เทพนิยายนาต ( Abkhaz : Нарҭаа ражҙабжьқэа , อักษรโรมัน:  Nartaa raAluabƶkua ; Adyghe : Нарт тхыдэжъхэр , อักษรโรมัน:  Nart txıdəĵxər ; Iron Ossetic : Нарты кадджытæ / Нарти кадængитæ , อักษรโรมัน:  Narty kadĝytæ / Narti kadængitæ ) เป็นชุดนิทานที่มีต้นกำเนิดมาจากเทือกเขาคอเคซัสเหนือ เรื่องราวเหล่านี้เป็นส่วนสำคัญของ ตำนานพื้นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ ในพื้นที่ รวมถึงตำนาน พื้นบ้านของ ชาวอาบาซินอับคาเซียเซอร์คัสเซีย ออสเซเทียนคาราชัย - บัลการ์และในระดับหนึ่งของชาวเชเชน - อินกุช

คำว่าnartมาจากภาษาออสเซเทียนNartæซึ่งเป็นรูปพหูพจน์ tantumของnar ^{[ 1 ]}รากศัพท์nar มีต้น กำเนิดมาจาก ภาษา อิหร่านจากภาษาโปรโตอิหร่าน*narซึ่งหมายถึง 'วีรบุรุษ, ชาย' สืบเชื้อสายมาจากภาษาโปรโตอินโด-ยุโรป*h₂nḗr (ชื่อของจักรพรรดิโรมันเนโรก็มาจากรากศัพท์เดียวกันนี้) ^{[ 2 ]}ในภาษาอินกุชและเชเชนคำว่าnartหมายถึง 'ยักษ์'

ตัวละครบางส่วนที่มีบทบาทสำคัญในมหากาพย์เหล่านี้ ได้แก่:

• โซสรูโกหรือโซสลาน ( Ubykh , Abkhazและ Adyghe : sawsərəqʷa (Саусырыкъо); Iron Ossetic : Сослан , อักษรโรมัน:  Soslan ) – วีรบุรุษที่บางครั้งก็ปรากฏว่าเป็นคนเล่นกล ด้วย
• บาตราซ (อักษรไอรอนออสเซติก: Батырадз ) – ผู้นำและนักรบที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของชาวนาร์ท
• Satanaya ( Ubykh : satanaja ; Adyghe : Сэтэнай , อักษรโรมัน:  Setenaj ; Iron Ossetic : Сатана , อักษรโรมัน:  Satana ) – มารดาแห่ง Narts บุคคล ผู้มีภาวะเจริญพันธุ์และเป็นปูชนียบุคคล
• ทเลปช (อาดีเก และอาบาซา : [ ɬapʃ ] ; Iron Ossetic : Куырдалæгон อักษรโรมัน:  K ^w yrdalægon ) – เทพช่างตีเหล็ก
• ซิร์ดอน (ไอรอน ออสเซติก: Сырдон ) – ตัวละครจอมเจ้าเล่ห์ที่จอร์จ ดูเมซิล เปรียบเทียบ กับเทพโลกี ของชาวนอร์ส
• Pkharmat (เชเชน: Пхьармат , โรมันไนซ์:  Pẋarmat ) – ใน Vainakh eposของชาวนาคเป็น ตัวละคร ช่างตีเหล็กที่ขโมยไฟจากเทพเจ้ามาให้มนุษย์ ^{[ 3 ]}
• อัคซาร์และอัคซาร์ทาก (ภาษาออสเซติกเหล็ก: Æхсæр, Æхсæртæг ) เป็นพี่น้องฝาแฝดที่เป็นวีรบุรุษในตำนานของชาวออสเซเทียและเป็นโอรสของวาร์ฮัก อัคซาร์ทากยังเป็นบิดาของนาร์ตส์อูริซมาเอกและเฮมิตส์อีก
• Dzerassae (ภาษาไอรอนออสเซติก: Дзерассæ ) – ธิดาของเทพแห่งท้องทะเล Donbettyrและมารดาของวีรบุรุษ Nart หลายคน
• อูริซ แมก ( Iron Ossetic : Уырызмæг, Орæзмæг, Урузмæг ; Adyghe : Орзэмэдж, Озырмэс ; Kabardian : Уэзырмэс , Chechen: Орзми, Ingush : Урузман, Abkhazian , Abaza : Уазырмас , Karachay-Balkar : Ёрюзмек , อักษรโรมัน:  Örüzmek )เป็นวีรบุรุษของเทพนิยาย Nart บุตรชายของ Akhsartagและ Dzerassae
• เฮมิตส์ (เหล็ก ออสเซติก: хæмыц , Adyghe : хъымыщ , Kabardian : хъымыщ , Chechen : хамчи , Ingush : хамча , Abkhaz : хмышь , Abaza : хъмыщ , Karachay-Balkar : хымыч , อักษรโรมัน:  Xımıç ) เป็นวีรบุรุษของ บุตรชายของ Akhsartagและ Dzerassaeพ่อของวีรบุรุษ Batrazและน้องชายฝาแฝดของ Uruzmaegซึ่งพวกเขามักจะไปร่วมรณรงค์พิชิตด้วยกัน

ชาวตะวันตกคนแรกที่สังเกตเห็นเรื่องราวของนาร์ทคือนักวิชาการชาวเยอรมันJulius von Klaprothซึ่งเดินทางไปยังคอเคซัสในช่วงทศวรรษแรกของศตวรรษที่ 19 ^{[ 4 ]}บันทึกที่เป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดของเนื้อหานี้เชื่อกันว่าเป็นผลงานของShora Nogmovนักเขียนชาวคาบาร์เดียนซึ่งเขียนเป็นภาษารัสเซียในปี 1835–1843 และตีพิมพ์หลังมรณกรรมในปี 1861 การแปลเป็นภาษาเยอรมันโดยAdolf Bergeได้รับการตีพิมพ์ในปี 1866 ( Berge 1866 )เรื่องราวเหล่านี้มีอยู่ในรูปแบบของนิทานร้อยแก้วและเพลงมหากาพย์

โดยทั่วไปเป็นที่ทราบกันว่ากลุ่มภาษา Nart บางส่วนมีแก่นหลักเป็นอิหร่านโบราณ ซึ่งสืบทอดมาจากชาวสคิเธียน ชาวซาร์มาเทียนและชาวอลัน (โดยชาวอลันเป็นบรรพบุรุษของชาวออสเซเทียน ) ^{[ 5 ]}อย่างไรก็ตาม พวกเขายังมีการเพิ่มภาษาท้องถิ่น ของ คอเคซัสเหนือที่มีอายุเก่าแก่มาก ซึ่งบางครั้งสะท้อนถึงอดีตที่เก่าแก่ยิ่งกว่า^{[ 2 ]}

ชาวออสเซเตถือว่ามหากาพย์นาร์ตเป็นคุณลักษณะสำคัญของเอกลักษณ์ประจำชาติของพวกเขา^{[ 6 ]}โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากฉบับออสเซเต เรื่องราวของนาร์ตได้รับการยกย่องจากนักวิชาการว่าเป็นหน้าต่างสู่โลกของ วัฒนธรรมที่พูดภาษา อิหร่านในสมัยโบราณ และเป็นแหล่งข้อมูลสำคัญสำหรับตำนานเปรียบเทียบอินโด-ยุโรป ตัวอย่างเช่น นักภาษาศาสตร์Georges Dumézilใช้การแบ่งนาร์ตของออสเซเตออกเป็นสามเผ่าเพื่อสนับสนุนสมมติฐานไตรภาค ของเขา ที่ว่าชาวโปรโต-อินโด-ยุโรปก็ถูกแบ่งออกเป็นสามวรรณะเช่นกัน ได้แก่ นักรบ นักบวช และสามัญชน

เวอร์ชันคอเคซั สตะวันตกเฉียงเหนือ ( เซอร์คัสเซียนอับคาเซีย-อาบาซิน และอูบีค) ยังมีคุณค่าสูงเนื่องจากมีการสะสมของโบราณมากกว่าและรักษา "รายละเอียดแปลก ๆ ทั้งหมดที่ประกอบขึ้นเป็นเศษซากของประเพณีและความเชื่อในยุคก่อน" ซึ่งแตกต่างจากเวอร์ชันออสเซเทียที่ "ได้รับการปรับปรุงใหม่เพื่อสร้างเรื่องเล่าที่ราบรื่น" ^{[ 2 ] [ 5 ]}

งานวิจัยแสดงให้เห็นว่าแก่นแท้ของ Nart Saga มีรากฐานทางวัฒนธรรมอิหร่าน (Scythian, Sarmatian, Alan) ^{[ 7 ] [ 8 ]}การศึกษาเปรียบเทียบของรัสเซีย Shahnameh และ Nart Epic ของชาว Ossetian: การเปรียบเทียบเชิงสัญลักษณ์ เน้นให้เห็นถึงสัญลักษณ์และโครงสร้างการเล่าเรื่องที่ทับซ้อนกัน^{[ 9 ]}การศึกษาเปรียบเทียบได้ระบุถึงลวดลายเชิงสัญลักษณ์ที่คล้ายคลึงกัน เช่น ลวดลาย "นกมีปีก" ปรากฏในมหากาพย์ทั้งสองเรื่องในฐานะสัญลักษณ์ในตำนาน^{[ 9 ]}

ลวดลายบางอย่างในมหากาพย์นาร์ทมีความคล้ายคลึงกับเทพนิยายกรีก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องราวของโพรมีธีอุสที่ถูกล่ามโซ่ไว้ กับ ภูเขาคาซเบกหรือภูเขาเอลบรัส ซึ่งคล้ายคลึงกับองค์ประกอบบางอย่างในมหากาพย์นาร์ท บางคนมองว่าลวดลายที่คล้ายคลึงกันเหล่านี้เป็นเครื่องบ่งชี้ถึงความใกล้ชิดของชาว คอเคซัสกับชาวกรีกโบราณในอดีต ซึ่งปรากฏให้เห็นในตำนานขนแกะทองคำ ด้วยเช่นกัน โดยในตำนาน นั้นโคลคิส ได้รับการยอมรับโดยทั่วไปว่าเป็นส่วนหนึ่งของ ประเทศจอร์เจียในปัจจุบัน

ในหนังสือFrom Scythia to Camelotผู้เขียนC. Scott Littletonและ Linda A. Malcor ตั้งข้อสันนิษฐานว่าหลายแง่มุมของตำนานอาร์เธอร์นั้นมาจากตำนานนาร์ท ช่องทางการถ่ายทอดที่เสนอคือชาวอลัน ซึ่งบางส่วนอพยพเข้ามาในฝรั่งเศสตอนเหนือในช่วงเวลาที่ตำนานอาร์เธอร์กำลังก่อตัวขึ้น ตามที่คาดไว้ ความคล้ายคลึงกันเหล่านี้เห็นได้ชัดเจนที่สุดในเวอร์ชันออสเซเทีย ตามที่นักวิจัยJohn Colarussoกล่าว^{[ 5 ]}สำหรับรายละเอียดเพิ่มเติม โปรดดู " Historicity of King Arthur – Lucius Artorius Castus and the Sarmatian connection "

ตำนานนาร์ทฉบับต่างๆ มีความแตกต่างกันอยู่บ้าง ตัวอย่างเช่น ตำนานฉบับออสเซเทียบรรยายเผ่านาร์ทว่าประกอบด้วยสามตระกูลที่แตกต่างกัน ซึ่งบางครั้งก็เป็นคู่แข่งกัน ได้แก่ ตระกูล Æxsærtægkatæ ผู้กล้าหาญ (ซึ่งนาร์ทที่มีชื่อเสียงที่สุดอยู่ในตระกูลนี้) ตระกูล Borætæ ผู้ร่ำรวย และตระกูล Alægatæ ผู้ชาญฉลาด ส่วนตำนานฉบับเซอร์คัสเซียนไม่ได้บรรยายถึงการแบ่งแยกเช่นนั้น ตำนานฉบับอับคาเซียนมีความพิเศษตรงที่บรรยายนาร์ทว่าเป็นครอบครัว เดียว ที่ประกอบด้วยบุตรชายหนึ่งร้อยคนของซาตานายา^{[ 10 ]}ตำนานทุกฉบับเหล่านี้บรรยายนาร์ทว่าเป็นกลุ่มวีรบุรุษ (ส่วนใหญ่) ที่ "ดี" ที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

ตำนาน Nakh บางเรื่อง ( เชเชน - อิงกุช ) มีกลุ่มที่เรียกว่าNart-Orxustxoiซึ่งรวมถึง Narts ที่โดดเด่นที่สุดที่รู้จักจากเวอร์ชันอื่นๆ (เช่น Seska-Solsa ที่ตรงกับ Sosruko/Soslan, Khamtsha-Patarish ที่ตรงกับ Batraz/Batradz เป็นต้น) ในทางตรงกันข้ามกับเวอร์ชัน Ossetian และ Abkhaz ตำนาน Nakh บรรยายถึง Narts ว่าเป็นโจรนักรบที่ต่อสู้กับวีรบุรุษที่ดีในท้องถิ่น เช่น Koloi-Kant และ Qinda-Shoa (โดย Qinda-Shoa ตรงกับ Sawway/Shawey) ^{[ 11 ]}

Shayan Javadi ผู้แปล "Nart" เป็นภาษาเปอร์เซียโดยการจับคู่ฉบับ Ossetian, Abkhaz, Abaza, Circassian และ Ubykh สามารถระบุเชื้อสายของตัวละครบางตัวที่มีเพียงชื่อเท่านั้นได้ ตัวอย่างเช่น โดยการสร้างตัวละครที่ชื่อ "Qânzezâd (Abaza: Qanzhoquo)" ขึ้นมาใหม่ เขาเชื่อว่าเขาเป็นลูกชายของ Azaukhan ในฉบับ Ossetian ^{[ 12 ]}

สื่อที่เกี่ยวข้องกับNart Sagas ใน Wikimedia Commons