ลัทธิมิธราหรือที่รู้จักกันในชื่อพิธีกรรมลึกลับของมิธราหรือลัทธิบูชามิธราเป็นศาสนาลึกลับของโรมัน ที่เน้นไปที่เทพมิธรา แม้ว่าจะได้รับแรงบันดาลใจจาก การบูชา เทพเจ้ามิธรา ( yazata ) ของ ศาสนา โซโรแอสเตอร์ในอิหร่านแต่มิธราของโรมันนั้นเชื่อมโยงกับภาพลักษณ์ใหม่และโดดเด่น และระดับความต่อเนื่องระหว่างการปฏิบัติของเปอร์เซียและกรีก-โรมันยังคงเป็นที่ถกเถียงกันอยู่^[ก] พิธีกรรมลึกลับนี้เป็นที่นิยมในหมู่กองทัพจักรวรรดิโรมันตั้งแต่ศตวรรษที่ 1 ถึงศตวรรษที่ 4 หลังคริสต์ศักราช^{[ 2 ]}

ผู้บูชาเทพมิธราสมีระบบการเริ่มต้น ที่ซับซ้อนถึงเจ็ดระดับ และพิธีกรรมการรับประทานอาหารร่วมกัน ผู้ที่ได้รับการเริ่มต้นจะเรียกตัวเองว่าซินเดซิโออิซึ่งหมายถึง "ผู้ที่รวมกันด้วยการจับมือ" ^{[ b ] พวก}เขาพบกันในมิธราเอีย (เอกพจน์คือมิธราเอี ยม) ซึ่งเป็น วิหารใต้ดินหรือที่รู้จักกันในชื่อถ้ำ ซึ่งยังคงมีอยู่เป็นจำนวนมากลัทธิ นี้ ดูเหมือนจะมีศูนย์กลางอยู่ที่กรุงโรม [ ^{3 ]}และเป็นที่นิยมทั่วครึ่งตะวันตกของจักรวรรดิ ทางใต้สุดคือโรมันแอฟริกาและนูมิเดียทางตะวันออกสุดคือโรมันดาเซียทางเหนือสุดคือโรมันบริเตน^{[ 4 ] (หน้า 26–27)}และในระดับที่น้อยกว่าในโรมันซีเรียทางตะวันออก^{[ 3 ]}

ลัทธิมิธราถูกมองว่าเป็นคู่แข่งของ ศาสนา คริสต์ยุคแรก^{[ 5 ] (หน้า 147 )}ในศตวรรษที่ 4 ผู้ที่นับถือลัทธิมิธราต้องเผชิญกับการถูกข่มเหงจากชาวคริสต์และศาสนานี้ก็ถูกปราบปรามและกำจัดไปจากจักรวรรดิโรมันภายในสิ้นศตวรรษ^{[ 6 ]}

การค้นพบทางโบราณคดีจำนวนมาก รวมถึงสถานที่ประชุม อนุสาวรีย์ และสิ่งประดิษฐ์ต่างๆ ได้มีส่วนช่วยให้เกิดความรู้สมัยใหม่เกี่ยวกับลัทธิมิธราในจักรวรรดิโรมัน^{[ c ]} ฉากอันเป็นสัญลักษณ์ของมิธราแสดงให้เห็นว่าเขาเกิดจากหิน สังหารวัว และร่วมงานเลี้ยงกับเทพโซล (ดวงอาทิตย์) มีแหล่งโบราณคดีประมาณ 420 แห่งที่พบวัสดุที่เกี่ยวข้องกับลัทธินี้ ในบรรดาสิ่งของที่พบนั้นมีจารึกประมาณ 1,000 ชิ้น ตัวอย่างฉากการสังหารวัว ( tauroctony ) 700 ชิ้น และอนุสาวรีย์อื่นๆ อีกประมาณ 400 ชิ้น^{[ 4 ] (หน้า xxi)} มีการประมาณการว่าน่าจะมี  มิธรา อย่างน้อย 680 แห่ง ในเมืองโรม^{[ 8 ]}ไม่มีเรื่องเล่าหรือหลักศาสนศาสตร์ที่เป็นลายลักษณ์อักษรจากศาสนานี้หลงเหลืออยู่ ข้อมูลที่จำกัดสามารถอนุมานได้จากจารึกและการอ้างอิงสั้นๆ หรือผ่านๆ ในวรรณกรรมกรีกและ ละติน การตีความหลักฐานทางกายภาพยังคงเป็นปัญหาและเป็นที่ถกเถียงกันอยู่^{[ d ]}

คำว่า "มิธราอิสม์" เป็นคำที่ใช้กันในยุคสมัยใหม่ นักเขียนในยุคโรมันเรียกศาสนานี้ด้วยวลีต่างๆ เช่น "ความลึกลับของมิธรา" "ความลึกลับของมิธราส" หรือ "ความลึกลับของชาวเปอร์เซีย" ^{[ 1 ] [ e ]} แหล่งข้อมูลสมัยใหม่บางครั้งเรียกศาสนาโรมันว่ามิธราอิสม์โรมันหรือมิธราอิสม์ตะวันตกเพื่อแยกแยะออกจากการบูชามิธรา ของชาว เปอร์เซีย^{[ 1 ] [ f ]}

ชื่อมิธราส (ภาษาละติน เทียบเท่ากับภาษากรีกΜίθρας ^{[ 11 ]} ) เป็นรูปแบบหนึ่งของมิธราซึ่งเป็นชื่อของเทพเจ้าโบราณก่อนยุคโซโรแอสเตอร์ และต่อมาเป็นเทพเจ้าของโซโรแอสเตอร์^{[ g ] [ h ]} – ความสัมพันธ์ที่นักวิชาการมิธราเข้าใจมาตั้งแต่สมัยของฟรานซ์ คูมงต์ [ ^{i ] ตัวอย่าง} แรกๆ ของรูปแบบภาษากรีกของชื่อนี้พบได้ในงานเขียนของเซโนฟอน ในศตวรรษที่ 4 ก่อน คริสต์ศักราช เรื่องไซโร พีเดียซึ่งเป็นชีวประวัติของกษัตริย์ไซรัสผู้ยิ่งใหญ่แห่ง เปอร์เซีย ^{[ 13 ]}

รูปแบบที่แน่นอนของคำภาษาละตินหรือภาษากรีกคลาสสิกนั้นแตกต่างกันไปตามกระบวนการผันคำทางไวยากรณ์มีหลักฐานทางโบราณคดีที่แสดงให้เห็นว่าผู้บูชาในภาษาละตินเขียน รูป ประธานของชื่อเทพเจ้าว่า "Mithras" ข้อความภาษากรีกของPorphyry เรื่อง De Abstinentia ( Περὶ ἀποχῆς ἐμψύχων ) มีการอ้างอิงถึงประวัติศาสตร์ของพิธีกรรมลึกลับของมิธราที่สูญหายไปแล้วโดย Euboulus และ Pallas ซึ่งถ้อยคำในนั้นบ่งชี้ว่าผู้เขียนเหล่านี้ถือว่าชื่อ "Mithra" เป็นคำต่างประเทศที่ไม่สามารถผันได้^{[ j ]}

ชื่อเทพเจ้าที่เกี่ยวข้องในภาษาอื่นๆ ได้แก่:

• ในภาษาสันสกฤตเวท Mitraหมายถึง "เพื่อน มิตรภาพ" ซึ่งเป็นชื่อของเทพเจ้าที่ได้รับการยกย่องในฤคเวท^{[ 15 ] [ 16 ] [ k ] [ 17 ]}

ในภาษาสันสกฤตมิตราเป็นชื่อที่ไม่ธรรมดาของเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ ซึ่งส่วนใหญ่รู้จักกันในชื่อ "สุริยะ" หรือ "อาทิตยะ" ^{[ 18 ]}

• รูปแบบmi-it-ra-พบในสนธิสัญญาสันติภาพที่จารึกไว้ระหว่างชาวฮิตไทต์และอาณาจักรมิทานนีจากราว 1400 ปีก่อนคริสตกาล^{[ l ]}ระหว่างกษัตริย์แห่งฮิตไทต์ ซับบิลูลิอูมา และกษัตริย์แห่งมิทานนี มาติวาซา ... ถือเป็นหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดของมิธราสในเอเชียไมเนอร์^{[ 18 ] [ 19 ]}

เชื่อกันว่าMithra ของอิหร่านและMitra ในภาษาสันสกฤตมาจาก คำว่าmitrás ในภาษา อินโด-อิหร่านซึ่งหมายถึง "สัญญา ข้อตกลง พันธสัญญา" ^{[ 20 ]}

นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่มีความคิดเห็นที่แตกต่างกันว่าชื่อเหล่านี้หมายถึงเทพเจ้าองค์เดียวกันหรือไม่ John R. Hinnells ได้เขียนถึง Mitra / Mithra / Mithras ว่าเป็นเทพเจ้าองค์เดียวที่ได้รับการบูชาในหลายศาสนา^{[ 21 ]}ในทางกลับกัน David Ulansey ถือว่า Mithras ผู้สังหารวัวเป็นเทพเจ้าองค์ใหม่ที่เริ่มได้รับการบูชาในศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช และได้รับชื่อเดิม^{[ m ]}

แมรี บอยซ์นักวิจัยทางวิชาการเกี่ยวกับศาสนาอิหร่านโบราณ เขียนว่า แม้ว่าลัทธิมิธราของโรมันดูเหมือนจะมีเนื้อหาเกี่ยวกับอิหร่านน้อยกว่าที่ชาวโรมันโบราณหรือนักประวัติศาสตร์สมัยใหม่เคยคิดไว้ แต่กระนั้น "ดังที่ชื่อมิธราเพียงอย่างเดียวก็แสดงให้เห็น เนื้อหานี้ก็มีความสำคัญอยู่บ้าง" ^{[ n ]}

เรื่องราวเกี่ยวกับลัทธิบูชาเทพมิธราสส่วนใหญ่ทราบได้จากภาพสลักและประติมากรรมเท่านั้น และมีการพยายามตีความข้อมูลเหล่านี้มาหลายครั้งแล้ว

การบูชามิธราสในจักรวรรดิโรมันมีลักษณะเด่นคือภาพของเทพเจ้ากำลังสังหารวัวกระทิง ภาพอื่นๆ ของมิธราสพบได้ในวิหารโรมัน เช่น มิธราสร่วมงานเลี้ยงกับโซล และภาพวาดการกำเนิดของมิธราสจากหิน แต่ภาพการสังหารวัวกระทิง (tauroctony) จะอยู่ในช่องกลางเสมอ^{[ 9 ] (หน้า 6)}แหล่งข้อมูลข้อความสำหรับการสร้างเทววิทยาเบื้องหลังภาพสัญลักษณ์นี้หายากมาก^{[ o ]} (ดูส่วนการตีความฉากสังหารวัวกระทิงด้านล่าง)

การปฏิบัติในการวาดภาพเทพเจ้าสังหารวัวดูเหมือนจะเป็นลักษณะเฉพาะของลัทธิมิธราของโรมัน ตามที่เดวิด อูลานซีย์กล่าวไว้ นี่อาจเป็น "ตัวอย่างที่สำคัญที่สุด" ของความแตกต่างที่ชัดเจนระหว่างประเพณีของอิหร่านและโรมัน: "...ไม่มีหลักฐานว่าเทพเจ้ามิธรา ของอิหร่าน เคยเกี่ยวข้องกับการฆ่าวัวเลย" ^{[ 9 ] (หน้า 8)}

ในทุกวิหารมิธราส จุดเด่นคือภาพจำลองของมิธราสกำลังฆ่าวัวศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งเรียกว่าการฆ่าวัว (tauroctony) ^{[ p ] [ q ]} ภาพอาจเป็นภาพนูนต่ำหรือภาพตั้งพื้น และอาจมีรายละเอียดด้านข้างหรือไม่ก็ได้ จุดเด่นคือมิธราสสวม ชุด อนาโตเลียและสวมหมวกฟรีเจียนกำลังคุกเข่าอยู่บนวัวที่อ่อนแรง จับมันไว้ที่รูจมูก^{[ 4 ] (หน้า 77)}ด้วยมือซ้าย และแทงมันด้วยมือขวา ขณะที่ทำเช่นนั้น เขามองข้ามไหล่ไปยังรูปปั้นของโซล สุนัขและงูเลื้อยขึ้นไปหาเลือด แมงป่องจับอวัยวะเพศของวัว อีกาบินอยู่รอบๆ หรือนั่งอยู่บนวัว มีรวงข้าวสาลีหนึ่งหรือสามรวงโผลออกมาจากหางของวัว บางครั้งก็ออกมาจากบาดแผล วัวมักจะเป็นสีขาว เทพเจ้าประทับนั่งบนวัวในลักษณะที่ไม่เป็นธรรมชาติ โดยขาขวายึดกีบของวัวไว้ ส่วนขาซ้ายงอและวางอยู่บนหลังหรือสีข้างของวัว^{[ r ]}ผู้ถือคบเพลิงสองคนที่อยู่ด้านข้างแต่งกายเหมือนมิธราส: คาอูเตสถือคบเพลิงชี้ขึ้น และคาอูโตปา เตส ถือคบเพลิงชี้ลง^{[ 4 ] (หน้า 98–99) [ 24 ]}บางครั้งคาอูเตสและคาอูโตปาเตสถือไม้เท้าของคนเลี้ยงแกะแทนคบเพลิง^{[ 25 ]}

เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในถ้ำ ซึ่งมิธราสได้นำวัวเข้าไปหลังจากที่ล่ามัน ขี่มัน และเอาชนะความแข็งแกร่งของมันได้^{[ 4 ] (หน้า 74)}บางครั้งถ้ำจะถูกล้อมรอบด้วยวงกลม ซึ่งมีสัญลักษณ์จักรราศีทั้งสิบสองปรากฏอยู่ นอกถ้ำ ด้านบนซ้ายคือโซลเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ สวมมงกุฎเพลิง มักจะขับรถม้าสี่ตัว ลำแสงมักจะส่องลงมาสัมผัสมิธราส ด้านบนขวาคือลูน่าสวมพระจันทร์เสี้ยว ซึ่งอาจถูกวาดภาพว่ากำลังขับรถม้าสองตัว^{[ 26 ]}

ในภาพบางภาพ ฉากการฆ่าวัวตรงกลางถูกล้อมรอบด้วยฉากย่อยหลายฉากทางด้านซ้าย บน และขวา ซึ่งแสดงเหตุการณ์ในเรื่องเล่าของมิธราส ได้แก่ การที่มิธราสเกิดจากหิน ปาฏิหาริย์แห่งน้ำ การล่าและขี่วัว การพบกับโซลที่คุกเข่าต่อหน้าเขา การจับมือกับโซลและการร่วมรับประทานอาหารที่ประกอบด้วยชิ้นส่วนของวัวกับเขา และการขึ้นสู่สวรรค์ด้วยรถม้า^{[ 26 ]}ในบางกรณี เช่น ในกรณีของไอคอนปูนปั้นที่Santa Prisca Mithraeum ในกรุงโรม เทพเจ้าถูกแสดงให้เห็นใน สภาพเปลือย เปล่าอย่างกล้าหาญ [ ^{s ] ภาพ}นูนต่ำบางส่วนเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อให้สามารถหมุนรอบแกนได้ ด้านหลังเป็นฉากงานเลี้ยงที่ซับซ้อนกว่า ซึ่งบ่งชี้ว่าฉากการฆ่าวัวถูกใช้ในส่วนแรกของการเฉลิมฉลอง จากนั้นภาพนูนต่ำก็ถูกหมุน และฉากที่สองถูกใช้ในส่วนที่สองของการเฉลิมฉลอง^{[ 28 ]} นอกจากรูปเคารพหลักแล้ว ยังมีรูปเคารพเทวรูปหลายรูป รวมถึงรูปเคารพขนาดเล็กที่พกพาสะดวก ซึ่งน่าจะหมายถึงการบูชาส่วนตัวอีกด้วย^{[ 29 ]}

ฉากสำคัญอันดับสองรองจากฉากฆ่ากระทิงในศิลปะมิธราคือฉากงานเลี้ยง^{[ 30 ] (หน้า 286–287)}ฉากงานเลี้ยงแสดงให้เห็นมิธราและโซล อินวิคตัสกำลังรับประทานอาหารบนหนังของกระทิงที่ถูกฆ่า^{[ 30 ] (หน้า 286–287 )}ในฉากงานเลี้ยงเฉพาะบนภาพนูนต่ำฟิอาโน โรมาโน ผู้ถือคบเพลิงคนหนึ่งชี้คทาคาดูเซียสไปที่ฐานของแท่นบูชา ซึ่งดูเหมือนว่าเปลวไฟจะผุดขึ้นมา โรเบิร์ต เทอร์คานได้โต้แย้งว่าเนื่องจากคทาคาดูเซียสเป็นสัญลักษณ์ของเมอร์คิวรีและในตำนานเทพเจ้าเมอร์คิวรีถูกพรรณนาว่าเป็นผู้ส่งวิญญาณการปรากฏของเปลวไฟในฉากนี้จึงหมายถึงการส่งวิญญาณมนุษย์และแสดงถึงหลักคำสอนของมิธราในเรื่องนี้^{[ 31 ]} Turcan ยังเชื่อมโยงเหตุการณ์นี้เข้ากับการฆ่าวัวด้วย: เลือดของวัวที่ถูกฆ่าได้ซึมลงบนพื้นบริเวณฐานแท่นบูชา และจากเลือดนั้น วิญญาณจะถูกขับออกมาเป็นเปลวไฟโดยคทาคาดูเซียส^{[ 31 ]}

เทพมิธราสผุดขึ้นจากโขดหิน ( พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์แห่งชาติโรมาเนีย )

เทพมิธราสประสูติจากหิน ( ราว ค.ศ. 186  ; โรงอาบน้ำของจักรพรรดิไดโอเคลเชียน )

มิทราสถูกพรรณนาว่าเกิดจากหิน เขามักจะปรากฏตัวออกมาจากหินตั้งแต่ยังหนุ่ม โดยมีมีดสั้นอยู่ในมือข้างหนึ่งและคบเพลิงอยู่ในมืออีกข้างหนึ่ง เขาเปลือยกาย ยืนขาชิดกัน และสวมหมวกฟริเจียน^{[ 32 ]}

ในบางรูปแบบ เขาถูกแสดงให้เห็นว่ากำลังผุดขึ้นมาจากหินในฐานะเด็ก และในบางรูป เขาถือลูกโลกไว้ในมือข้างหนึ่ง บางครั้งก็มีสายฟ้าปรากฏให้เห็น นอกจากนี้ยังมีภาพวาดที่แสดงเปลวไฟพุ่งออกมาจากหินและจากหมวกของมิธราส รูปปั้นหนึ่งมีฐานเป็นรูพรุนเพื่อใช้เป็นน้ำพุ และฐานของอีกรูปปั้นหนึ่งมีหน้ากากของเทพเจ้าแห่งน้ำ บางครั้งมิธราสก็มีอาวุธอื่นๆ เช่น ธนูและลูกศร และยังมีสัตว์ต่างๆ เช่น สุนัข งู โลมานกอินทรี นกอื่นๆ สิงโต จระเข้ กุ้งมังกร และหอย ทากอยู่รอบๆ ในภาพนูนต่ำบางภาพ มีรูปบุคคลมีเคราที่ระบุว่าเป็นเทพเจ้าแห่งน้ำโอเชียนัสและในบางภาพมีเทพเจ้าแห่งลมทั้งสี่ ในภาพนูนต่ำเหล่านี้ ธาตุทั้งสี่อาจถูกอัญเชิญพร้อมกัน บางครั้งวิกตอเรียลูน่าโซลและแซทเทิร์นก็ดูเหมือนจะมีบทบาทด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่งแซทเทิร์น มักจะถูกเห็นว่ากำลังมอบมีดสั้นหรือดาบสั้นให้กับมิธราส ซึ่งใช้ในพิธีกรรมฆ่ากระทิงในภายหลัง^{[ 32 ]}

ในบางภาพวาด Cautes และ Cautopates ก็ปรากฏอยู่ด้วย บางครั้งพวกเขาก็ถูกวาดให้เป็นคนเลี้ยงแกะ^{[ 33 ]}

ในบางโอกาส จะเห็น แอมโฟราและในบางกรณีก็แสดงรูปแบบที่แตกต่างกัน เช่น การกำเนิดไข่ หรือการกำเนิดต้นไม้ บางการตีความแสดงให้เห็นว่าการกำเนิดของมิธราสได้รับการเฉลิมฉลองด้วยการจุดคบเพลิงหรือเทียน^{[ 32 ] [ 34 ]}

หนึ่งในลักษณะเด่นที่สุดและเป็นสิ่งที่คนเข้าใจผิดมากที่สุดของลัทธิลึกลับนี้คือรูปปั้นเปลือยกายหัวสิงห์ที่มักพบในวิหารของลัทธิมิธรา ซึ่งนักวิชาการสมัยใหม่ได้ตั้งชื่อตามลักษณะดังกล่าว เช่นleontocephaline (หัวสิงห์) หรือleontocephalus (หัวสิงห์)

ร่างกายของเขาเป็นร่างเปลือยเปล่าของชายคนหนึ่ง ถูกพันด้วยงู (หรือสองตัว เหมือนคทาคาดูเซียส ) โดยหัวงูมักจะวางอยู่บนหัวสิงโต ปากของสิงโตมักจะอ้าอยู่ เขามักจะถูกแสดงให้เห็นว่ามีปีกสี่ปีก กุญแจสองดอก (บางครั้งก็มีกุญแจดอกเดียว) และคทาอยู่ในมือ บางครั้งรูปปั้นจะยืนอยู่บนลูกโลกที่มีกากบาทเฉียงสลักอยู่ บนรูปปั้นจาก Ostia Antica Mithraeum (ซ้ายCIMRM ^{[ 35 ]}  312) ปีกทั้งสี่มีสัญลักษณ์ของฤดูกาลทั้งสี่ และมีสายฟ้าสลักอยู่บนหน้าอกของเขา ที่ฐานของรูปปั้นมีค้อนและคีมของวัลแคนและไก่และไม้เท้า ( คทาคาดูเซียส ) ของเมอร์คิวรี รูปแบบที่หายากของรูปปั้นเดียวกันนี้ยังพบได้โดยมีหัวมนุษย์และหัวสิงโตโผลออกมาจากหน้าอก^{[ 36 ] [ 37 ]}

แม้ว่ารูปหัวสัตว์จะพบได้ทั่วไปในการแสดงภาพเทพปกรณัมอียิปต์และกโนสติกในยุคปัจจุบัน แต่ก็ยังไม่พบรูปแบบที่เทียบเคียงได้กับรูปหัวสิงโตของมิธรา^{[ 36 ]}

จากจารึกอุทิศสำหรับแท่นบูชา สันนิษฐานว่าชื่อของรูปปั้นนี้คืออาริมานิอุสซึ่งเป็นรูปแบบภาษาละตินของชื่ออาริมาน^{[ t ]} – ซึ่งเป็นรูปปีศาจในเทพปกรณัมของศาสนาโซโรแอสเตอร์ อาริมานิอุสเป็นที่รู้จักจากจารึกว่าเป็นเทพเจ้าในลัทธิมิธราอิก ดังที่เห็นได้จากภาพในCorpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae (CIMRM ^{[ 35 ]} ) เช่น CIMRM ^{[ 35 ]}  222 จากออสเทีย CIMRM 369 จากโรม และ CIMRM ^{[ 35 ]}  1773 และ 1775 จากปันโนเนีย^{[ 38 ]}

นักวิชาการบางคนระบุว่ามนุษย์สิงโตคือAionหรือZurvanหรือCronusหรือChronosในขณะที่คนอื่นๆ ยืนยันว่าเป็นAhriman เวอร์ชันหนึ่งของศาสนาโซโรแอสเตอร์ หรือ Aryamanของศาสนาเวทที่อ่อนโยนกว่า^{[ u ]} แม้ว่าตัวตนที่แท้จริงของรูปหัวสิงโตจะเป็นที่ถกเถียงกันในหมู่นักวิชาการ แต่โดยทั่วไปแล้วเห็นพ้องกันว่าเทพองค์นี้เกี่ยวข้องกับเวลาและการเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล^{[ 40 ] (หน้า 94)}

ตามที่ MJ Vermaseren และ CC van Essen กล่าวไว้ ปีใหม่ของมิธราและวันเกิดของมิธราคือวันที่ 25 ธันวาคม^{[ v ] [ w ]} Beck ไม่เห็นด้วยอย่างยิ่ง^{[ 43 ] (หน้า 299 หมายเหตุ 12)} Clauss กล่าวว่า: "พิธีกรรมลึกลับของมิธราไม่มีพิธีการสาธารณะของตนเอง เทศกาลNatalis Invictiซึ่งจัดขึ้นในวันที่ 25 ธันวาคม เป็นเทศกาลทั่วไปของดวงอาทิตย์และไม่ได้เฉพาะเจาะจงกับพิธีกรรมลึกลับของมิธราแต่อย่างใด" ^{[ 44 ]}

ผู้เข้าร่วมพิธีกรรมมิธราจะต้องสาบานว่าจะรักษาความลับและอุทิศตน^{[ 45 ]}

เชื่อกันว่ามิธราสเป็น "วีรบุรุษนักรบ" คล้ายกับวีรบุรุษชาว กรีก ^{[ 46 ]}

เห็นได้ชัดว่าพิธีกรรมระดับชั้นบางอย่างเกี่ยวข้องกับการท่องบทสวดซึ่งผู้เข้าร่วมพิธีจะถูกถามคำถามชุดหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับสัญลักษณ์ของการเริ่มต้น และต้องตอบด้วยคำตอบที่เฉพาะเจาะจง ตัวอย่างของบทสวดดังกล่าว ซึ่งเห็นได้ชัดว่าเกี่ยวข้องกับระดับราศีสิงห์ ถูกค้นพบในกระดาษปาปิ รัสอียิปต์ที่แตกหัก (Papyrus Berolinensis 21196) ^{[ 45 ] [ 47 ]}และมีใจความว่า:

ด้านหลัง [...] เขาจะพูดว่า: 'ที่ไหน [...]?' "[...] เขาไม่รู้จะทำอย่างไรดี?" พูดว่า: "[...]' [...] พูดว่า: 'กลางคืน' เขาจะพูดว่า: 'ที่ไหน [...]?' [...] กล่าวว่า: 'ทุกสิ่ง [...]' '[...] คุณถูกเรียกตัวมาหรือ?' ตอบว่า: 'เนื่องจากสรุปข่าว [...]' [...] เมื่อกลายเป็น [...] เขา/มันมีไฟ '[...] คุณได้รับแล้วหรือยัง?' ตอบว่า: 'ในหลุม' เขาจะถามว่า: '[...] ของคุณอยู่ที่ไหน?' "[...] [ใน] เลออนเทียน" เขาจะพูดว่า: 'คุณจะคาดเข็มขัดไหม [...]?' "[...] ความตาย" เขาจะพูดว่า "ทำไม ในเมื่อท่านคาดเข็มขัดนิรภัยแล้ว [...]?" [...] อันนี้มีพู่สี่อัน

เร็กโต คมมากและ [...] [...] มากมาย เขาจะพูดว่า: '[...]?' "[...] แห่งความร้อนและความเย็น" เขาจะพูดว่า "[...]?" "[...] ผ้าลินินสีแดง [...]" เขาจะถามว่า "ทำไม?" ตอบว่า: [...] ขอบสีแดง; แต่ผ้าลินินนั้น [...] '[...] ถูกห่อไว้แล้วหรือ?' พูดว่า: 'พระผู้ช่วยให้รอด [...]' เขาจะถามว่า: 'ใครคือบิดา?' จงตอบว่า: 'ผู้ที่ให้กำเนิดทุกสิ่งทุกอย่าง...' [เขาจะถามว่า: 'คุณเกิดราศีสิงห์ได้อย่างไร?' ตอบว่า: 'ด้วย [...] ของพ่อ [...]' พูดว่า: 'เครื่องดื่มและอาหาร' เขาจะพูดว่า: '[...]?' [...] ในเจ็ด-[...]

แทบไม่มีคัมภีร์มิธราหรือบันทึกโดยตรงเกี่ยวกับพิธีกรรมหลงเหลืออยู่เลย^{[ o ]}ยกเว้นคำสาบานและคำสอนที่กล่าวถึงข้างต้น และเอกสารที่รู้จักกันในชื่อพิธีกรรมมิธราจากอียิปต์ในศตวรรษที่ 4 ซึ่งสถานะของเอกสารนี้ในฐานะตำรามิธราถูกตั้งคำถามโดยนักวิชาการหลายคน รวมถึงFranz Cumont [ ^{x ] [ 48 ] ผนัง}ของมิธรามักจะถูกทาสีขาว และในส่วนที่ยังหลงเหลืออยู่ มักจะมีร่องรอยการเขียนกราฟฟิตี จำนวนมาก และสิ่งเหล่านี้รวมกับจารึกบนอนุสาวรีย์มิธรา ก่อให้เกิดแหล่งข้อมูลหลักสำหรับตำรามิธรา^{[ 49 ]}

หลักฐานทางโบราณคดีของมิธราเอียจำนวนมากบ่งชี้ว่าพิธีกรรมส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงฉลอง เนื่องจากมักพบเครื่องใช้รับประทานอาหารและเศษอาหาร ซึ่งมักประกอบด้วยกระดูกสัตว์และเศษผลไม้จำนวนมาก^{[ 4 ] (หน้า 115)}การพบเมล็ดเชอร์รี่จำนวนมากโดยเฉพาะอย่างยิ่งจะช่วยยืนยันว่าช่วงกลางฤดูร้อน (ปลายเดือนมิถุนายน ต้นเดือนกรกฎาคม) เป็นช่วงเวลาที่เกี่ยวข้องกับเทศกาลมิธราโดยเฉพาะอัลบั้มVirunum ในรูปแบบของแผ่นโลหะสัมฤทธิ์ที่จารึกไว้ บันทึกเทศกาลรำลึกของมิธราที่จัดขึ้นในวันที่ 26 มิถุนายน ค.ศ. 184 เบ็คแย้งว่าการเฉลิมฉลองทางศาสนาในวันที่นี้บ่งชี้ถึงความสำคัญพิเศษที่มอบให้กับวันครีษมายันแต่ช่วงเวลานี้ของปีตรงกับการรับรู้ในสมัยโบราณถึงจุดสูงสุดในกลางฤดูร้อน ซึ่งมีการเฉลิมฉลองวันหยุดที่มีลักษณะทางสัญลักษณ์เหมือนกัน เช่นFors Fortuna (โรมโบราณ) วันก่อน วันนักบุญจอห์นและJāņi (ลัตเวีย)

สำหรับงานเลี้ยงของพวกเขา ผู้เข้าร่วมพิธีกรรมมิธราจะเอนกายบนม้านั่งหินที่เรียงรายอยู่ตามด้านยาวของมิธราเอียม – โดยทั่วไปอาจมีที่ว่างสำหรับผู้รับประทานอาหาร 15 ถึง 30 คน แต่แทบจะไม่เกิน 40 คน^{[ 4 ] (หน้า 43)}ห้องรับประทานอาหารหรือทริคลิเนีย ที่คล้ายคลึงกัน นั้นพบได้เหนือพื้นดินในบริเวณของวิหารหรือสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทางศาสนาเกือบทุกแห่งในจักรวรรดิโรมัน และห้องดังกล่าวมักใช้สำหรับงานเลี้ยงประจำของ 'ชมรม' หรือคอลเลเจีย ของชาวโรมัน งานเลี้ยงของมิธราอาจทำหน้าที่คล้ายคลึงกันมากสำหรับผู้ที่นับถือมิธรา เช่นเดียวกับที่คอลเลเจียทำหน้าที่สำหรับผู้ที่มีสิทธิ์เข้าร่วม อันที่จริง เนื่องจากคุณสมบัติสำหรับคอลเลเจีย ของโรมัน มักถูกจำกัดไว้เฉพาะครอบครัว สถานที่ หรืออาชีพดั้งเดิม มิธราอาจทำหน้าที่บางส่วนในการจัดหาชมรมสำหรับผู้ที่ไม่มีชมรม^{[ 50 ]}ขนาดของมิธราเอียมไม่จำเป็นต้องบ่งชี้ถึงขนาดของกลุ่มผู้ร่วมพิธีกรรม^{[ 27 ] (หน้า 12, 36)}

แต่ละมิธราเอียมจะมีแท่นบูชา หลายแห่ง อยู่ที่ปลายสุด ใต้ภาพจำลองการฆ่ากระทิง และโดยทั่วไปแล้วยังมีแท่นบูชาย่อยจำนวนมาก ทั้งในห้องมิธราเอียมหลักและในห้องโถงหรือนาร์เท็กซ์ [ ^{4 ] (หน้า 49)}แท่นบูชาเหล่านี้ซึ่งมีรูปแบบมาตรฐานโรมัน แต่ละแท่นมีจารึกอุทิศที่ระบุชื่อจากผู้เริ่มต้นคนใดคนหนึ่ง ซึ่งอุทิศแท่นบูชาให้กับมิธราส "เพื่อปฏิบัติตามคำปฏิญาณของเขา" เพื่อแสดงความกตัญญูต่อความโปรดปรานที่ได้รับ

เศษซากเครื่องในสัตว์ที่ถูกเผาไหม้มักพบได้บนแท่นบูชาหลัก ซึ่งบ่งชี้ถึงการใช้บูชายัญเป็นประจำ แม้ว่าโดยทั่วไปแล้วมิธราเอียจะไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับการฆ่าสัตว์บูชายัญตามพิธีกรรม (ซึ่งเป็นหน้าที่เฉพาะทางอย่างยิ่งในศาสนาโรมัน) และอาจสันนิษฐานได้ว่ามิธราเอียมจะจัดเตรียมบริการนี้ไว้ให้พวกเขาโดยความร่วมมือกับผู้บูชายัญ มืออาชีพ ^{[ 51 ] (หน้า 568)}ของศาสนาในเมือง มีการสวดมนต์ต่อดวงอาทิตย์วันละสามครั้ง และวันอาทิตย์ถือเป็นวันศักดิ์สิทธิ์เป็นพิเศษ^{[ 52 ]}

เป็นที่น่าสงสัยว่าลัทธิมิธรามีหลักคำสอนที่เป็นเอกภาพและสอดคล้องกันภายในหรือไม่^{[ y ]} อาจแตกต่างกันไปในแต่ละสถานที่^{[ 30 ] (หน้า 16)}ภาพสัญลักษณ์ค่อนข้างสอดคล้องกัน^{[ 26 ]}ไม่มีสถานที่ศักดิ์สิทธิ์หรือศูนย์กลางพิธีกรรมที่โดดเด่น และถึงแม้ว่ามิธราเอียมแต่ละแห่งจะมีเจ้าหน้าที่และผู้ปฏิบัติงานของตนเอง แต่ก็ไม่มีหน่วยงานกำกับดูแลส่วนกลาง ในมิธราเอียมบางแห่ง เช่นที่Dura Europosภาพวาดฝาผนังแสดงให้เห็นศาสดาถือม้วนหนังสือ^{[ 54 ]}แต่ไม่มีใครรู้จักนักปราชญ์มิธราที่มีชื่อเสียง และไม่มีการอ้างอิงใด ๆ ที่ระบุชื่อของคัมภีร์หรือคำสอนของมิธรา เป็นที่ทราบกันว่าผู้เริ่มต้นสามารถย้ายระดับของตนจากมิธราเอียมหนึ่งไปยังอีกมิธราเอียมหนึ่งได้^{[ 4 ] (หน้า 139)}

วิหารของมิธราสตั้งอยู่ใต้ดิน ไม่มีหน้าต่าง และมีลักษณะเฉพาะมาก ในเมืองต่างๆ อาจมีการดัดแปลงชั้นใต้ดินของอาคารอพาร์ตเมนต์ หรือในที่อื่นๆ อาจมีการขุดและสร้างหลังคาโค้งคลุม หรือดัดแปลงจากถ้ำธรรมชาติ วิหารมิธราสพบได้ทั่วไปในจักรวรรดิ แม้ว่าจะกระจายตัวไม่สม่ำเสมอ โดยมีจำนวนมากในโรมออสเทียนูมิเดีย ดัลมาเทียบริเตนและตามแนวชายแดนไรน์/ดานูบ ในขณะที่พบน้อยกว่าในกรีซอียิปต์และซีเรีย^{[ 4 ​​] (หน้า 26–27)}ตามที่วอลเตอร์ เบอร์เคิร์ตกล่าว ลักษณะลับของพิธีกรรมมิธราสหมายความว่าลัทธิมิธราสสามารถปฏิบัติได้เฉพาะภายในมิธราเอียมเท่านั้น[ 55 ^{]การค้น}พบใหม่บางอย่างที่ทีเนนแสดงหลักฐานของการจัดงานเลี้ยงขนาดใหญ่และชี้ให้เห็นว่าศาสนาลึกลับนี้อาจไม่ได้เป็นความลับอย่างที่เชื่อกันโดยทั่วไป^{[ z ]}

โดยส่วนใหญ่แล้ว มิธราเอียจะมีขนาดเล็ก ภายนอกไม่โดดเด่น และสร้างขึ้นอย่างประหยัด โดยทั่วไปแล้วลัทธินี้มักนิยมสร้างศูนย์กลางใหม่มากกว่าขยายศูนย์กลางที่มีอยู่เดิม มิธราเอียมเป็นตัวแทนของถ้ำที่มิธราสแบกและฆ่าวัว และในกรณีที่ไม่มีงบประมาณสำหรับการสร้างหลังคาโค้งหิน ก็จะเลียนแบบด้วยไม้ระแนงและปูนปลาสเตอร์ โดยทั่วไปแล้วจะตั้งอยู่ใกล้กับบ่อน้ำหรือลำธาร น้ำจืดดูเหมือนจะเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับพิธีกรรมของลัทธิมิธราบางอย่าง และมักจะมีอ่างน้ำรวมอยู่ในโครงสร้างด้วย^{[ 4 ​​] (หน้า 73)}โดยปกติจะมีห้องโถงหรือห้องรับรองที่ทางเข้า และมักจะมีห้องเสริมอื่นๆ สำหรับเก็บของและเตรียมอาหาร มิธราเอียที่ยังคงหลงเหลืออยู่เป็นหลักฐานทางกายภาพของโครงสร้างทางสถาปัตยกรรมของพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของลัทธิมิธราMithraeumเป็นคำที่บัญญัติขึ้นในยุคปัจจุบัน และผู้ที่นับถือลัทธิมิธราเรียกสิ่งก่อสร้างศักดิ์สิทธิ์ของพวกเขาว่าspeleumหรือantrum (ถ้ำ), crypta (ทางเดินหรือระเบียงใต้ดิน), fanum (สถานที่ศักดิ์สิทธิ์) หรือแม้แต่templum (วิหารหรือพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์) ^{[ aa ]}

โดยพื้นฐานแล้ว มิธราเอียแตกต่างอย่างสิ้นเชิงจากวิหารและศาลเจ้าของลัทธิอื่นๆ ในรูปแบบมาตรฐานของเขตศาสนาโรมัน อาคารวิหารทำหน้าที่เป็นบ้านของเทพเจ้า ซึ่งมีจุดประสงค์เพื่อให้สามารถมองเห็นการบูชาบูชายัญที่ถวายบนแท่นบูชาในลานเปิดโล่ง ผ่านทางประตูที่เปิดอยู่และระเบียงเสา ซึ่งอาจเข้าถึงได้ไม่เพียงแต่ผู้ที่ได้รับการเริ่มต้นในลัทธิเท่านั้น แต่ยังรวมถึงผู้บูชาทั่วไปหรือผู้ที่ไม่ได้รับการเริ่มต้นอีกด้วย^{[ 51 ] (หน้า 493)}มิธราเอียเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งนี้^{[ 51 ] (หน้า 355)}

ในSudaภายใต้หัวข้อMithrasระบุว่า "ไม่มีใครได้รับอนุญาตให้เข้าร่วมในพิธีกรรม (ความลึกลับของ Mithras) จนกว่าเขาจะแสดงให้เห็นว่าตนเองบริสุทธิ์และมั่นคงโดยผ่านการทดสอบหลายระดับ" ^{[ 56 ]} Gregory Nazianzenอ้างถึง "การทดสอบในความลึกลับของ Mithras" ^{[ 57 ]}

มีการเริ่มต้นเข้าสู่ลัทธิมิธราเจ็ดระดับ ซึ่งนักบุญเจอโรมได้ระบุไว้^{[ 58 ]}แมนเฟรด คลอสส์กล่าวว่าจำนวนระดับทั้งเจ็ดนั้นต้องเชื่อมโยงกับดาวเคราะห์ ภาพโมเสกในมิธราเอียมของเฟลิซิสซิมัส ออสเทีย อันติกาแสดงถึงระดับเหล่านี้ พร้อมด้วยสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับระดับหรือเป็นสัญลักษณ์ของดาวเคราะห์ ระดับเหล่านี้ยังมีจารึกอยู่ข้างๆ เพื่อยกย่องแต่ละระดับให้ได้รับการคุ้มครองจากเทพเจ้าประจำดาวเคราะห์ต่างๆ^{[ 4 ] : 132–133} เรียงลำดับความสำคัญจากน้อยไปมาก ระดับการเริ่มต้นมีดังนี้: ^{[ 4 ] (หน้า 133–138)}

ระดับ	ชื่อ	สัญลักษณ์	ดาวเคราะห์หรือเทพ ผู้พิทักษ์	โมเสกสัญลักษณ์มิ ทราอุมของ Ostia Antica Felicissimus
อันดับที่ 1	คอแรกซ์ , คอรักซ์หรือ คอร์เว็กซ์ (อีกา หรือ นกกา)	อีกา , บีกเกอร์ , คทาคาดูเซียส	ปรอท
อันดับที่ 2	นิมฟัส, นิมโฟบัส ( เจ้าบ่าว )	โคมไฟ , กระดิ่งมือ , ผ้าคลุมหน้า , มงกุฎหรือเครื่องประดับศีรษะ	ดาวศุกร์
อันดับ 3	ไมล์ส (ทหาร)	กระเป๋า , หมวกกันน็อค , หอก , กลอง, เข็มขัด, เกราะอก	ดาวอังคาร
อันดับที่ 4	ลีโอ (สิงโต )	บาติลลัม ,ซิสตรัม ,พวงมาลัยลอเรล ,สายฟ้า	ดาวพฤหัสบดี
อันดับที่ 5	เปอร์เซส (เปอร์เซีย )	ดาบขอเกี่ยวหมวกฟรี เจียนเคียวจันทร์เสี้ยวดวงดาวหนังสติ๊กถุง	ลูน่า
วันที่ 6	เฮลิโอโดรมัส (นักวิ่งดวงอาทิตย์)	คบเพลิง , ภาพของเฮลิออส , มงกุฎรัศมี , แส้ , เสื้อคลุม	โซล
วันที่ 7	Pater (พ่อ )	จานรองแก้วหมวกมิตรไม้เท้าคนเลี้ยงแกะ แหวนโกเมนหรือทับทิม เสื้อคลุมพิธีหรือผ้าคลุมไหล่เสื้อคลุมประดับอัญมณีอย่างประณีตด้วยด้ายโลหะ	ดาวเสาร์

ในสถานที่อื่นๆ เช่นที่ดูรา-ยูโรโปสยังคงมีร่องรอยของจารึกมิธราที่แสดงรายชื่อสมาชิก โดยระบุชื่อผู้ที่ได้รับการเข้าพิธีในวิหารมิธรา พร้อมด้วยระดับขั้นของมิธรา ที่วิรูนุม รายชื่อสมาชิกหรืออัลบั้มศักดิ์สิทธิ์ถูกเก็บรักษาไว้ในแผ่นจารึก และได้รับการปรับปรุงทุกปีเมื่อมีสมาชิกใหม่เข้าร่วม โดยการตรวจสอบรายชื่อเหล่านี้ ทำให้สามารถติดตามผู้ที่ได้รับการเข้าพิธีจากวิหารมิธราแห่งหนึ่งไปยังอีกแห่งหนึ่งได้ และยังสามารถคาดเดาได้ว่าผู้ที่ได้รับการเข้าพิธีในลัทธิมิธรานั้นตรงกับบุคคลในรายชื่ออื่นๆ ในยุคเดียวกัน เช่น รายชื่อทหาร และรายชื่อผู้ศรัทธาในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทางศาสนาที่ไม่ใช่ลัทธิมิธรา ชื่อของผู้ที่ได้รับการเข้าพิธียังพบได้ในจารึกอุทิศของแท่นบูชาและวัตถุบูชาอื่นๆ ด้วย

Clauss ตั้งข้อสังเกตในปี 1990 ว่าโดยรวมแล้ว มีเพียงประมาณ 14% ของชื่อมิธราที่จารึกไว้ก่อนปี ค.ศ. 250 เท่านั้นที่ระบุระดับของผู้ริเริ่ม – และด้วยเหตุนี้จึงตั้งคำถามถึงมุมมองดั้งเดิมที่ว่าผู้ริเริ่มทั้งหมดอยู่ในหนึ่งในเจ็ดระดับ^{[ 59 ]} Clauss โต้แย้งว่าระดับต่างๆ แสดงถึงชนชั้นนักบวชที่แตกต่างกัน นักบวชชั้นสูง Gordon ยึดถือทฤษฎีเดิมของ Merkelbach และคนอื่นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการสังเกตตัวอย่างเช่น Dura ที่ชื่อทั้งหมดเกี่ยวข้องกับระดับมิธรา นักวิชาการบางคนยืนยันว่าการปฏิบัติอาจแตกต่างกันไปตามกาลเวลา หรือจากมิธราเอียมหนึ่งไปยังอีกมิธราเอียมหนึ่ง

ระดับสูงสุด คือ paterซึ่งเป็นระดับที่พบได้บ่อยที่สุดในการอุทิศและการจารึก และดูเหมือนว่าจะไม่ใช่เรื่องแปลกที่มิธราเอียมจะมีผู้ชายหลายคนที่มีระดับนี้ รูปแบบpater patrum (บิดาแห่งบิดา) มักพบเห็นได้บ่อย ซึ่งดูเหมือนจะบ่งชี้ถึงpaterที่มีสถานะหลัก มีตัวอย่างหลายกรณีที่บุคคล โดยทั่วไปแล้วจะเป็นบุคคลที่มีสถานะทางสังคมสูงกว่า เข้าร่วมมิธราเอียมด้วยสถานะpaterโดยเฉพาะในกรุงโรมในช่วง'การฟื้นฟูศาสนาเพแกน'ในศตวรรษที่ 4 มีการเสนอแนะว่ามิธราเอียมบางแห่งอาจมอบ สถานะ pater กิตติมศักดิ์ ให้กับบุคคลสำคัญที่เห็นอกเห็นใจ^{[ 60 ]}

ดูเหมือนว่าผู้เข้ารับการฝึกฝนในแต่ละระดับจะต้องผ่านการทดสอบหรือบททดสอบเฉพาะ^{[ 4 ] (หน้า 103)}ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเผชิญกับความร้อน ความเย็น หรืออันตรายที่คุกคาม หลุมทดสอบซึ่งมีอายุย้อนไปถึงต้นศตวรรษที่ 3 ได้ถูกค้นพบในวิหารมิธราที่คาร์ราวเบิร์กบันทึกเกี่ยวกับความโหดร้ายของจักรพรรดิคอมโมดัสบรรยายถึงการที่พระองค์ทรงสนุกสนานกับการจำลองการทดสอบการเข้ารับการฝึกฝนของมิธราในรูปแบบการฆาตกรรม ในช่วงปลายศตวรรษที่ 3 ดูเหมือนว่าการทดสอบที่จำลองขึ้นจะลดความเข้มงวดลง เนื่องจากหลุมทดสอบถูกถมทับ

การเข้าร่วมชุมชนเสร็จสมบูรณ์ด้วยการจับมือกับผู้นำชุมชนเช่นเดียวกับที่มิธราสและโซลจับมือกัน ผู้ที่เข้าร่วมจึงถูกเรียกว่าซินเดซิโออิ (ผู้ที่รวมกันด้วยการจับมือ) คำนี้ถูกใช้ในจารึกโดยโปรฟิเซนติอุส^{[ b ]} และถูกเยาะเย้ยโดยเฟอร์มิคัส มาเทอร์นัสในDe errore profanarum religionum [ ^{61 ] ซึ่ง} เป็นงานเขียนของคริสเตียนในศตวรรษที่ 4 ที่โจมตีลัทธิเพแกน^{[ 62 ]}ในอิหร่านโบราณ การจับมือขวาเป็นวิธีการดั้งเดิมในการทำสนธิสัญญาหรือแสดงถึงความเข้าใจอันศักดิ์สิทธิ์ระหว่างสองฝ่าย^{[ 63 ]}

กิจกรรมของเทพเจ้าที่โดดเด่นที่สุดในฉากมิธราส ได้แก่ โซลและมิธราส ถูกเลียนแบบในพิธีกรรมโดยเจ้าหน้าที่อาวุโสที่สุดสองคนในลำดับชั้นของลัทธิ คือปาเตอร์และเฮลิโอโดรมัส [ ^{30 ] (หน้า 288–289)}ผู้เริ่มต้นจะจัดงานเลี้ยงศักดิ์สิทธิ์ โดยจำลองงานเลี้ยงของมิธราสและโซล^{[ 30 ] (หน้า 288–289)}

ภาพนูนต่ำบนถ้วยที่พบในไมนซ์^{[ 64 ] [ 65 ]}ดูเหมือนจะแสดงถึงพิธีเริ่มต้นของมิธราส บนถ้วยนั้น ผู้เข้าร่วมพิธีจะถูกนำไปยังสถานที่ที่Paterจะนั่งอยู่ในรูปลักษณ์ของมิธราสพร้อมกับคันธนูที่ดึงไว้ ผู้เข้าร่วมพิธีจะมาพร้อม กับ นักบวชผู้อธิบายสัญลักษณ์และเทววิทยา ซึ่งจะอธิบายสัญลักษณ์และเทววิทยาแก่ผู้เข้าร่วมพิธี เชื่อกันว่าพิธีกรรมนี้เป็นการจำลองสิ่งที่เรียกว่า 'ปาฏิหาริย์น้ำ' ซึ่งมิธราสยิงลูกศรใส่หิน และจากหินนั้นก็มีน้ำพุ่งออกมา

Roger Beck ได้ตั้งสมมติฐานเกี่ยวกับพิธีกรรมมิธราอิกแบบขบวนแห่ครั้งที่สาม โดยอิงจากถ้วยไมนซ์และพอร์ฟิรีส ฉากนี้เรียกว่า 'ขบวนแห่ของนักวิ่งดวงอาทิตย์' แสดงให้เห็นHeliodromusที่ได้รับการคุ้มกันโดยบุคคลสองคนที่เป็นตัวแทนของ Cautes และ Cautopates (ดูด้านล่าง) และนำหน้าโดยผู้เริ่มต้นระดับMilesที่นำการแสดงพิธีกรรมการเดินทางรอบดวงอาทิตย์รอบมิธราเอียม ซึ่งมีจุดประสงค์เพื่อเป็นตัวแทนของจักรวาล^{[ 66 ]}

ด้วยเหตุนี้ จึงมีการโต้แย้งว่าพิธีกรรมของมิธราส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการจำลองเหตุการณ์ในเรื่องเล่าของมิธราโดยผู้ริเริ่ม^{[ 4 ] (หน้า 62–101)}ซึ่งเป็นเรื่องเล่าที่มีองค์ประกอบหลักคือ: การเกิดจากหิน การยิงธนูให้น้ำไหลออกจากหิน การฆ่าวัว การยอมจำนนของโซลต่อมิธรา มิธราและโซลร่วมกินวัว การขึ้นสู่สวรรค์ของมิธราด้วยรถม้า ลักษณะเด่นของเรื่องเล่านี้ (และการแสดงภาพอย่างสม่ำเสมอในชุดภาพแกะสลักนูนต่ำที่ยังหลงเหลืออยู่) คือการไม่มีตัวละครหญิง (ข้อยกเว้นเพียงอย่างเดียวคือลูน่าที่เฝ้าดูการฆ่าวัวในมุมบนตรงข้ามกับเฮลิออสและการปรากฏตัวของวีนัส ในฐานะผู้พิทักษ์ของ ระดับ นิมฟัส ) ^{[ 4 ] (หน้า 33)}

ในรายชื่อสมาชิกที่ยังหลงเหลืออยู่ มีเพียงชื่อผู้ชายเท่านั้น นักประวัติศาสตร์หลายคน รวมถึงริชาร์ด กอร์ดอน สรุปว่าลัทธินี้มีไว้สำหรับผู้ชายเท่านั้น^{[ ab ] [ ac ]}

นักวิชาการโบราณPorphyryกล่าวถึงผู้หญิงที่เข้าร่วมพิธีกรรม Mithraic ^{[ ad ]} นักประวัติศาสตร์ AS Geden ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 เขียนว่าสิ่งนี้อาจเกิดจากความเข้าใจผิด^{[ 2 ]}ตามที่ Geden กล่าว แม้ว่าการมีส่วนร่วมของผู้หญิงในพิธีกรรมจะไม่ใช่เรื่องแปลกในลัทธิทางตะวันออก แต่อิทธิพลทางทหารที่โดดเด่นใน Mithraism ทำให้ไม่น่าเป็นไปได้ในกรณีนี้^{[ 2 ]}เมื่อเร็วๆ นี้ David Jonathan ได้เสนอแนะว่า "ผู้หญิงมีส่วนเกี่ยวข้องกับกลุ่ม Mithraic อย่างน้อยในบางพื้นที่ของจักรวรรดิ" ^{[ 69 ] (หน้า 121)}

ทหารมีจำนวนมากในกลุ่มผู้นับถือมิธรา และยังมีพ่อค้า เจ้าหน้าที่ศุลกากร และข้าราชการระดับล่างอีกด้วย มีผู้เข้าร่วมพิธีน้อยมาก หรือแทบไม่มีเลย ที่มาจากตระกูลขุนนางหรือสมาชิกวุฒิสภาชั้นนำ จนกระทั่งถึง 'การฟื้นฟูศาสนาเพแกน' ในช่วงกลางศตวรรษที่ 4 แต่ก็มีคนปลดปล่อยและทาสจำนวนมากอยู่เสมอ^{[ 4 ] (หน้า 39)}

Clauss เสนอว่าคำกล่าวของ Porphyry ที่ว่าผู้ที่ได้รับการเริ่มต้นเข้าสู่ระดับสิงโตจะต้องรักษามือของตนให้บริสุทธิ์จากทุกสิ่งที่นำมาซึ่งความเจ็บปวด อันตราย และความไม่บริสุทธิ์ หมายความว่ามีการกำหนดข้อเรียกร้องทางศีลธรรมต่อสมาชิกของกลุ่มผู้ศรัทธา^{[ ae ]}

ข้อความในCaesaresของJulian the Apostateกล่าวถึง "บัญญัติของมิธราส" ^{[ af ]} Tertullianในบทความของเขาเรื่อง "เกี่ยวกับมงกุฎทหาร" บันทึกไว้ว่าผู้ที่นับถือมิธราสในกองทัพได้รับการยกเว้นอย่างเป็นทางการจากการสวมมงกุฎเฉลิมฉลองโดยอาศัยพิธีกรรมการเริ่มต้นของมิธราส ซึ่งรวมถึงการปฏิเสธมงกุฎที่เสนอให้ เพราะ "มงกุฎเดียวของพวกเขาคือมิธราส" ^{[ 70 ]}

ตามที่นักโบราณคดี Maarten Vermaseren กล่าว หลักฐานจากCommageneในศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราชแสดงให้เห็นถึง "ความเคารพที่มอบให้แก่มิธราส" แต่ไม่ได้กล่าวถึง "ความลึกลับ" ^{[ ag ]} ในรูปปั้นขนาดมหึมาที่สร้างขึ้นโดยกษัตริย์Antiochus I (69–34 ก่อนคริสต์ศักราช) ที่ภูเขา Nemrutมิธราสถูกแสดงให้เห็นว่าไม่มีเครา สวมหมวก Phrygian ^{[ 3 ] [ 73 ]} (หรือเครื่องประดับศีรษะที่คล้ายกัน – มงกุฎ เปอร์เซีย ) ใน ชุด อิหร่าน (Parthian) ^{[ 71 ]}และเดิมทีประทับอยู่บนบัลลังก์เคียงข้างเทพเจ้าองค์อื่น ๆ และตัวกษัตริย์เอง^{[ 74 ]} ด้านหลังของบัลลังก์มีจารึกเป็นภาษากรีก ซึ่งรวมถึงชื่อผสมApollo-Mithras-Heliosในรูปกรรมวาจก ( Ἀπόλλωνος Μίθρου Ἡλίου ) ^{[ 75 ]} Vermaseren ยังรายงานเกี่ยวกับลัทธิมิธราสใน Fayum ในศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสต์ศักราช^{[ 39 ] (หน้า 467)} RD Barnett ได้โต้แย้งว่าตราประทับของกษัตริย์ Saussatar แห่งMitanniจากราวปี 1450 ก่อนคริสต์ศักราชแสดงภาพมิธราสที่เป็นกระทิง^{[ ah ]}

ต้นกำเนิดและการแพร่กระจายของพิธีกรรมลึกลับได้รับการถกเถียงกันอย่างเข้มข้นในหมู่นักวิชาการ และมีความคิดเห็นที่แตกต่างกันอย่างมากในประเด็นเหล่านี้^{[ 76 ]}ตามที่ Clauss กล่าว พิธีกรรมลึกลับของมิธราสไม่ได้ถูกปฏิบัติจนกระทั่งศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช^{[ 4 ]}ตามที่ Ulansey กล่าว หลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดเกี่ยวกับพิธีกรรมลึกลับของมิธราสระบุว่าปรากฏขึ้นในช่วงกลางศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช: นักประวัติศาสตร์พลูตาร์คกล่าวว่าในปี 67 ก่อนคริสต์ศักราชโจรสลัดแห่งซิลิเซีย (จังหวัดบนชายฝั่งตะวันออกเฉียงใต้ของเอเชียไมเนอร์ ซึ่งเป็นเส้นทางเดินเรือไปยังคอมมาจีนที่อยู่ติดกัน) ได้ประกอบพิธีกรรม "ลับ" ของมิธราส^{[ ai ]} ตามที่ CM Daniels กล่าว^{[ 78 ]}ยังไม่ชัดเจนว่าสิ่งเหล่านี้เกี่ยวข้องกับต้นกำเนิดของพิธีกรรมลึกลับหรือไม่^{[ aj ]} วิหารใต้ดินหรือมิธราสอันเป็นเอกลักษณ์ปรากฏขึ้นอย่างกะทันหันในทางโบราณคดีในช่วงไตรมาสสุดท้ายของศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช^{[ 79 ] (หน้า 118)}

จารึกและอนุสาวรีย์ที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมลึกลับของมิธราได้รับการจัดทำเป็นแคตตาล็อกในงานสองเล่มโดย Maarten J. Vermaseren ชื่อCorpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae (หรือCIMRM ) ^{[ 35 ]}อนุสาวรีย์ที่เก่าแก่ที่สุดที่แสดงภาพมิธราสังหารวัวนั้นเชื่อกันว่าเป็นCIMRM  593 ซึ่งพบในกรุงโรม ไม่มีวันที่ระบุไว้ แต่จารึกบอกเราว่าอนุสาวรีย์นี้สร้างขึ้นโดย Alcimus ผู้ดูแล T. Claudius Livianus Vermaseren และ Gordon เชื่อว่า Livianus คนนี้คือ Livianus ที่เป็นผู้บัญชาการกององครักษ์ Praetorian ในปี ค.ศ. 101 ซึ่งจะทำให้ได้วันที่เร็วที่สุดคือ ค.ศ. 98–99 ^{[ 80 ]}

มีการขุดพบแผ่นดินเผาขนาดเล็ก 5 ชิ้น depicting รูปคนถือมีดอยู่เหนือวัวกระทิง ใกล้เมืองเคิร์ชในไครเมียซึ่ง Beskow และ Clauss ระบุว่ามีอายุอยู่ในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช^{[ ak ]}และ Beck ระบุว่ามีอายุระหว่าง 50 ปีก่อนคริสต์ศักราช – 50 ปีหลังคริสต์ศักราช สิ่งเหล่านี้อาจเป็นรูปแกะสลักวัวกระทิงที่เก่าแก่ที่สุด หากยอมรับว่าเป็นภาพของเทพมิธราส^{[ al ]}

รูปปั้นคนฆ่ากระทิงสวมหมวกฟริเจียน แต่เบ็คและเบสโกว์อธิบายว่าไม่เหมือนกับภาพวาดการฆ่ากระทิงทั่วไป อีกเหตุผลหนึ่งที่ไม่เชื่อมโยงสิ่งประดิษฐ์เหล่านี้กับลัทธิมิธราคือแผ่นจารึกชิ้นแรกถูกพบในสุสานของผู้หญิง^{[ am ]}

แท่นบูชาหรือแท่งหินจากบริเวณใกล้กับโบสถ์ SS. Pietro e Marcellino บนถนน Esquiline ในกรุงโรม มีจารึกสองภาษาโดยทาสที่ได้รับการปลดปล่อยจากจักรวรรดิชื่อ T. Flavius ​​Hyginus ซึ่งน่าจะสร้างขึ้นระหว่างปี ค.ศ. 80 ถึง 100 จารึกนี้อุทิศให้กับSol Invictus Mithras ^{[ an ]}

CIMRM ^{[ 35 ]}  2268 เป็นฐานหรือแท่นบูชาที่แตกหักจาก Novae/Steklen ใน Moesia Inferior มีอายุราว 100 ปี CE ซึ่งแสดงให้เห็น Cautes และ Cautopates

โบราณคดียุคแรกอื่นๆ ได้แก่ จารึกภาษากรีกจากเวโนเซียโดยซาการิสนักแสดงซึ่งน่าจะมาจากช่วงปี ค.ศ. 100–150; ศิลาจารึกไซดอนที่อุทิศโดยธีโอโดตัส นักบวชแห่งมิธราส แด่แอสคลีปิอุส ในช่วงปี ค.ศ. 140–141; และจารึกทางทหารที่เก่าแก่ที่สุด โดยซี. ซาซิดิอุส บาร์บารัส นายร้อยแห่งกองทัพที่ 15 อะพอลลินาริส จากริมฝั่งแม่น้ำดานูบที่คาร์นุนทุมซึ่งน่าจะก่อนปี ค.ศ. 114 ^{[ 14 ] (หน้า 150)}

ตามที่ CM Daniels กล่าวไว้^{[ 78 ]}จารึก Carnuntum เป็นการอุทิศ Mithraic ที่เก่าแก่ที่สุดจากภูมิภาคแม่น้ำดานูบ ซึ่งเป็นหนึ่งในสองภูมิภาคที่ลัทธิ Mithraism เริ่มหยั่งรากเป็นครั้งแรก ร่วมกับอิตาลี^{[ ao ]} วิหาร Mithraeum ที่เก่าแก่ที่สุดที่สามารถระบุวันที่ได้นอกกรุงโรมมีอายุตั้งแต่ปี ค.ศ. 148 ^{[ ap ]}วิหาร Mithraeum ที่ Caesarea Maritima เป็นวิหารแห่งเดียวในปาเลสไตน์ และวันที่นั้นเป็นการอนุมาน^{[ aq ]}

การขุดค้นที่อินเวเรสค์ประเทศสกอตแลนด์ในปี 2010 พบแท่นบูชามิธราสที่ได้รับการอนุรักษ์ไว้อย่างดีสองแห่งซึ่งมีอายุย้อนไปถึง ค.ศ. 140 เชื่อกันว่าแท่นบูชาเหล่านี้มาจากวิหารมิธราสที่อยู่ทางเหนือสุดของจักรวรรดิโรมัน^{[ 85 ]}

ตามที่ Roger Beck ระบุ ตำแหน่งที่ได้รับการยืนยันของลัทธิโรมันในระยะแรกสุด ( ประมาณ ค.ศ. 80–120 ) มีดังนี้: ^{[ 30 ] (หน้า 34–35 )}

สามารถระบุอายุของมิธราเอได้จากเครื่องปั้นดินเผา

• นิดา/เฮดเดิร์นไฮม์ที่ 3 ( เจอร์มาเนีย)
• Mogontiacum (Germania Sup.)
• พอนส์ เอนี ( โนริคัม )
• ซีซาเรีย มาริติมา ( ยูเดีย )

คำอุทิศที่ระบุวันที่ได้

• นิดา/เฮดเดิร์นไฮม์ ที่ 1 (สายพันธ์เจอร์มาเนีย) ( CIMRM ^{[ 35 ]}  1091, 1092, & 1098)
• Carnuntum III ( Pannonia Sup.) ( CIMRM ^{[ 35 ]}  1718)
• Novae ( ข้อมูลMoesia ) ( CIMRM ^{[ 35 ]}  2268 & 2269)
• เอสคัส (Moesia Inf.) ( CIMRM  2250)
• โรม ( CIMRM ^{[ 35 ]}  362, 593 และ 594)

ตามที่บอยซ์กล่าว การอ้างอิงทางวรรณกรรมที่เก่าแก่ที่สุดเกี่ยวกับความลึกลับนั้นมาจากกวีชาวละตินชื่อสตาติอุส ประมาณ ค.ศ. 80 และพลูตาร์ค (ประมาณ ค.ศ. 100) ^{[ 22 ] [ ar ]}

บทกวีมหากาพย์ Thebaid ( ราวค.ศ. 80 ^{[ 9 ] (หน้า 29)} ) โดยStatiusบรรยายภาพ Mithras ในถ้ำ กำลังต่อสู้กับบางสิ่งที่มีเขา^{[ 86 ]} บริบทนี้เป็นคำอธิษฐานต่อเทพเจ้าPhoebus [ ^{87 ]} ถ้ำนี้ถูกอธิบายว่าเป็นperseiซึ่งในบริบทนี้มักจะแปลว่า^Persianตามที่ผู้แปล JH Mozley กล่าวไว้ มันหมายถึงPersean อย่างแท้จริง โดยอ้างถึงPersesบุตรชายของPerseusและAndromeda ^{[ 9 ]} ( ^{หน้า 29)} Perses ผู้นี้เป็นบรรพบุรุษของชาวเปอร์เซียตามตำนานกรีก^{[ 9 ] (หน้า 27–29)}

จัสติน มาร์ตีร์นัก辯護ศาสนาคริสต์ ยุคแรก เขียนบทความราวปี ค.ศ. 145 กล่าวหาลัทธิมิธราสว่าเลียนแบบพิธีศีลมหาสนิทของศาสนา คริสต์

ซึ่งเหล่าปีศาจร้ายได้เลียนแบบในพิธีกรรมลึกลับของมิธราส โดยสั่งให้ทำสิ่งเดียวกัน เพราะว่าขนมปังและน้ำหนึ่งถ้วยจะถูกวางไว้พร้อมกับคาถาบางอย่างในพิธีกรรมลึกลับของผู้ที่กำลังได้รับการเริ่มต้น คุณรู้หรือสามารถเรียนรู้ได้^{[ 88 ]}

พลูตาร์ค (ค.ศ. 46–127) นักชีวประวัติชาวกรีกกล่าวว่า “พิธีกรรมลึกลับ...ของมิธราส” นั้นถูกปฏิบัติโดยโจรสลัดแห่งซิลิเซียจังหวัดชายฝั่งทางตะวันออกเฉียงใต้ของอนาโตเลียซึ่งมีบทบาทในช่วงศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช: “พวกเขายังถวายเครื่องบูชาแปลกๆ ด้วย หมายถึงเครื่องบูชาของโอลิมปัส และพวกเขายังเฉลิมฉลองพิธีกรรมลึกลับบางอย่าง ซึ่งในจำนวนนั้นพิธีกรรมของมิธราสยังคงดำเนินต่อไปจนถึงทุกวันนี้ โดยได้รับการริเริ่มโดยพวกเขาแต่เดิม” ^{[ 89 ]} เขากล่าวว่าโจรสลัดมีบทบาทอย่างมากในช่วงสงครามมิธริเดติก (ระหว่างสาธารณรัฐโรมันกับกษัตริย์มิธริเดตส์ที่ 6 แห่งปอนตุส ) ซึ่งพวกเขาสนับสนุนกษัตริย์^{[ 89 ]}ความสัมพันธ์ระหว่างมิธริเดตส์และโจรสลัดยังถูกกล่าวถึงโดยแอปเปียนนัก ประวัติศาสตร์โบราณอีกด้วย ^{[ 90 ]} คำอธิบายเกี่ยวกับ เวอร์จิล ในศตวรรษที่ 4 โดยเซอร์วิอุสกล่าวว่าปอมเปย์ได้ตั้งถิ่นฐานโจรสลัดเหล่านี้บางส่วนในคาลาเบรียทางตอนใต้ของอิตาลี^{[ 91 ]}

นักประวัติศาสตร์Dio Cassius (คริสต์ศตวรรษที่ 2 ถึง 3) เล่าว่ามีการกล่าวถึงชื่อของมิธราสในระหว่างการเยือนกรุงโรมของTiridates I แห่งอาร์เมเนีย ในรัชสมัยของเนโร (Tiridates เป็นบุตรชายของVonones II แห่งพาร์เธียและการขึ้นครองราชย์ของเขาโดยเนโรในปี 66 CE ยืนยันการสิ้นสุดของสงครามระหว่างพาร์เธียและโรม) Dio Cassius เขียนว่า Tiridates ขณะที่กำลังจะได้รับมงกุฎ ได้บอกกับจักรพรรดิโรมันว่าเขานับถือพระองค์ "ในฐานะมิธราส" ^{[ 92 ]} Roger Beck คิดว่าเหตุการณ์นี้อาจมีส่วนทำให้ลัทธิมิธราสกลายเป็นศาสนายอดนิยมในกรุงโรม^{[ as ]}

นักปรัชญาPorphyry (คริสต์ศตวรรษที่ 3-4) ได้กล่าวถึงที่มาของพิธีกรรมลึกลับในงานเขียนของเขาเรื่องDe antro nympharum ( ถ้ำแห่งนางไม้ ) ^{[ 94 ]}โดยอ้างอิง Eubulus เป็นแหล่งข้อมูล Porphyry เขียนว่าวิหารดั้งเดิมของมิธราสเป็นถ้ำธรรมชาติที่มีน้ำพุ ซึ่งZoroasterพบในภูเขาของเปอร์เซีย สำหรับ Zoroaster ถ้ำนี้เป็นภาพสะท้อนของโลกทั้งใบ ดังนั้นเขาจึงอุทิศถ้ำนี้ให้กับมิธราส ผู้สร้างโลก ต่อมาในงานเขียนเดียวกันนี้ Porphyry ได้เชื่อมโยงมิธราสและวัวกับดาวเคราะห์และราศี: ตัวมิธราสเองมีความเกี่ยวข้องกับราศีเมษและดาวอังคารในขณะที่วัวมีความเกี่ยวข้องกับดาวศุกร์^{[ at ]}

Porphyry เขียนขึ้นในช่วงใกล้สิ้นสุดลัทธิ และ Robert Turcan ได้ตั้งคำถามถึงแนวคิดที่ว่าคำกล่าวของ Porphyry เกี่ยวกับลัทธิมิธรานั้นถูกต้องแม่นยำ เขากล่าวว่าคำกล่าวเหล่านั้นไม่ได้แสดงถึงสิ่งที่ผู้นับถือลัทธิมิธราเชื่อ แต่เป็นเพียงการตีความโดยนักปรัชญานีโอเพลโตนิสต์ในปลายศตวรรษที่ 4 ว่าเหมาะสมกับพวกเขาหรือไม่^{[ 95 ]} Merkelbach และ Beck เชื่อว่างานของ Porphyry นั้น "เต็มไปด้วยหลักคำสอนของลัทธิมิธราอย่างแท้จริง" ^{[ 43 ] (หน้า 308 หมายเหตุ 37)} Beck เห็นว่านักวิชาการคลาสสิกได้ละเลยหลักฐานของ Porphyry และมีมุมมองที่สงสัยต่อ Porphyry โดยไม่จำเป็น^{[ 96 ]} ตามที่ Beck กล่าวDe antro ของ Porphyry เป็นข้อความที่ชัดเจนเพียงข้อเดียวจากสมัยโบราณที่บอกเราเกี่ยวกับเจตนาของลัทธิมิธราและวิธีการที่เจตนานั้นได้รับการทำให้เป็นจริง^{[ au ]} David Ulansey พบว่าสิ่งสำคัญคือ Porphyry "ยืนยัน ... ว่าแนวคิดเกี่ยวกับดวงดาวมีบทบาทสำคัญในลัทธิมิธรา" ^{[ 9 ] (หน้า 18)}

ในสมัยโบราณตอนปลาย ชื่อภาษากรีกของมิธราส (Μίθρας) ปรากฏในข้อความที่รู้จักกันในชื่อ " พิธีกรรมมิธราส " ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของปาปิรัสเวทมนตร์กรีกแห่งปารีส^{[ 98 ]} ในที่นี้ มิธราสได้รับฉายาว่า "เทพเจ้าผู้ยิ่งใหญ่" และถูกระบุว่าเป็นเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์เฮลิออส [ ^{100 ] [ 101 ] มี} ความเห็นที่แตกต่างกันในหมู่นักวิชาการว่าข้อความนี้เป็นการแสดงออกถึงลัทธิมิธราสหรือไม่ฟรานซ์ คูมงต์แย้งว่าไม่ใช่^{[ 102 ] (หน้า 12)}มาร์วิน เมเยอร์คิดว่าใช่^{[ 99 ] (หน้า 180–182)} ในขณะที่ฮันส์ ดีเตอร์ เบทซ์มองว่าเป็นการสังเคราะห์ประเพณีของกรีก อียิปต์ และมิธราส^{[ 102 ] [ 103 ]}

การศึกษาเกี่ยวกับมิธราสเริ่มต้นด้วยFranz Cumontซึ่งตีพิมพ์หนังสือรวบรวมข้อความต้นฉบับและภาพอนุสาวรีย์สองเล่มเป็นภาษาฝรั่งเศสในปี 1894–1900 ในชื่อTextes et monuments figurés relatifs aux mystères de Mithra [ภาษาฝรั่งเศส: ข้อความและอนุสาวรีย์ประกอบภาพที่เกี่ยวข้องกับความลึกลับของมิธรา ] ^{[ 105 ]}การแปลงานบางส่วนเป็นภาษาอังกฤษได้รับการตีพิมพ์ในปี 1903 ในชื่อThe Mysteries of Mithra [ ^{106 ] สมมติฐาน}ของ Cumont ดังที่ผู้เขียนสรุปไว้ใน 32 หน้าแรกของหนังสือของเขาคือ ศาสนาโรมันเป็น "รูปแบบของมาสดาอิสม์ แบบโรมัน " ^{[ 43 ] (หน้า 298)}ศาสนาประจำรัฐของเปอร์เซียที่แพร่กระจายมาจากตะวันออก เขาได้ระบุ เทพเจ้า อารยัน โบราณ ที่ปรากฏในวรรณกรรมเปอร์เซียในชื่อมิธราสว่าเป็นเทพเจ้าฮินดูมิตราในบทสวดเวท^{[ 107 ]}ตามที่คูมงต์กล่าว เทพเจ้ามิธรามาถึงโรม "พร้อมกับตัวแทนขนาดใหญ่ของเทพเจ้าแห่งมาซเดียน" ^{[ 108 ]}คูมงต์พิจารณาว่าในขณะที่ประเพณี "ได้รับการแก้ไขบางส่วนในโลกตะวันตก ... การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นส่วนใหญ่เป็นเพียงผิวเผิน" ^{[ 109 ]}

ทฤษฎีของคูมงต์ได้รับการวิพากษ์วิจารณ์อย่างรุนแรงจากจอห์น อาร์. ฮินเนลล์ส และอาร์แอล กอร์ดอน ในการประชุมนานาชาติครั้งแรกของการศึกษาเกี่ยวกับมิธราสที่จัดขึ้นในปี 1971 ^{[ av ]}จอห์น ฮินเนลล์สไม่เต็มใจที่จะปฏิเสธแนวคิดเรื่องต้นกำเนิดจากอิหร่านโดยสิ้นเชิง^{[ 110 ]}แต่เขียนว่า: "เราต้องสรุปว่าการสร้างใหม่ของเขาจะไม่สามารถยืนหยัดได้ มันไม่ได้รับการสนับสนุนจากวัสดุของอิหร่าน และในความเป็นจริงแล้วขัดแย้งกับแนวคิดของประเพณีนั้นตามที่ปรากฏในข้อความที่มีอยู่ เหนือสิ่งอื่นใด มันเป็นการสร้างใหม่เชิงทฤษฎีที่ไม่สอดคล้องกับภาพสัญลักษณ์ของโรมันที่แท้จริง" ^{[ aw ]}เขาได้อภิปรายเกี่ยวกับการสร้างฉากการสังหารวัวของคูมงต์ และระบุว่า "การพรรณนาถึงมิธราสที่คูมงต์นำเสนอนั้นไม่เพียงแต่ไม่ได้รับการสนับสนุนจากข้อความของอิหร่านเท่านั้น แต่ยังขัดแย้งอย่างร้ายแรงกับเทววิทยาของอิหร่านที่เป็นที่รู้จักอีกด้วย" ^{[ ax ]}บทความอีกฉบับโดย RL Gordon โต้แย้งว่า Cumont บิดเบือนหลักฐานที่มีอยู่อย่างมากโดยบังคับให้เนื้อหาสอดคล้องกับแบบจำลองต้นกำเนิดของศาสนาโซโรแอสเตอร์ที่เขากำหนดไว้ล่วงหน้า Gordon แนะนำว่าทฤษฎีต้นกำเนิดจากเปอร์เซียนั้นไม่ถูกต้องโดยสิ้นเชิง และพิธีกรรมลึกลับของมิธราในตะวันตกเป็นการสร้างสรรค์ขึ้นใหม่ทั้งหมด^{[ 112 ]}

ลูเธอร์ เอช. มาร์ติน ได้แสดงความคิดเห็นที่คล้ายคลึงกันว่า "นอกเหนือจากชื่อของเทพเจ้าเองแล้ว กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ลัทธิมิธราดูเหมือนจะพัฒนาขึ้นส่วนใหญ่ในบริบทของวัฒนธรรมโรมัน และจึงเข้าใจได้ดีที่สุดจากบริบทของวัฒนธรรมโรมัน" ^{[ 113 ] (หน้า xiv)}

ตามที่ Hopfe กล่าวไว้ว่า "ทฤษฎีทั้งหมดเกี่ยวกับต้นกำเนิดของลัทธิมิธรายอมรับถึงความเชื่อมโยง แม้จะคลุมเครือ ก็ตาม กับรูปของมิธรา/มิตราใน ศาสนา อารยัน โบราณ " ^{[ 17 ]}ในการรายงานเกี่ยวกับการประชุมนานาชาติว่าด้วยการศึกษาลัทธิมิธราครั้งที่สอง พ.ศ. 2518 Ugo Bianchi กล่าวว่า แม้ว่าเขาจะยินดีกับ "แนวโน้มที่จะตั้งคำถามในเชิงประวัติศาสตร์เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างลัทธิมิธราตะวันออกและตะวันตก" แต่ "ไม่ควรหมายถึงการลบสิ่งที่ชัดเจนสำหรับชาวโรมันเอง นั่นคือ มิธราเป็นเทพเจ้า 'เปอร์เซีย' (ในมุมมองที่กว้างขึ้น: เทพเจ้าอินโด-อิหร่าน)" ^{[ 114 ]}

บอยซ์เขียนว่า "ยังไม่มีหลักฐานที่น่าพอใจใดๆ ที่แสดงให้เห็นว่า ก่อนหน้าโซโรแอสเตอร์ แนวคิดเรื่องเทพเจ้าสูงสุดมีอยู่ในหมู่ชาวอิหร่าน หรือว่าในหมู่พวกเขามิธราหรือเทพเจ้าอื่นๆ เคยมีลัทธิบูชาแยกต่างหากของตนเอง นอกเหนือจากเทพเจ้าโบราณหรือเทพเจ้าโซโรแอสเตอร์ของพวกเขา" ^{[ 115 ]}เธอยังกล่าวอีกว่า แม้ว่าการศึกษาล่าสุดจะลดทอนแง่มุมของความเป็นอิหร่านในศาสนาเปอร์เซียที่ตั้งใจไว้ "อย่างน้อยในรูปแบบที่ศาสนานี้ได้รับภายใต้จักรวรรดิโรมัน" แต่ชื่อมิธราก็เพียงพอที่จะแสดงให้เห็นว่า "แง่มุมนี้มีความสำคัญอยู่บ้าง" เธอยังกล่าวอีกว่า "ความเกี่ยวข้องกับเปอร์เซียของพิธีกรรมลึกลับได้รับการยอมรับในเอกสารอ้างอิงทางวรรณกรรมที่เก่าแก่ที่สุด" ^{[ 22 ]}

เบ็คบอกเราว่าตั้งแต่ทศวรรษ 1970 นักวิชาการส่วนใหญ่ปฏิเสธคูมงต์ แต่เสริมว่าทฤษฎีล่าสุดเกี่ยวกับศาสนาโซโรแอสเตอร์ในช่วงก่อนคริสต์ศักราช ทำให้การถ่ายทอดจากตะวันออกไปตะวันตกในรูปแบบใหม่ของคูมงต์เป็นไปได้^{[ ay ]}เขากล่าวว่า

... ร่องรอยที่ไม่อาจปฏิเสธได้ของสิ่งต่างๆ จากเปอร์เซียในลัทธิลึกลับ และความรู้ที่ดียิ่งขึ้นเกี่ยวกับสิ่งที่ประกอบขึ้นเป็นลัทธิมาสดาอย่างแท้จริง ทำให้นักวิชาการสมัยใหม่สามารถตั้งสมมติฐานว่าลัทธิมิธราในโรมันนั้นมีเทววิทยาแบบอิหร่านที่สืบทอดมา นี่คือแนวทางหลักของการศึกษาลัทธิมิธรา ซึ่งเป็นแบบจำลองของคูมงต์ที่นักวิชาการรุ่นหลังยอมรับ ปรับเปลี่ยน หรือปฏิเสธ สำหรับการถ่ายทอดหลักคำสอนของอิหร่านจากตะวันออกไปตะวันตก คูมงต์ได้ตั้งสมมติฐานถึงตัวกลางที่เป็นไปได้ แม้จะเป็นเพียงสมมติฐานก็ตาม นั่นคือพวกมากูเซียนแห่งชาวอิหร่านพลัดถิ่นในอนาโตเลีย สิ่งที่ซับซ้อนกว่านั้น – และไม่เคยได้รับการกล่าวถึงอย่างถูกต้องโดยคูมงต์หรือผู้สืบทอดของเขา – คือวิธีที่ชาวมิธราในโรมันในชีวิตจริงรักษาเทววิทยาแบบอิหร่านที่ซับซ้อนและละเอียดอ่อนเอาไว้เบื้องหลังหน้ากากแบบตะวันตก นอกเหนือจากรูปปั้นที่ดูราของ "นักปราชญ์" สองคนพร้อมม้วนคัมภีร์แล้ว ไม่มีหลักฐานโดยตรงและชัดเจนใดๆ เกี่ยวกับผู้ที่นำพาหลักคำสอนดังกล่าว ... ในระดับหนึ่ง แนวคิดแบบอิหร่านของ Cumont โดยเฉพาะในรูปแบบที่ Turcan ดัดแปลงนั้น ถือว่าสมเหตุสมผล^{[ 116 ] [ 117 ] [ 118 ]}

เขายังกล่าวอีกว่า "แบบจำลอง Cumontian เก่าของการก่อตัวและการแพร่กระจายจากอนาโตเลีย... ไม่ได้ตายไปโดยสิ้นเชิง และไม่ควรตายด้วย" ^{[ 119 ]}

เบ็คตั้งทฤษฎีว่าลัทธินี้ถูกสร้างขึ้นในกรุงโรม โดยผู้ก่อตั้งคนเดียวที่มีความรู้เกี่ยวกับศาสนากรีกและตะวันออก แต่เสนอแนะว่าแนวคิดบางอย่างที่ใช้อาจผ่านอาณาจักรเฮลเลนิสติกมาแล้ว เขาตั้งข้อสังเกตว่า "มิธราส – ยิ่งไปกว่านั้น มิธราสที่ถูกระบุว่าเป็นเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ของกรีก เฮลิออส " เป็นหนึ่งในเทพเจ้าของลัทธิราชวงศ์แบบผสมผสานระหว่างกรีก-อาร์เมเนีย-อิหร่านที่เนมรุตซึ่งก่อตั้งโดยแอนติโอคัสที่ 1แห่งคอมมาจีนในช่วงกลางศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช^{[ 120 ]}ในขณะที่เสนอทฤษฎีนี้ เบ็คกล่าวว่าสถานการณ์ของเขาอาจถือได้ว่าเป็นแบบคูมนต์ในสองแง่มุม ประการแรก เพราะมันมองไปที่อนาโตเลียและชาวอนาโตเลียอีกครั้ง และที่สำคัญกว่านั้น เพราะมันย้อนกลับไปสู่ระเบียบวิธีที่คูมนต์ใช้เป็นครั้งแรก^{[ 121 ]}

เมอร์เคลบัคเสนอว่าปริศนาเหล่านั้นถูกสร้างขึ้นโดยบุคคลหรือกลุ่มบุคคล^{[ 122 ]}และสร้างขึ้นในสถานที่เฉพาะแห่งหนึ่ง คือเมืองโรม โดยบุคคลจากจังหวัดทางตะวันออกหรือรัฐชายแดนที่รู้จักตำนานอิหร่านอย่างละเอียด ซึ่งเขาได้นำมาผสมผสานเข้ากับระดับการเริ่มต้นใหม่ของเขา แต่เขาต้องเป็นชาวกรีกและพูดภาษากรีกได้ เพราะเขารวมเอาองค์ประกอบของปรัชญาเพลโต ของกรีก เข้าไปด้วย ตำนานเหล่านั้น เขาเสนอว่า น่าจะถูกสร้างขึ้นในสภาพแวดล้อมของระบบราชการจักรวรรดิ และสำหรับสมาชิกในระบบราชการนั้น^{[ 123 ]}คลอสก็เห็นด้วย เบ็คเรียกสิ่งนี้ว่า "สถานการณ์ที่เป็นไปได้มากที่สุด" และกล่าวว่า "จนถึงตอนนี้ ลัทธิมิธราได้รับการปฏิบัติโดยทั่วไปราวกับว่ามันวิวัฒนาการมา จากต้นกำเนิดของอิหร่านในลักษณะคล้ายกับ ท็อปซีซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ไม่น่าเชื่อถือที่สุดเมื่อมีการระบุอย่างชัดเจน" ^{[ 43 ] (หน้า 304, 306)}

นักโบราณคดี Lewis M. Hopfe ตั้งข้อสังเกตว่ามีวิหารมิธราเพียงสามแห่งในซีเรียสมัยโรมันซึ่งแตกต่างจากทางตะวันตก เขาเขียนว่า: "หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่าลัทธิมิธราของโรมันมีศูนย์กลางอยู่ที่กรุงโรม ... ศาสนาที่พัฒนาอย่างสมบูรณ์ซึ่งรู้จักกันในชื่อลัทธิมิธราดูเหมือนจะเริ่มต้นในกรุงโรมและถูกนำไปยังซีเรียโดยทหารและพ่อค้า" ^{[ az ]}

Ulansey โต้แย้งมุมมองที่แตกต่างจากนักวิชาการสมัยใหม่คนอื่นๆ ว่าพิธีกรรมลึกลับของมิธราเริ่มขึ้นในโลกกรีก-โรมันในฐานะการตอบสนองทางศาสนาต่อการค้นพบปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ของการเคลื่อนที่ของจุดวิษุวัต โดยนักดาราศาสตร์ชาวกรีก Hipparchusซึ่งเป็นการค้นพบที่เทียบเท่ากับการค้นพบว่าจักรวาลทั้งหมดกำลังเคลื่อนที่ในรูปแบบที่ไม่เคยมีใครรู้จักมาก่อน เขาเสนอว่าการเคลื่อนที่ของจักรวาลแบบใหม่นี้ถูกมองโดยผู้ก่อตั้งลัทธิมิธราว่าเป็นการบ่งชี้ถึงการมีอยู่ของเทพเจ้าองค์ใหม่ที่ทรงพลังซึ่งสามารถเปลี่ยนแปลงทรงกลมจักรวาลและควบคุมจักรวาลได้^{[ 9 ] (หน้า 77 เป็นต้นไป)}

ADH Bivar , LA Campbell และ G. Widengren ได้โต้แย้งกันในหลายแง่มุมว่าลัทธิมิธราของโรมันแสดงถึงความต่อเนื่องของลัทธิบูชามิธราของอิหร่านในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง^{[ 124 ]}เมื่อไม่นานมานี้Parvaneh Pourshariatiก็ได้กล่าวอ้างในทำนองเดียวกัน^{[ 125 ]}

ตามที่ Antonia Tripolitis กล่าวไว้ ลัทธิมิธราของโรมันมีต้นกำเนิดในอินเดียยุคพระเวทและรับเอาลักษณะหลายอย่างจากวัฒนธรรมต่างๆ ที่พบเจอระหว่างการเดินทางไปทางตะวันตก^{[ ba ]}

การขยายตัวครั้งสำคัญครั้งแรกของพิธีกรรมลึกลับในจักรวรรดิ ดูเหมือนจะเกิดขึ้นค่อนข้างเร็วในช่วงปลายรัชสมัยของพระเจ้าอันโตนินัส ปิอุส (ประสูติ ค.ศ. 121 สิ้นพระชนม์ ค.ศ. 161) และภายใต้ การปกครองของ พระเจ้ามาร์คัส ออเรลิอุสในเวลานั้น องค์ประกอบสำคัญทั้งหมดของพิธีกรรมลึกลับได้ถูกจัดวางไว้เรียบร้อยแล้ว^{[ bb ]}

ลัทธิมิธราได้รับความนิยมสูงสุดในช่วงศตวรรษที่ 2 และ 3 แพร่กระจายอย่างรวดเร็วในช่วงเวลาเดียวกันกับการบูชาSol Invictusซึ่งถูกรวมเข้ากับลัทธิที่ได้รับการสนับสนุนจากรัฐ^{[ 43 ] (หน้า 299) [ก่อนคริสต์ศักราช]} ในช่วงเวลานี้ Pallas ได้อุทิศเอกสารเกี่ยวกับมิธรา และต่อมา Euboulus ได้เขียนประวัติศาสตร์ของมิธราแม้ว่างานทั้งสองจะสูญหายไปแล้ว^{[ 128 ]} ตามHistoria Augusta ในศตวรรษที่ 4 จักรพรรดิคอมโมดัสได้เข้าร่วมในพิธีกรรมลึกลับ^{[ 129 ]}แต่มันไม่เคยกลายเป็นหนึ่งในลัทธิของรัฐ^{[ก่อนคริสต์ศักราช]}

นักประวัติศาสตร์Jacob Burckhardtเขียนไว้ว่า:

มิธราสเป็นผู้นำทางของดวงวิญญาณ ซึ่งเขาจะนำพาดวงวิญญาณเหล่านั้นจากชีวิตบนโลกที่พวกเขาได้ตกต่ำลง กลับขึ้นไปสู่แสงสว่างที่พวกเขาได้มาจาก... แนวคิดที่ว่าชีวิตบนโลกเป็นเพียงการเปลี่ยนผ่านไปสู่ชีวิตที่สูงกว่านั้น ไม่ได้มาจากศาสนาและภูมิปัญญาของชาวตะวันออกและชาวอียิปต์เท่านั้น และยิ่งไม่ได้มาจากศาสนาคริสต์ด้วยซ้ำ ชาวโรมันได้รับแนวคิดนี้มาจากความทุกข์ทรมานและความตระหนักรู้ถึงความเสื่อมถอยของตนเอง ทำให้พวกเขาเห็นได้อย่างชัดเจนว่าการดำรงอยู่บนโลกนั้นเต็มไปด้วยความยากลำบากและความขมขื่น การบูชามิธราสจึงกลายเป็นหนึ่งในศาสนาแห่งการไถ่บาป และอาจเป็นศาสนาที่สำคัญที่สุดในยุคที่ลัทธิเพแกนกำลังเสื่อมถอย^{[ 130 ]}

ศาสนาและผู้ติดตามเผชิญกับการถูกกดขี่ข่มเหงในศตวรรษที่ 4 จากการเผยแพร่ศาสนาคริสต์และลัทธิมิธราก็สิ้นสุดลงในช่วงระหว่างทศวรรษสุดท้ายกับศตวรรษที่ 5 อูลานเซย์กล่าวว่า "ลัทธิมิธราเสื่อมถอยลงพร้อมกับการขึ้นสู่อำนาจของศาสนาคริสต์ จนกระทั่งต้นศตวรรษที่ 5 เมื่อศาสนาคริสต์แข็งแกร่งพอที่จะกำจัดศาสนาคู่แข่งอย่างลัทธิมิธราด้วยกำลัง" ^{[ be ]} ตามที่สไปเดลกล่าว คริสเตียนต่อสู้กับศัตรูที่น่าเกรงขามนี้อย่างดุเดือดและปราบปรามมันได้ในช่วงปลายศตวรรษที่ 4 สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ของลัทธิมิธราถูกทำลาย และศาสนาไม่ใช่เรื่องของทางเลือกส่วนบุคคลอีกต่อไป^{[ bf ] [ bg ]} ตามที่แอลเอช มาร์ตินกล่าว ลัทธิมิธราของโรมันสิ้นสุดลงด้วยพระราชกฤษฎีกาต่อต้านลัทธิเพแกนของจักรพรรดิธีโอโดซิอุส แห่งคริสต์ศาสนา ในช่วงทศวรรษสุดท้ายของศตวรรษที่ 4 ^{[ bh ]}

Clauss ระบุว่าจารึกแสดงให้เห็นว่ามิธราสเป็นหนึ่งในลัทธิที่ระบุไว้ในจารึกโดยวุฒิสมาชิกโรมันที่ไม่ได้เปลี่ยนมานับถือศาสนาคริสต์ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ "การฟื้นฟูศาสนาเพแกน" ในหมู่ชนชั้นสูงในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 4 ^{[ bi ]} Beck ระบุว่า "ในช่วงต้นศตวรรษที่ 4 ศาสนานี้แทบจะตายไปทั่วทั้งจักรวรรดิแล้ว" ^{[ 43 ] (หน้า 299)}หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่าลัทธิมิธราสยังคงดำเนินต่อไปจนถึงปลายศตวรรษที่ 4 โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เหรียญบูชาจำนวนมากที่ผู้บูชานำมาถวายถูกค้นพบที่มิธราเอียมที่ Pons Sarravi (Sarrebourg) ใน Gallia Belgica ในชุดที่ต่อเนื่องตั้งแต่Gallienus (ครองราชย์ 253–268) ถึงTheodosius I (ครองราชย์ 379–395) เหรียญเหล่านี้กระจัดกระจายอยู่บนพื้นเมื่อมิธราเอียมถูกทำลาย เนื่องจากชาวคริสต์เห็นว่าเหรียญเหล่านี้แปดเปื้อน ดังนั้น จึงให้วันที่ที่เชื่อถือได้สำหรับการทำงานของมิธราเอียมจนถึงเกือบสิ้นศตวรรษ^{[ 4 ] (หน้า 31–32)}

Franz Cumont กล่าวว่าลัทธิมิธราอาจยังคงอยู่รอดในบางแคว้นที่ห่างไกลของเทือกเขาแอลป์และโวสเกสจนถึงศตวรรษที่ 5 ^{[ 134 ]}ตามที่ Mark Humphries กล่าว การปกปิดวัตถุบูชาของลัทธิมิธราอย่างจงใจในบางพื้นที่แสดงให้เห็นว่ามีการเตรียมการป้องกันการโจมตีจากคริสเตียน ในพื้นที่เช่น ชายแดน แม่น้ำไรน์การรุกรานของพวกอนารยชนอาจมีบทบาทสำคัญในการสิ้นสุดของลัทธิมิธราด้วย^{[ 135 ]}

ในบางวิหารมิธราที่พบอยู่ใต้โบสถ์ เช่น วิหารมิธราซานตาปริสกาและ วิหารมิ ธราซานเคลเมนเต แผนผังพื้นของโบสถ์ด้านบนถูกสร้างขึ้นในลักษณะที่เป็นสัญลักษณ์แสดงถึงการครอบงำของศาสนาคริสต์เหนือลัทธิมิธรา^{[ 136 ]} ลัทธินี้หายไปก่อน ลัทธิไอซิส ไอซิสยังคงเป็นที่จดจำในยุคกลางในฐานะเทพเจ้าของศาสนาเพแกน แต่มิธราสถูกลืมไปแล้วตั้งแต่ปลายยุคโบราณ [ ^{4 ] (หน้า 171)}

ตามที่ Cumont กล่าว ภาพลักษณ์ของการฆ่าวัวกระทิงเป็นภาพแทนแบบกรีก-โรมันของเหตุการณ์ในจักรวาลวิทยาของศาสนาโซโรแอสเตอร์ที่อธิบายไว้ในตำราโซโรแอสเตอร์ในศตวรรษที่ 9 ชื่อBundahishnในตำรานี้ วิญญาณชั่วร้ายAhriman (ไม่ใช่ Mithra) สังหารสิ่งมีชีวิตดั้งเดิมGavaevodataซึ่งแสดงเป็นวัว^{[ bj ]} Cumont เชื่อว่าต้องมีตำนานเวอร์ชันหนึ่งที่ Mithras ไม่ใช่ Ahriman เป็นผู้สังหารวัวกระทิง แต่ตามที่ Hinnells กล่าว ไม่มีตำนานเวอร์ชันดังกล่าวเป็นที่รู้จัก และนี่เป็นเพียงการคาดเดาเท่านั้น: "ไม่มีตำราอิหร่านใดที่รู้จัก [ไม่ว่าจะเป็นโซโรแอสเตอร์หรืออย่างอื่น] ที่ Mithra สังหารวัวกระทิง" ^{[ 138 ] (หน้า 291)}

เดวิด อูลานซีย์ พบหลักฐานทางดาราศาสตร์จากวิหารมิธราเอง^{[ 139 ]}เขาเตือนเราว่านักเขียนเพลโตอย่างปอร์ฟีรีเขียนไว้ในศตวรรษที่ 3 ว่าวิหารมิธราที่มีลักษณะคล้ายถ้ำนั้นแสดง "ภาพของโลก" ^{[ bk ]}และโซโรแอสเตอร์ได้อุทิศถ้ำที่มีลักษณะคล้ายโลกที่สร้างโดยมิธรา^{[ bl ]} เพดานของวิหารมิธราแห่งซีซาเรีย มาริติมา ยังคงมีร่องรอยของสีน้ำเงิน ซึ่งอาจหมายความว่าเพดานถูกทาสีเพื่อแสดงภาพท้องฟ้าและดวงดาว^{[ 141 ]}

เบ็คได้ให้องค์ประกอบทางดาราศาสตร์ของ Tauroctony ดังต่อไปนี้: ^{[ 142 ]}

ส่วนประกอบของทอโรคโทนี	คู่ตรงข้ามแห่งสวรรค์
วัว	ราศีพฤษภ
โซล	ดวงอาทิตย์
ลูน่า	ดวงจันทร์
สุนัข	กลุ่มดาวสุนัขเล็กกลุ่มดาวสุนัขใหญ่
งู	ไฮดรา ,เซอร์เพนส์ ,ดราโก
อีกา	คอร์วุส
แมงป่อง	ราศีพิจิก
รวงข้าว (บนหางวัว)	สปิก้า
แฝด Cautes และ Cautopates	ราศีเมถุน
สิงโต	สิงห์
หลุมอุกกาบาต	หลุมอุกกาบาต
ถ้ำ	จักรวาล

มีการเสนออัตลักษณ์ทางดาราศาสตร์หลายประการสำหรับเทวโรคโตนัสมิธราส (TM) เบ็คได้สรุปไว้ในตารางด้านล่าง^{[ 143 ]}

นักวิชาการ	ระบุ Mithras tauroctonous (TM) เป็น[ 143 ]
บาวซานี, เอ. (1979)	สัญลักษณ์ TM นี้มีความเกี่ยวข้องกับราศีสิงห์ เนื่องจากรูปการฆ่ากระทิงเป็นรูปแบบหนึ่งของสัญลักษณ์การต่อสู้โบราณระหว่างสิงห์กับกระทิง (Leo–Taurus)
เบ็ค, อาร์แอล (1994)	TM = ดวงอาทิตย์ในราศีสิงห์
อินสเลอร์, เอส. (1978)	[tauroctony = การตกของราศีพฤษภในดวงอาทิตย์]
จาคอบส์, บี. (1999)	[tauroctony = การตกของราศีพฤษภในดวงอาทิตย์]
นอร์ท, เจดี (1990)	TM = ชุดดาว Betelgeuse (Alpha Orionis), TM knife = ชุดดาว Triangulum , TM cloak = ชุดดาว Capella (Alpha Aurigae)
รัทเกอร์ส, เอเจ (1970)	TM = ดวงอาทิตย์, Bull = ดวงจันทร์
แซนเดลิน, เค.-จี. (1988)	TM = ออริก้า
สไปเดล, เอ็มพี (1980)	TM = โอไรออน
อูลานเซย์, ดี. (1989)	TM = เพอร์ซีอุส
ไวส์, เอ็ม. (1994, 1998)	TM = ท้องฟ้ายามค่ำคืน

Ulansey เสนอว่า Mithras ดูเหมือนจะได้รับแรงบันดาลใจมาจากกลุ่มดาว Perseusซึ่งอยู่เหนือกลุ่มดาว Taurus ในท้องฟ้ายามค่ำคืน เขาเห็นความคล้ายคลึงกันทางด้านสัญลักษณ์และตำนานระหว่างสองบุคคลนี้ ทั้งคู่เป็นวีรบุรุษหนุ่ม ถือมีดสั้น และสวมหมวก Phrygian เขายังกล่าวถึงความคล้ายคลึงกันของภาพ Perseus สังหารGorgonและการฆ่าวัวกระทิง ซึ่งทั้งสองบุคคลเกี่ยวข้องกับถ้ำและมีความเชื่อมโยงกับเปอร์เซียเป็นหลักฐานเพิ่มเติม^{[ 9 ] (หน้า 25–39)} Michael Speidel เชื่อมโยง Mithras กับกลุ่มดาวOrionเนื่องจากอยู่ใกล้กับ Taurus และลักษณะที่สอดคล้องกันของการพรรณนาถึงบุคคลที่มีไหล่กว้าง เสื้อผ้าที่ชายกระโปรงบานออก และรัดเอวด้วยเข็มขัด จึงทำให้มีรูปร่างคล้ายกับกลุ่มดาว^{[ 133 ]}

ตรงกันข้ามกับทฤษฎีข้างต้นที่เชื่อมโยงมิธราสกับกลุ่มดาวเฉพาะ เจลเบิร์ตเสนอว่าเทพเจ้าองค์นี้เป็นตัวแทนของทางช้างเผือก^{[ 144 ]}เจลเบิร์ตโต้แย้งว่าภายในภาพการผ่าร่างของมิธราส ร่างกายของมิธราสเปรียบได้กับเส้นทางของทางช้างเผือกที่เชื่อมระหว่างกลุ่มดาวราศีพฤษภและราศีพิจิก และส่วนที่แยกออกเป็นสองส่วนนี้สะท้อนถึงรูปร่าง ขนาด และตำแหน่งของเทพเจ้าเมื่อเทียบกับตัวละครอื่นๆ ในฉาก แนวคิดที่ว่ามิธราสเป็นทางช้างเผือกน่าจะสอดคล้องกับสถานะของเขาในฐานะเทพแห่งแสงและเจ้าแห่งการกำเนิด เจลเบิร์ตเสนอ เนื่องจากความสว่างไสวของลักษณะทางดาราศาสตร์นี้ รวมถึงที่ตั้งของประตูวิญญาณแบบดั้งเดิมที่กลุ่มดาวราศีพฤษภ-ราศีเมถุนและราศีพิจิก-ราศีธนู ซึ่งเป็นประตูที่เคยเชื่อกันว่าเป็นตัวแทนของจุดเข้าของวิญญาณเมื่อเกิดและตายตามลำดับ

เบ็ควิจารณ์สไปเดลและอูลานซีย์ที่ยึดติดกับตรรกะการทำแผนที่แบบตรงตัว โดยอธิบายทฤษฎีของพวกเขาว่าเป็น "แสงวูบวาบ" ที่ "ล่อลวงพวกเขาไปตามเส้นทางที่ผิด" ^{[ 30 ]}เขาโต้แย้งว่าการอ่านทอโรคโทนีแบบตรงตัวในฐานะแผนที่ดาวทำให้เกิดปัญหาสำคัญสองประการ: เป็นเรื่องยากที่จะหากลุ่มดาวที่สอดคล้องกับมิธราสเอง (แม้จะมีความพยายามโดยสไปเดลและอูลานซีย์) และแตกต่างจากในแผนที่ดาว คุณลักษณะแต่ละอย่างของทอโรคโทนีอาจมีคู่เทียบมากกว่าหนึ่งคู่ แทนที่จะมองมิธราสเป็นกลุ่มดาว เบ็คโต้แย้งว่ามิธราสเป็นนักเดินทางหลักบนเวทีแห่งท้องฟ้า (ซึ่งแสดงโดยสัญลักษณ์อื่นๆ ของฉาก) ดวงอาทิตย์ผู้ไม่พ่ายแพ้เคลื่อนที่ผ่านกลุ่มดาว^{[ 30 ]}แต่เมเยอร์ก็ยืนยันอีกครั้งว่าพิธีกรรมมิธราสสะท้อนถึงโลกของลัทธิมิธราส และอาจเป็นการยืนยันทฤษฎีของอูลานซีย์ที่ว่ามิธราสเป็นผู้รับผิดชอบต่อการเคลื่อนที่ของจุดวิษุวัต^{[ bm ]}

ปีเตอร์ คริสป์ตั้งสมมติฐานว่าการฆ่านั้นเป็นการฆ่า " วัวศักดิ์สิทธิ์ " และ "เชื่อกันว่าการกระทำดังกล่าว" จะสร้าง พลังชีวิตของจักรวาลและรักษามันไว้^{[ 146 ]}

ลัทธิมิธราสเป็นส่วนหนึ่งของ ลักษณะ ผสมผสานของศาสนาโรมันโบราณเกือบทุกวิหารมิธราสมีรูปปั้นที่อุทิศให้กับเทพเจ้าของลัทธิอื่น ๆ และเป็นเรื่องปกติที่จะพบจารึกที่อุทิศให้กับมิธราสในวิหารอื่น ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งวิหารของจูปิเตอร์ โดลิเชนัส [ ^{4 ] (หน้า 158)}ลัทธิมิธราสไม่ได้เป็นทางเลือกแทนศาสนาดั้งเดิมอื่น ๆ ของโรม แต่เป็นหนึ่งในรูปแบบการปฏิบัติทางศาสนาหลายรูปแบบ และผู้เริ่มต้นในลัทธิมิธราสจำนวนมากยังพบว่ามีส่วนร่วมในศาสนาของพลเมืองและเป็นผู้เริ่มต้นในลัทธิลึกลับอื่น ๆ^{[ 147 ]}

นักศาสนศาสตร์คริสเตียนยุคแรกสังเกตเห็นความคล้ายคลึงกันระหว่างพิธีกรรมของมิธราและคริสเตียนแต่ถึงกระนั้นก็ยังมีทัศนคติเชิงลบอย่างมากต่อลัทธิมิธรา โดยพวกเขาตีความพิธีกรรมของมิธราว่าเป็นการลอกเลียนแบบพิธีกรรมของคริสเตียนที่ชั่วร้าย^{[ 148 ] [ 149 ]}ตัวอย่างเช่นเทอร์ทูลเลียนเขียนว่าก่อนเริ่มพิธีการเริ่มต้นของมิธรา ผู้เข้าร่วมพิธีจะได้รับการอาบน้ำตามพิธีกรรม และเมื่อสิ้นสุดพิธี จะได้รับเครื่องหมายบนหน้าผาก เครื่องหมายบนหน้าผากนี้อาจเป็นอักษรละติน "M" ซึ่งหมายถึงชื่อของเทพเจ้าเมสสิยาห์-กษัตริย์มิธราสของพวกเขา เทอร์ทูลเลียนยังอธิบายพิธีกรรมเหล่านี้ว่าเป็นการปลอมแปลงที่ชั่วร้ายของการบัพติศมาและการเจิมของคริสเตียน^{[ 150 ]}จัสติน มาร์ตีร์เปรียบเทียบพิธีการเริ่มต้นของมิธรากับศีลมหาสนิท : ^{[ 151 ]}

ด้วยเหตุนี้ เหล่าปีศาจร้ายจึงเลียนแบบและถ่ายทอดว่าสิ่งเดียวกันนี้ควรกระทำในพิธีกรรมลึกลับของมิธราส เพราะว่าขนมปังและน้ำหนึ่งถ้วยนั้นถูกจัดวางไว้ต่อหน้าผู้เริ่มต้นในพิธีกรรมลึกลับเหล่านี้ พร้อมกับคำพูดบางอย่างที่คุณรู้หรือสามารถเรียนรู้ได้^{[ 152 ]}

เออร์เนสต์ เรนันเสนอในปี 1882 ว่าภายใต้สถานการณ์ที่แตกต่างออกไป ลัทธิมิธราอาจจะเฟื่องฟูเทียบเท่ากับศาสนาคริสต์ในยุคปัจจุบัน เรนันเขียนว่า “หากการเติบโตของศาสนาคริสต์ถูกยับยั้งด้วยโรคร้ายแรงบางอย่าง โลกคงจะเป็นโลกของลัทธิมิธรา” ^{[ 153 ] [ bn ]} ทฤษฎีนี้ถูกโต้แย้งในเวลาต่อมาเลียวนาร์ด บอยล์เขียนในปี 1987 ว่า “มีการพูดถึง ‘ภัยคุกคาม’ ของลัทธิมิธราต่อศาสนาคริสต์มากเกินไป” ^{[ 155 ]} โดยชี้ให้เห็นว่ามีสำนักมิธราที่รู้จักกันเพียงห้าสิบแห่งในเมืองโรมทั้งหมด เจ.เอ. เอซเกร์รา เชื่อว่าเนื่องจากทั้งสองศาสนาไม่ได้มีเป้าหมายที่คล้ายคลึงกัน จึงไม่เคยมีภัยคุกคามที่แท้จริงใดๆ ที่ลัทธิมิธราจะเข้าครอบงำโลกโรมัน^{[ bo ]} ลัทธิมิธราได้รับการสนับสนุนจากชนชั้นสูงของโรมันในช่วงเวลาที่ค่านิยมอนุรักษ์นิยมของพวกเขาถูกมองว่าถูกโจมตีในช่วงที่ศาสนาคริสต์กำลังเฟื่องฟู^{[ 157 ]}

ตามที่แมรี บอยซ์กล่าว ลัทธิมิธราเป็นศัตรูตัวฉกาจของศาสนาคริสต์ในตะวันตก แม้ว่าเธอจะสงสัยเกี่ยวกับอิทธิพลของมันในตะวันออกก็ตาม^{[ bp ] [ 159 ] [ 160 ]} เอฟ. โคอาเรลลี (1979) ได้จัดทำตารางมิธราเอียจริงหรือที่อาจเป็นไปได้จำนวน 40 แห่ง และประมาณการว่ากรุงโรมจะมีมิธราเอีย "ไม่น้อยกว่า 680–690 แห่ง" ^{[ 8 ] [ bq ]} แอลเอ็ม ฮอปเฟอระบุว่ามีการค้นพบแหล่งโบราณสถานของลัทธิมิธรามากกว่า 400 แห่ง แหล่งโบราณสถานเหล่านี้กระจายอยู่ทั่วจักรวรรดิโรมัน ตั้งแต่สถานที่ไกลถึงดูรา-ยูโรปอสทางตะวันออก และอังกฤษทางตะวันตก เขายังกล่าวอีกว่าลัทธิมิธราอาจเป็นคู่แข่งของศาสนาคริสต์^{[ br ]}เดวิด อูลานซีย์คิดว่าคำกล่าวของเรนัน "ค่อนข้างเกินจริง" ^{[ bs ]}แต่ก็พิจารณาว่าลัทธิมิธราเป็น "หนึ่งในคู่แข่งสำคัญของศาสนาคริสต์ในจักรวรรดิโรมัน" ^{[ bs ]}

• ลอนดอน มิธราเอียม
• ไมตรี
• มิทรา
• เมห์เรแกน
• ความสัมพันธ์ระหว่างโรมันและอิหร่าน
• ซานโต สเตฟาโน อัล มอนเต เซลิโอ#มิธเรอุม
• เทียน มิธราเอียม
• ภาพสลักนูนต่ำมิธราแห่งจอร์ท
• หมวกเหล็กแห่งโคโตเฟเนชติ – มีอายุราว 450 ปีก่อนคริสตกาล ก่อนการเริ่มต้นของลัทธิมิธราในสมัยโรมัน

วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับลัทธิมิธรา

วิกิซอร์ซมีเนื้อหาจาก บทความ สารานุกรมบริแทนนิกาค.ศ. 1911เรื่อง " มิธราส "