July 2025.

[149] Ji, Qiang; Wu, Wensheng; Ji, Yannan; Li, Qiang; Ni, Xijun (28 August 2021). "Late Middle Pleistocene Harbin cranium represents a new Homo species". Innovation (Cambridge (Mass.)). 2 (3) 100132. Bibcode:2021Innov...200132J. doi:10.1016/j.xinn.2021.100132. PMC 8454552. PMID 34557772.

[150] Fu, Q.; et al. (2015). "An early modern human from Romania with a recent Neanderthal ancestor". Nature. 524 (7564): 216–219. Bibcode:2015Natur.524..216F. doi:10.1038/nature14558. PMC 4537386. PMID 26098372.

[151] Синицын, А. А., Исследование памятников древнейшего этапа верхнего палеолита Восточной Европы. Раскопки стоянки Костенки-14 (Маркина Гора), Институт истории материальной культуры РАН, 2004. Seguin-Orlando, A. (2014). "Genomic structure in Europeans dating back at least 36,200 years". Science. 346 (6213): 1113–1118. Bibcode:2014Sci...346.1113S. doi:10.1126/science.aaa0114. PMID 25378462. S2CID 206632421.

[152] rchaeology.ca

[153] Storm, Paul; Nelson, Andrew (1992). "The many faces of Wadjak man". Archaeology in Oceania. 27 (1): 37–46. doi:10.1002/j.1834-4453.1992.tb00281.x. JSTOR 40386932.

[154] Wadjak 1 and Wadjak 2 are fossil human skulls discovered near Wajak, a town in Malang Regency, East Java, Indonesia in 1888/90. Dubbed "Wajak Man", and formerly classified as a separate species (Homo wadjakensis), the skulls are now recognized as early anatomically modern human. They were dated to the Holocene, 12 to 5 ka, in the 1990s, but this has been revised in a 2013 study which claimed a far earlier date, "a minimum age of between 37.4 and 28.5 ka". Storm, Paul; Wood, Rachel; Stringer, Chris; Bartsiokas, Antonis; de Vos, John; Aubert, Maxime; Kinsley, Les; Grün, Rainer (2013). "U-series and radiocarbon analyses of human and faunal remains from Wajak, Indonesia". Journal of Human Evolution. 64 (5): 356–365. Bibcode:2013JHumE..64..356S. doi:10.1016/j.jhevol.2012.11.002. PMID 23465338. J. Krigbaum in: Habu et al. (eds), Handbook of East and Southeast Asian Archaeology (2017), p. 314.

[155] Peter Bellwood, Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago: Revised Edition (2007), 86ff.

[Bone_&_Stone-156] s, fran. "Descriptions of Fossil Neandertals". www.boneandstone.com.

[157] Lindal, Joshua A.; Radović, Predrag; Mihailović, Dušan; Roksandic, Mirjana (2020-03-20). "Postcranial hominin remains from the Late Pleistocene of Pešturina Cave (Serbia)". Quaternary International. 542: 9–14. Bibcode:2020QuInt.542....9L. doi:10.1016/j.quaint.2020.02.019. ISSN 1040-6182. S2CID 213503541.

[158] K. Killgrove (7 March 2025). "29,000-year-old remains of child unearthed in Thailand cave with 'symbols of blood and power'". Live Science. Retrieved 8 March 2025.

[159] "29,000-Year-Old Ice Age Human Skeleton "Pangpond" Discovered in Prachuap Khiri Khan". 25 February 2025. Retrieved 8 March 2025.

[160] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2013-06-06. Retrieved 2007-03-18.

[pmid15857652-161] Schulting RJ, Trinkaus E, Higham T, Hedges R, Richards M, Cardy B (May 2005). "A Mid-Upper Palaeolithic human humerus from Eel Point, South Wales, UK". Journal of Human Evolution. 48 (5): 493–505. Bibcode:2005JHumE..48..493S. doi:10.1016/j.jhevol.2005.02.001. PMID 15857652.

[162] "Modernhumanorigins.net". www.modernhumanorigins.net. Archived from the original on 2013-08-16. Retrieved 2007-03-18.

[163] Freedman, L.; Lofgren, M (1983). "Human skeletal remains from Lake Tandou, New South Wales". Archaeology in Oceania. 18 (2): 98–105. doi:10.1002/arco.1983.18.2.98. JSTOR 40386634.

[164] "Lake Tandou Skull". Australia: The Land Where Time Began. Retrieved 2014-05-19.

[165] Stringer, C. B. (1985). "The hominid remains from Gough's Cave"(PDF). Proceedings of the University of Bristol Spelaeological Society. 17 (2): 145–52. Archived from the original(PDF) on 2013-11-10. Retrieved 2011-05-22.

[166] McKie, Robin (June 20, 2010). "Bones from a Cheddar Gorge cave show that cannibalism helped Britain's earliest settlers survive the ice age". The Observer. Guardian. Retrieved 2012-10-15.

[167] "Mystery of a West African skull from 13,000 years ago". Natural History Museum, London. Archived from the original on 2012-08-02. Retrieved July 27, 2012.

[CHG-168] Jones, ER; Gonzalez-Fortes, G; Connell, S; Siska, V; Eriksson, A; Martiniano, R; McLaughlin, RL; Gallego Llorente, M; Cassidy, LM; Gamba, C; Meshveliani, T; Bar-Yosef, O; Müller, W; Belfer-Cohen, A; Matskevich, Z; Jakeli, N; Higham, TF; Currat, M; Lordkipanidze, D; Hofreiter, M; Manica, A; Pinhasi, R; Bradley, DG (2015). "Upper Palaeolithic genomes reveal deep roots of modern Eurasians". Nat Commun. 6 8912. Bibcode:2015NatCo...6.8912J. doi:10.1038/ncomms9912. PMC 4660371. PMID 26567969. "We sequenced a Late Upper Palaeolithic ('Satsurblia' from Satsurblia cave, 1.4-fold coverage) and a Mesolithic genome ('Kotias' from Kotias Klde cave, 15.4-fold) from Western Georgia, at the very eastern boundary of Europe. We term these two individuals Caucasus hunter-gatherers (CHG)."

[169] Johnson, John. "Arlington Man". National Park Service. Retrieved December 25, 2014.

[170] Leroy-Gourhan, Michel Brézillon; preface by André (1969). Dictionnaire de la préhistoire (Ed. rev. & corr. ed.). Paris: Larousse. ISBN 978-2-03-075437-5.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[171] ttps://www.amicodelpopolo.it/2024/09/17/il-cacciatore-vissuto-14mila-anni-fa/

[:03-172] Neubauer, Simon; Hublin, Jean-Jacques; Gunz, Philipp (2018). "The evolution of modern human brain shape". Science Advances. 4 (1) eaao5961. Bibcode:2018SciA....4.5961N. doi:10.1126/sciadv.aao5961. ISSN 2375-2548. PMC 5783678. PMID 29376123.

[:13-173] VERWORN, Max (1919). Der Diluviale Menschenfund Von Obercassel Bei Bonn. Bearbeitet M. Verworn, R. Bonnet und G. Steinmann, Etc (in German).

[174] C. Smith (1999). "Who Was First? Untangling America's Prehistoric Roots". Discovery Communications Inc. Archived from the original on December 24, 2007. Retrieved July 2, 2014.

[175] Bird, Junius B. (1988). "Four views of skull from skeleton 99.1/779". In Hyslop, John (ed.). Travels and Archaeology in South Chile. University of Iowa Press. p. 214. ISBN 978-1-58729-014-5.

[176] Bird, Junius B.; Bird, Margaret (1988). Travels and Archeology in South Chile. New York: Cornell University. ISBN 978-1-58729-014-5. Retrieved August 21, 2013.

[177] "An Early Hominid From Chad". Current Anthropology. 7 (5): 584–585. 1966. doi:10.1086/200776. ISSN 0011-3204. S2CID 143549941.

[178] Allen, Jim (2010). "The Curious History of the Talgai Skull". Bulletin of the History of Archaeology. 20 (2): 4. doi:10.5334/bha.20202. ISSN 2047-6930.

[179] Seidler, Christoph (9 February 2011). "Forscher entzaubern Steinzeitmann". Der Spiegel (in German). Retrieved 2012-04-19.

[Vialet-180] Vialet, Amélie; André, Lucile; Aoudia, Louiza. "The Fossil Man from Asselar (present-day Mali). Critical study, historical perspective and new interpretations". Kundoc. Anthropology.

[181] The identification of the WHG component in modern populations is based on the analysis of the genome of a Mesolithic hunter-gatherer buried c. 8000 years ago in the Loschbour rock shelter in Müllerthal, near Heffingen, Luxembourg. Lazaridis, Iosif (2014). "Ancient human genomes suggest three ancestral populations for present-day Europeans". Nature. 513 (7518): 409–413. arXiv:1312.6639. Bibcode:2014Natur.513..409L. doi:10.1038/nature13673. hdl:11336/30563. PMC 4170574. PMID 25230663..

[182] "L'Homme du Loschbour, le plus ancien Luxembourgeois, à la base d'un succès scientifique" (in French). Monarchy of Luxembourg. 20 October 2014. Archived from the original on 29 November 2018. Retrieved 28 November 2018.

[183] ttps://www.researchgate.net/figure/Remains-of-a-child-skeleton-Burial-1-1985-House-4-Tumba-Madari-Skopje-photo_fig2_355616457

[184] Angel, J.L.; Phenice, T.W.; Robbins, L.H.; Lynch, B.M. (1980). Late stone age fishermen of Lothagam, Kenya. National Anthropological Archives, Sithsonian Institution, Part 3.

[185] Lo 4b is the best preserved skull out of a sample of 30 fully modern skeletons of the period 9–6 ka, found at Lothagam, West Turkana, Kenya, excavated between 1965 and 1975. Joseph F. Powell, The First Americans (2005), 169.

[186] Carlhoff, Selina; Duli, Akin; Nägele, Kathrin; Nur, Muhammad; Skov, Laurits; Sumantri, Iwan; Oktaviana, Adhi Agus; Hakim, Budianto; Burhan, Basran; Syahdar, Fardi Ali; McGahan, David P. (2021-08-26). "Genome of a middle Holocene hunter-gatherer from Wallacea". Nature. 596 (7873): 543–547. Bibcode:2021Natur.596..543C. doi:10.1038/s41586-021-03823-6. ISSN 0028-0836. PMC 8387238. PMID 34433944.

[ 1 ]

[ 2 ]

[ 3 ]

[ 4 ]

[ 5 ]

[ 6 ]

[ 7 ]

[ 8 ]

[ 9 ]

[ 10 ]

[ 11 ]

[ 12 ]

[ 13 ]

[ 14 ]

[ 15 ]

[ 16 ]

[ 17 ]

[ 18 ]

[ 19 ]

[ 20 ]

[ 21 ]

[ 22 ]

[ 23 ]

[ 24 ]

[ 25 ]

[ 26 ]

[ 27 ]

[ 28 ]

[ 29 ]

[ 30 ]

[ 31 ]

[ 32 ]

[ 33 ]

[ 34 ]

[ 35 ]

[ 36 ]

[ 37 ]

[ 38 ]

[ 39 ]

[ 40 ]

[ 41 ]

[ 42 ]

[ 43 ]

[ 44 ]

[ 45 ]

[ 46 ]

[ 47 ]

[ 48 ]

[ 49 ]

[ 50 ]

[ 51 ]

[ 52 ]

[ 53 ]

[ 54 ]

[ 55 ]

[ 56 ]

[ 57 ]

[ 58 ]

[ 59 ]

[ 60 ]

[ 61 ]

[ 62 ]

[ 63 ]

[ 64 ]

[ 65 ]

[ 66 ]

[ 67 ]

[ 68 ]

[ 69 ]

[ 70 ]

[ 71 ]

[ 72 ]

[ 73 ]

[ 74 ]

[ 75 ]

[ 76 ]

[ 77 ]

[ 78 ]

[ 79 ]

[ 80 ]

[ 81 ]

[ 82 ]

[ 83 ]

[ 84 ]

[ 85 ]

[ 86 ]

[ 87 ]

[ 88 ]

[ 89 ]

[ 90 ]

[ 91 ]

[ 92 ]

[ 93 ]

[ 94 ]

[ 95 ]

[ 96 ]

[ 97 ]

[ 98 ]

[ 99 ]

[ 100 ]

รายชื่อฟอสซิลวิวัฒนาการของมนุษย์

รายชื่อฟอสซิลวิวัฒนาการของมนุษย์

สมัยไมโอซีนตอนปลาย (อายุ 7.2–5.5 ล้านปี)

ยุคไพลโอซีน (5.3–2.58 ล้านปีก่อน)

ยุคไพลสโตซีน

ยุคหินเก่าตอนต้น : อายุ 2.58–0.3 ล้านปี

ยุคหินกลาง : อายุ 300,000–50,000 ปี

ยุคหินเก่าตอนปลาย : อายุ 50,000–11,500 ปี

ยุคโฮโลซีน (11,500–5,000 ปีที่แล้ว)

คำย่อที่ใช้ในชื่อแคตตาล็อกฟอสซิล

See also

References

Bibliography

Further reading

External links

ข้อมูลสำคัญจากบทความ