ยูคาเทค มายา
mayaʼ tʼaan maayaʼ tʼaan
การออกเสียง	[màːjaʔˈtʼàːn]
ชาวพื้นเมือง	เม็กซิโก , เบลีซ
ภูมิภาค	ยูกาตัน , กินตานาโร , กัมเปเช
เชื้อชาติ	ชาวมายาแห่งยูคาเทค
ผู้พูดภาษาแม่	800,000 รวมถึง 775,000 ในเม็กซิโก (สำมะโนประชากรปี 2020) [ 1 ]
ตระกูลภาษา	ชาวมายัน แก่นของชาวมายัน ยูคาตัน ยูคาเต็ก– ลากันดอน ยูคาเทค มายา
สถานะอย่างเป็นทางการ
ภาษาทางการใน	เม็กซิโก[ 2 ]
ควบคุมโดย	อินาลี
รหัสภาษา
ISO 639-3	yua
กลอตโตล็อก	yuca1254
อีแอลพี	ยูคาเทค
ที่ตั้งของพื้นที่ที่พูดภาษามายาในยูกาตัน บนคาบสมุทรยูกาตัน

Yucatec Maya ( / ˈ j uː k ə t ɛ k ˈ m aə ə / YOO -kə -tek MY -ə ; สเปน : yucateco [ʝukaˈteko] ) เรียกโดยผู้พูดว่าMaya'หรือmaaya' t'aan ( ออกเสียงว่า[màːjaʔˈt'àːn]^ⓘ ) เป็นภาษามายาที่พูดกันในคาบสมุทรยูกาตันรวมถึงบางส่วนของเบลีซนอกจากนี้ยังมีชุมชนผู้พูดภาษามายายูกาเต็กจำนวนมากในซานฟรานซิสโกแม้ว่าชาวอเมริกันเชื้อสายมายาจะพูดภาษามายาอื่น ๆ จากกัวเตมาลาและเชียปัสก็ตาม ^{[ 3 ]}

ตามพจนานุกรม Hocabá ที่รวบรวมโดยนักมานุษยวิทยาชาวอเมริกันVictoria Brickerมีชื่อที่แตกต่างกันคือmayab tʼàan [majabˈtʼàːn]ซึ่งแปลตรงตัวว่า 'การพูดแบบราบเรียบ' ^{[ 4 ]} ) รากศัพท์ทางเลือกที่เป็นที่นิยมแต่ไม่ถูกต้องของ Mayab คือma ya'abหรือ 'ไม่มาก คนน้อย' ซึ่งมาจาก การตีความทางจิตวิญญาณของลัทธิ ยุคใหม่ เกี่ยวกับ ชาวมายา การใช้ "Mayab" เป็นชื่อของภาษาดูเหมือนจะเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของเมืองHocabáดังที่ระบุไว้ในพจนานุกรม Hocabá ^{[ 4 ]}และไม่ได้ใช้ที่อื่นในภูมิภาคหรือในเม็กซิโก ไม่ว่าจะเป็นผู้พูดภาษาสเปนหรือภาษามายา ใน Hocabá "Mayab" ไม่ใช่ชื่อภาษาที่ได้รับการยอมรับ แต่เป็น "ชื่อเล่น" ที่มาจากชื่อเล่นทั่วไปของภูมิภาค Mayab ("Mayab ดินแดนแห่งนกไก่ฟ้าและกวาง") ซึ่งการใช้ชื่อนี้เกิดขึ้นในยุคอาณานิคม การใช้คำนี้อาจมาจากชื่อหนังสือที่ตีพิมพ์เองโดยนักวิชาการชาวยูกาเตกSantiago Pacheco Cruz (1969) ^{[ 5 ]}ความหมายและที่มาของคำว่า "มายา" ในฐานะชื่อของภาษา (เทียบกับ มายาบ) และในฐานะอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์ (ชื่อชาติพันธุ์) เป็นคำถามที่ซับซ้อน — ดูนิรุกติศาสตร์และประวัติศาสตร์สังคมของคำในฐานะอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์และชื่อของภาษาใน Restall (2004) ^{[ 6 ]}และ Restall และ Gabbert (2017) ^{[ 7 ]}

นักภาษาศาสตร์ได้เพิ่มคำว่า Yucatecเข้าไปในชื่อเพื่อแยกแยะให้ชัดเจนจากภาษามายาอื่นๆ ทั้งหมด (เช่นKʼicheʼและItzaʼ ) ดังนั้น การใช้คำว่า Yucatec Maya เพื่ออ้างถึงภาษานี้จึงเป็นศัพท์เฉพาะทางวิชาการหรือทางวิทยาศาสตร์^{[ 8 ]}ผู้พูดภาษาพื้นเมืองไม่ได้ระบุภาษานี้ว่าYucatecโดยเรียกมันว่า "Maaya", "maayaʼ tʼàan" หรือ "maasewal t'aan" (แปลตรงตัวว่า 'ภาษาสามัญชน') ในภาษาของพวกเขา และเรียกง่ายๆ ว่า(el) mayaเมื่อพูดภาษาสเปน

ในรัฐยูกาตันของ เม็กซิโก บางส่วนของกัมเปเช ตาบัสโกเชียปัสและกินตานาโรภาษามายายูกาเต็กยังคงเป็นภาษาแม่ของประชากรส่วนใหญ่ในช่วงต้นศตวรรษที่ 21 โดยมีผู้พูดประมาณ 800,000 คนในภูมิภาคนี้ นอกจากนี้ยังมีผู้พูดภาษามายายูกาเต็กอีก 2,518 คนในเบลีซตามสำมะโนประชากรแห่งชาติปี 2010 ^{[ 9 ]}

ภาษามายาในกลุ่มยูกาเต็กเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม ภาษามา ยาในตระกูลภาษา ยูกาเต็ก นักภาษาศาสตร์แบ่งกลุ่มภาษายูกาเต็กออกเป็นกลุ่มย่อยโมปัน-อิตซาและยูกาเต็ก-ลาคันดอน ซึ่งประกอบด้วยภาษาต่างๆ สี่ภาษา ได้แก่:

• อิตซ่า
• โมปัน
• ยูคาเทค มายา
• ลาแคนดอน

เชื่อกันว่าภาษาทั้งหมดในตระกูลภาษามายันมีต้นกำเนิดมาจากภาษาบรรพบุรุษที่พูดกันเมื่อประมาณ 5,000 ปีก่อน ซึ่งรู้จักกันในชื่อภาษาโปรโตมายัน^{[ 10 ]}

อารยธรรมมายาอยู่ในช่วงขาลงอย่างต่อเนื่องเมื่อกองทัพสเปนเข้ามาในปี ค.ศ. 1517 ระหว่างปี ค.ศ. 200 ถึง 800 อารยธรรมมายาเจริญรุ่งเรืองและพัฒนาเทคโนโลยีอย่างมาก พวกเขาสร้างระบบบันทึกตัวเลขและอักษรภาพที่ซับซ้อนและมีประสิทธิภาพมากกว่าระบบที่มีมาก่อน พวกเขาอพยพไปทางเหนือและตะวันออกสู่คาบสมุทรยูคาตันจากปาเลงเกไจนาและโบนัมปักในศตวรรษที่ 12 และ 13 เกิดการรวมกลุ่มกันในคาบสมุทรยูคาตันระหว่างศูนย์กลางสำคัญสามแห่ง ได้แก่อุกซ์มาลชิเชนอิตซาและมายาปันสังคมเติบโตขึ้นและผู้คนสามารถพัฒนาสติปัญญาและศิลปะได้ในช่วงเวลาแห่งสันติสุข เมื่อสงครามปะทุขึ้น ความก้าวหน้าเหล่านั้นก็หยุดชะงักลง ในศตวรรษที่ 15 เมืองทูลาล่มสลายและถูกทิ้งร้าง

ค ริสโตเฟอร์ โคลัมบัสนักสำรวจชาวเจนัวค้าขายกับพ่อค้าชาวมายาบริเวณชายฝั่งยูกาตันระหว่างการเดินทางเพื่อราชสำนักสเปนในปี ค.ศ. 1502 แต่เขาไม่เคยขึ้นฝั่ง ในช่วงทศวรรษหลังจากที่โคลัมบัสติดต่อกับชาวมายาเป็นครั้งแรก ชาวสเปนกลุ่มแรกที่เหยียบย่างบนแผ่นดินยูกาตันนั้นได้มาโดยบังเอิญ ในฐานะผู้รอดชีวิตจากเหตุเรืออับปางในทะเลแคริบเบียน ชาวมายาได้บูชายัญชายเหล่านี้ตามพิธีกรรม เหลือเพียงผู้รอดชีวิตสองคน คือเฆโรนิโม เด อากีลาร์และกอนซาโล เกร์เรโรซึ่งได้กลับมารวมกับชาวสเปนคนอื่นๆ ด้วยวิธีใดวิธีหนึ่ง^{[ 11 ]}

ในปี ค.ศ. 1519 อากีลาร์ได้ติดตามเฮอร์นัน กอร์เตสไปยังเกาะโคซูเมลใน คาบสมุทรยู กาตันและยังมีส่วนร่วมในการพิชิตเม็กซิโกตอนกลางอีกด้วย เกร์เรโรกลายเป็นตำนานของเม็กซิโกในฐานะบิดาของชาวเมสติโซ คนแรก ตามคำบอกเล่าของอากีลาร์ เกร์เรโร "กลายเป็นคนพื้นเมือง" เขาแต่งงานกับหญิงพื้นเมือง สวมใส่เครื่องแต่งกายพื้นเมืองแบบดั้งเดิม และต่อสู้กับชาวสเปน^{[ 11 ]}

การรุกรานทางทหารของ ฟรานซิสโก เด มอนเตโฮ ในยูกาตันนั้นกินเวลาถึงสามชั่วอายุคนและสามสงครามที่มีการสู้รบยืดเยื้อ รวมแล้วนานถึง 24 ปี

เมื่อชาวสเปนเข้ามาตั้งถิ่นฐานในพื้นที่มากขึ้น ในศตวรรษที่ 18 พวกเขาได้พัฒนาที่ดินเพื่อปลูก ข้าวโพดเป็นไร่ขนาดใหญ่ และเลี้ยงปศุสัตว์ ชนชั้นสูงอาศัยอยู่ในฮาเซียนดาและส่งออกทรัพยากรธรรมชาติเป็นสินค้า^{[ 12 ]}ชาวมายาเป็นพลเมืองของจักรวรรดิสเปนตั้งแต่ปี ค.ศ. 1542 ถึง ค.ศ. 1821

ในช่วงการล่าอาณานิคมของคาบสมุทรยูกาตัน ชาวสเปนเชื่อว่าเพื่อที่จะเผยแพร่ศาสนาและปกครองชาวมายา พวกเขาจำเป็นต้องปฏิรูปชาวมายายูกาตัน พวกเขาต้องการปรับเปลี่ยนให้เป็นไปตามเป้าหมายของพวกเขาในการเปลี่ยนศาสนาและควบคุมสังคม^{[ 13 ]}

ในช่วงต้นยุคการเผยแผ่ศาสนาในยูกาตัน (ประมาณ ค.ศ. 1540–1700) มิชชันนารี ชาวสเปน ได้ดำเนินโครงการเปลี่ยนแปลงสังคมที่เรียกว่าreducción (จากภาษาสเปนreducirซึ่งในบริบทนี้หมายถึง "จัดระเบียบ" หรือ "ทำให้เป็นอารยชน" ) ^{[ 14 ]} มิชชันนารีได้แปล ตำรา คาทอลิกจากภาษาสเปนเป็นภาษามายายูกาเต็ก และสร้างคำศัพท์ใหม่เพื่อแสดงแนวคิดทางศาสนาคาทอลิก ผลลัพธ์ของกระบวนการreducción นี้ คือMaya reducidoซึ่งเป็นภาษามายายูกาเต็กที่ได้รับการเปลี่ยนแปลงความหมาย^{[ 13 ]}มิชชันนารีพยายามยุติการปฏิบัติทางศาสนาของชาวมายาและทำลายงานเขียนที่เกี่ยวข้อง ด้วยการแปลของพวกเขา พวกเขายังได้สร้างภาษาที่ใช้ในการเปลี่ยนศาสนา ปราบปราม และปกครองประชากรชาวมายาในคาบสมุทรยูกาตัน แต่ผู้พูดภาษามายาได้นำMaya reducido มาใช้ เพื่อจุดประสงค์ของตนเอง โดยต่อต้านการปกครองของอาณานิคม บันทึกที่เป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดในภาษามายาแบบย่อ (ซึ่งใช้อักษรโรมัน ) เขียนโดยผู้บันทึกชาวมายาในช่วงระหว่างปี ค.ศ. 1557 ถึง 1851 ปัจจุบันผลงานเหล่านี้สามารถพบได้ในห้องสมุดและหอจดหมายเหตุในสหรัฐอเมริกา เม็กซิโก และสเปน^{[ 11 ]}

ลักษณะเด่นอย่างหนึ่งของภาษามายาในยูคาเทค เช่นเดียวกับภาษามายาอื่นๆ คือการใช้พยัญชนะพ่นลม : /pʼ/, /tʼ/, /kʼ/ซึ่งมักเรียกว่า พยัญชนะ กลอตทัลไลซ์โดยออกเสียงที่ตำแหน่งเดียวกันกับพยัญชนะหยุดที่ไม่พ่นลม: /p/, /t/, /k/อย่างไรก็ตาม การปล่อยลมออกจากลิ้นจะเกิดขึ้นหลังจากยกกล่องเสียงที่ปิดอยู่ขึ้น เพื่อเพิ่มแรงดันอากาศในช่องว่างระหว่างกล่องเสียงกับจุดที่ปิด ทำให้เกิดเสียงป๊อปที่ เป็นเอกลักษณ์ เสียงเหล่านี้จะเขียนโดยใช้เครื่องหมายอะพอสโทรฟีหลังตัวอักษรเพื่อแยกแยะออกจากพยัญชนะธรรมดา ( tʼàan "คำพูด" เทียบกับtáan "หน้าผาก") การใช้เครื่องหมายอะพอสโทรฟีเพื่อแสดงเสียงนั้นไม่เป็นที่นิยมในภาษามายาที่เขียนจนกระทั่งศตวรรษที่ 20 แต่ปัจจุบันเริ่มเป็นที่นิยมมากขึ้น ตัวอักษร bในภาษามายาเป็นเสียงกลั้นหายใจแบบ/ɓ/และบางครั้งก็เขียนว่าbʼแต่ปัจจุบันใช้กันน้อยลงแล้ว

ภาษามายา Yucatec เป็นหนึ่งในสามภาษามายาที่มีวรรณยุกต์อีกสองภาษาคือUspantekและภาษาถิ่นหนึ่งของTzotzilภาษา Yucatec แยกแยะสระสั้นและสระยาว โดยใช้ตัวอักษรเดี่ยวและตัวอักษรคู่ (ii ee aa oo uu) และแยกความแตกต่างระหว่างสระยาววรรณยุกต์สูงและต่ำ สระวรรณยุกต์สูงเริ่มต้นด้วยระดับเสียงสูงและลดลงในตำแหน่งสุดท้ายของวลี แต่จะสูงขึ้นในตำแหน่งอื่น บางครั้งความยาวของสระอาจไม่มากนัก การเขียนจะแสดงด้วยเครื่องหมายเน้นเสียง (íi ée áa óo úu) สระวรรณยุกต์ต่ำเริ่มต้นด้วยระดับเสียงต่ำและมีความยาวคงที่ บางครั้งการเขียนจะแสดงด้วยเครื่องหมายเน้นเสียง (ìi èe àa òo ùu) แม้ว่า ระบบการเขียน INALI ปี 2014 จะไม่ใช้เครื่องหมายเน้นเสียงก็ตาม

นอกจากนี้ ภาษา Yucatec ยังมีการออกเสียงกล่องเสียงที่แตกต่างกัน ( เสียงแหบ ) ในสระยาว ซึ่งบางครั้งแสดงออกโดยการหยุดเสียงที่เส้นเสียงระหว่างสระอย่างสมบูรณ์ และเขียนเป็นสระยาวที่มีเครื่องหมายอะพอสโทรฟี อยู่ ตรงกลาง เช่นเดียวกับคำต่อท้ายพหูพจน์-oʼob

บางแหล่งข้อมูลอธิบายว่าพยัญชนะธรรมดานั้นมีลมหายใจ แต่วิคตอเรีย บริกเกอร์กล่าวว่า "[s]พยัญชนะที่ไม่มีเส้นเสียงจะออกเสียงโดยใช้ลมจากปอดโดยไม่มีลมหายใจ เช่นในภาษาอังกฤษ spill, skill, still" ^{[ 15 ]}

ในแง่ของคุณภาพเสียงสระ ภาษามายาในยูคาเทคมีระบบสระห้าตัวที่ตรงไปตรงมา:

สำหรับคุณสมบัติสระทั้งห้าประการนี้ ภาษาจะเปรียบเทียบ "รูปทรง" สระที่แตกต่างกันสี่แบบ กล่าวคือ การรวมกันของความยาวสระโทนเสียงและการออกเสียงในระบบการเขียนมาตรฐานที่นำมาใช้ครั้งแรกในปี 1984 ^{[ 16 ]}ความยาวสระจะระบุด้วยไดกราฟ (เช่น "aa" สำหรับ IPA [aː] )

ในการพูดเร็ว สระเสียงยาวที่มีเสียงกลั้นอาจออกเสียงเหมือนกับสระเสียงยาวสูงธรรมดา ดังนั้นในบริบทเช่นนี้ka'an [ká̰ːn] 'ท้องฟ้า' จึงออกเสียงเหมือนกับkáan [káːn] 'เมื่อไหร่?'

โดยทั่วไปแล้ว คำในภาษามายาจะเน้นเสียงที่พยางค์แรกที่มีสระเสียงยาว หากไม่มีสระเสียงยาว ก็จะเน้นเสียงที่พยางค์สุดท้าย คำที่ยืมมาจากภาษาอื่น เช่น ภาษาสเปนหรือภาษา Nahuatl มักจะเน้นเสียงเหมือนในภาษาต้นฉบับ

กระบวนการ ทางสัณฐานวิทยาและสัทวิทยาที่สำคัญในภาษามายา Yucatec คือการแยกเสียงพยัญชนะที่เหมือนกันที่อยู่ติดกันโดยการเปลี่ยนจุดออกเสียง ในลำคอ เพื่อหลีกเลี่ยงพยัญชนะ ซ้ำซ้อน หากคำลงท้ายด้วย เสียงระเบิด ที่ออกเสียงในลำคอ /pʼ tʼ kʼ ɓ/ และตามด้วยพยัญชนะที่เหมือนกัน พยัญชนะตัวสุดท้ายอาจเปลี่ยนจุดออกเสียงและกลายเป็นเสียงหยุดในลำคอ /ʔ/ สิ่งนี้อาจเกิดขึ้นก่อนหน้าเสียงระเบิดอื่นภายในวลีสำนวนทั่วไปหรือคำประสมได้ เช่นกัน ตัวอย่าง: [majaɓˈtʼàːn] ~ [majaʔˈtʼàːn] 'ชาวมายาแห่งยูกาเตก' (แปลตรงตัวว่า "การพูดราบเรียบ") และnáak'- [náːkʼ-] (คำนำหน้าที่มีความหมายว่า 'ใกล้เคียง') + káan [ká̰ːn] 'ท้องฟ้า' ให้ผลลัพธ์เป็น[ˈnáːʔká̰ːn] 'เพดานปาก' (ดังนั้นแปลตรงตัวว่า "ท้องฟ้าใกล้เคียง")

ในขณะเดียวกัน ถ้าพยัญชนะตัวสุดท้ายเป็นพยัญชนะอื่น ๆ มันจะเปลี่ยนเป็น /h/: nak [nak] 'หยุดบางสิ่ง' + -kúuns [-kúːns] ( คำต่อท้าย แสดงสาเหตุ ) จะได้nahkúuns [nahˈkúːns] 'สนับสนุนใครบางคน/บางสิ่ง' (เทียบกับคำพ้องเสียงnahรูปแสดงความเป็นเจ้าของnahil 'บ้าน' และnahรูปแสดงความเป็นเจ้าของnah 'ภาระผูกพัน') náach' [náːtʃ] 'ไกล' + -chah [-tʃah] ( คำต่อท้าย แสดงการเริ่มต้น ) จะได้náahchah [ˈnáːhtʃah] 'กลายเป็นห่างออกไป'

การเปลี่ยนแปลงของพยัญชนะท้ายนี้มักสะท้อนให้เห็นในระบบการเขียน ดังนั้น[majaʔˈtʼàːn]จึงอาจปรากฏเป็นmaya' t'àan , maya t'aanเป็นต้น

การเรียนรู้ด้านสัทวิทยาเกิดขึ้นในลักษณะเฉพาะตัว หากเด็กคนหนึ่งดูเหมือนจะมีปัญหาอย่างมากกับเสียงกึ่งเสียดแทรกและเสียงเสียดแทรก เด็กอีกคนอาจไม่มีปัญหาใดๆ กับเสียงเหล่านี้ แต่กลับมีปัญหาอย่างมากกับความไวต่อเนื้อหาความหมาย ซึ่งแตกต่างจากเด็กคนแรก^{[ 17 ]}

ดูเหมือนว่าจะไม่มีการพัฒนาแบบค่อยเป็นค่อยไปในรูปแบบสัทวิทยา เด็กที่พูดภาษาเดียวที่เรียนรู้ภาษาได้แสดงให้เห็นถึงการได้มาซึ่งการออกเสียงลมและการแยกเสียงพยัญชนะ แต่มีความยากลำบากกับเสียงเสียดแทรกและเสียงกึ่งเสียดแทรก และเด็กคนอื่นๆ ก็แสดงให้เห็นในทางตรงกันข้าม นอกจากนี้ ยังพบว่าเด็กบางคนออกเสียงเพดานปากด้านหน้า บางคนออกเสียงลิ้นแตะเพดานปากด้านหลัง และบางคนออกเสียงทั้งสองลิ้นแตะเพดานปากด้านหลัง^{[ 17 ]}

พบว่าการสร้างเสียงกล็อตทัลไม่ได้ยากกว่าการพ่นลมแต่อย่างใด ซึ่งมีความสำคัญกับการใช้เสียงพ่นลมของชาวมายาแห่งยูกาเตก การหดตัวของกล่องเสียงอยู่ในลำดับขั้นการพัฒนาที่สูง และพบว่าลักษณะต่างๆ เช่น [fricative], [apical] หรือ [fortis] เกิดขึ้นในภายหลัง^{[ 18 ]}

เช่นเดียวกับภาษามายาเกือบทั้งหมด ภาษามายายูคาเต็กเป็นภาษาที่กริยาขึ้นต้นด้วยคำกริยา ลำดับคำแตกต่างกันไประหว่างVOSและ VSO โดย VOS เป็นรูปแบบที่พบได้บ่อยที่สุด ประโยคหลายประโยคอาจดูเหมือนเป็น SVO แต่ลำดับนี้เกิดจาก ระบบ หัวข้อ-คำอธิบายที่คล้ายกับภาษาญี่ปุ่น หนึ่งในด้านที่ได้รับการศึกษาอย่างกว้างขวางที่สุดของภาษายูคาเต็กคือความหมายของเวลาในภาษา ภาษายูคาเต็ก เช่นเดียวกับภาษาอื่นๆ อีกมากมายในโลก ( ภาษาจีนภาษาคาลาอัลลิสุตอาจ รวมถึงภาษากัว รานีและอื่นๆ) ไม่มีหมวดหมู่ทางไวยากรณ์ของกาลข้อมูลเวลาถูกเข้ารหัสโดยการผสมผสานของลักษณะ กริยา ลักษณะกริยาใน คำศัพท์ ( aktionsart ) และการอนุมานการสนทนาที่ควบคุมโดยวัจนปฏิบัติศาสตร์ ภาษายูคาเต็กมีความพิเศษตรงที่ไม่มีคำเชื่อมบอกเวลา เช่น 'ก่อน' และ 'หลัง' อีกแง่มุมหนึ่งของภาษาคือกลยุทธ์การทำเครื่องหมายอาร์กิวเมนต์หลัก ซึ่งเป็น ' ระบบ S ที่ยืดหยุ่น ' ในประเภทวิทยาของ Dixon (1994) ^{[ 19 ]}โดยที่ประธานที่ไม่ต้องการกรรมจะถูกเข้ารหัสเหมือนผู้กระทำหรือผู้รับกรรมโดยอาศัยคุณสมบัติทางความหมายหลายประการ รวมถึงความสมบูรณ์ของเหตุการณ์ด้วย

ชาวมายาเป็นผู้รู้หนังสือตั้งแต่สมัยก่อนโคลัมบัสโดยในสมัยนั้นภาษาของพวกเขามีการใช้ตัวอักษรมายา ในการเขียน ภาษามา ยาเองสามารถสืบย้อนไปได้ถึงภาษาโปรโตยูกาตัน ซึ่งเป็นบรรพบุรุษของภาษามายา ยูกาตัน อิตซาลาคันดอนและโมปัน ในปัจจุบัน และหากย้อนกลับไปไกลกว่านั้น ภาษามายายังมีความสัมพันธ์กับภาษามายาอื่นๆ ทั้งหมดผ่านทางภาษาโปรโตมายาเองด้วย

ปัจจุบันภาษามายาแบบยูกาเต็กเขียนด้วยอักษรละตินการนำอักษรนี้มาใช้เกิดขึ้นในช่วงการพิชิตยูกาตันของสเปนซึ่งเริ่มต้นในต้นศตวรรษที่ 16 และได้มีการปรับใช้หลักการเขียนของภาษาสเปนในยุคนั้น ("หลักการเขียนแบบอาณานิคม") ซึ่งปัจจุบันล้าสมัยแล้ว มาใช้ในการถอดเสียงภาษามายาแบบยูกาเต็ก รวมถึงการใช้⟨x⟩แทน เสียง เสียดแทรกหลังฟัน (ซึ่งมักเขียนในภาษาอังกฤษว่า⟨sh⟩ )

ในสมัยอาณานิคม มักใช้"ซีกลับหัว" ⟨ɔ⟩ แทนเสียง /t͡sʼ/ ( เสียงกึ่งเสียดแทรกแบบพ่นลมที่ลิ้น ) ปัจจุบันเสียงนี้แทนด้วย⟨tzʼ⟩ใน ระบบการเขียน ALMG ที่ปรับปรุงใหม่ และ⟨tsʼ⟩ในระบบการเขียน INALI

การเขียนโปรแกรมภาษา Yucatec ดำเนินการโดยสถานีวิทยุของCDI XEXPUJ-AM ( Xpujil, Campeche ), XENKA-AM ( Felipe Carrillo Puerto, Quintana Roo ) และXEPET-AM ( Peto, Yucatán )

ภาพยนตร์เรื่องApocalypto ปี 2006 กำกับโดยเมล กิ๊บสันถ่ายทำทั้งหมดในภาษามายาแห่งยูกาเตก บทภาพยนตร์ได้รับการแปลเป็นภาษามายาโดยฮิลาเรีย ชิ คานูลจากชุมชนมายาแห่งเฟลิเป การ์ริลโล ปูเอร์โต ซึ่งทำหน้าที่เป็นผู้ฝึกสอนด้านภาษาในกองถ่ายด้วย

ในวิดีโอเกมCivilization V: Gods & Kingsปาคาล ผู้นำของชาวมายา พูดภาษามายาแบบยูกาเต็ก

ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2555 งาน Mozilla Translathon 2012 ได้นำวิทยากรชาวมายัน Yucatec กว่า 20 คนมารวมตัวกันในความพยายามในการแปลภาษาสำหรับโครงการ Google Endangered Languages ​​Projectเบ ราว์เซอร์ Mozillaและ ซอฟต์แวร์ MediaWikiที่ใช้โดยWikipediaและโครงการWikimedia อื่น ๆ ^{[ 21 ]}

Baktunซึ่งเป็น "ละครโทรทัศน์ มายันเรื่องแรก " ออกอากาศครั้งแรกในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2556 ^{[ 22 ] [ 23 ]}

Jesús Pat Chabléมักได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในแร็ปเปอร์และโปรดิวเซอร์ภาษามายาคนแรกๆ^{[ 24 ]}

ในวิดีโอเกมShadow of the Tomb Raider ปี 2018 ชาวเมืองในภูมิภาค Paititi ของเกมพูดภาษามายาแบบยูกาเต็ก (เมื่อเปิดโหมดสมจริง)

พระคัมภีร์ฉบับสมัยใหม่การแปลพระคัมภีร์ฉบับโลกใหม่ได้รับการเผยแพร่^{[ 25 ]}ในภาษามายาในปี 2019 ^{[ 26 ]}มีการแจกจ่ายฟรี ทั้งในรูปแบบสิ่งพิมพ์และออนไลน์

เมื่อวันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2562 รัฐสภายูกาตันได้อนุมัติมาตรการที่กำหนดให้มีการสอนภาษามายาในโรงเรียนในรัฐอย่างเป็นเอกฉันท์^{[ 27 ]}

ภาษามายา Yucatec เป็นภาษาที่พูดโดยอาณาจักรใต้น้ำสมมติTalokan ^{[ 28 ]}และกษัตริย์ Kukulkanในภาพยนตร์Black Panther: Wakanda Foreverปี 2022 ^{[ 29 ]}

• ภาษามือมายา ยูคาเทค

• แชมเบอร์เลน, โรเบิร์ต เอส. (1948). การพิชิตและการตั้งอาณานิคมในยูคาตัน, 1517-1550 . วอชิงตัน: ​​สถาบันคาร์เนกี.
• Clendinnen, Inga (2003). การพิชิตที่คลุมเครือ: มายาและสเปนในยูคาตัน, 1517–1570 (ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2). นิวยอร์ก: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์
• Clendinnen, Inga (1980). "ภูมิทัศน์และโลกทัศน์: การอยู่รอดของวัฒนธรรมมายาแห่งยูกาเตกภายใต้การพิชิตของสเปน" การศึกษาเปรียบเทียบในสังคมและประวัติศาสตร์ 22 ( 3). สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์: 374– 393. doi : 10.1017/S0010417500009403 . S2CID  145575895 .
• เดอ ลันดา, ดิเอโก (1978). เกตส์, วิลเลียม (บรรณาธิการ). ยูคาตัน: ก่อนและหลังการพิชิต . แปลโดย เกตส์, วิลเลียม. นิวยอร์ก: โดเวอร์.
• เดอ ลาส กาซัส, บาร์โตโลเม (1992). ในการปกป้องชาวอินเดียนแดง . แปลโดย พูล, สแตฟฟอร์ด. เดคาลบ์: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนอร์เทิร์นอิลลินอยส์.
• Díaz del Castillo, Bernal (2008). Carrasco, David (บรรณาธิการ). ประวัติศาสตร์การพิชิตนิวสเปนแปลโดย Carrasco, David. อัลบูเคอร์คี: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนิวเม็กซิโก
• ฟาร์ริส, แนนซี เอ็ม. (1993). "อำนาจศักดิ์สิทธิ์ในเม็กซิโกยุคอาณานิคม: กรณีของยูคาตันในศตวรรษที่สิบหก" ใน เบรย์, วอร์วิค (บรรณาธิการ). การพบกันของสองโลก: ยุโรปและอเมริกา 1492–1650 . นิวยอร์ก: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด
• ฟาร์ริส, แนนซี เอ็ม. (1984). สังคมมายาภายใต้การปกครองอาณานิคม: กิจการร่วมค้าเพื่อความอยู่รอด . พรินซ์ตัน: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยพรินซ์ตัน.
• การ์เซีย เบอร์นัล, มานูเอลา คริสตินา (1972) ลา โซเซียดาด เด ยูกาตัน, 1700–1750 . เซบียา: Escuela Estudios Hispano-Americanos.
• กิบสัน, ชาร์ลส์ (1964). ชาวแอซเท็กภายใต้การปกครองของสเปน: ประวัติศาสตร์ของชาวอินเดียนแดงแห่งหุบเขาเม็กซิโก ค.ศ. 1519–1810 . สแตนฟอร์ด: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด
• Hanks, William F. (1986). "ความแท้จริงและความคลุมเครือในข้อความ: กรณีศึกษาชาวมายาในยุคอาณานิคม" American Ethnologist . 13 (4). Blackwell: 721– 744. doi : 10.1525/ae.1986.13.4.02a00080 .
• ฮันท์, มาร์ธา เอสเปโฮ-ปอนเซ (1974). ยูคาตันในยุคอาณานิคม: เมืองและภูมิภาคในศตวรรษที่สิบเจ็ด (วิทยานิพนธ์ปริญญาเอก). ลอสแอนเจลิส: มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย
• โจนส์, แกรนท์ ดี. (1989). การต่อต้านการปกครองอาณานิคมของชาวมายา: เวลาและประวัติศาสตร์บนพรมแดนอาณานิคม . อัลบูเคอร์คี: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนิวเม็กซิโก.
• ล็อกฮาร์ต, เจมส์, บรรณาธิการ (1993). พวกเราผู้คน ณ ที่นี้: บันทึกของชาวนาฮัวทล์เกี่ยวกับการพิชิตเม็กซิโกเล่ม 1 แปลโดย ล็อกฮาร์ต, เจมส์ ยูจีน, โอเรกอน: วิปฟ์ แอนด์ สต็อก
• ล็อคฮาร์ท, เจมส์ (1992). ชาวนาฮัวหลังการพิชิต: ประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมของชาวอินเดียนแดงในเม็กซิโกตอนกลาง ตั้งแต่ศตวรรษที่ 16 ถึง 18.สแตนฟอร์ด: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด
• เรสตอลล์, แมทธิว (2009). ชนชั้นกลางผิวดำ: ชาวแอฟริกัน ชาวมายา และชาวสเปนในยูคาตันยุคอาณานิคมสแตนฟอร์ด: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด
• Restall, Matthew (2003a). "ประวัติศาสตร์ของภาษาศาสตร์ใหม่และภาษาศาสตร์ใหม่ในประวัติศาสตร์". Latin American Research Review . 38 (1). Austin: University of Texas Press: 113– 134. doi : 10.1353/lar.2003.0012 . S2CID  145366292 .
• เรสทอลล์, แมทธิว (2003b). ตำนานเจ็ดประการของนักรบสเปน . นิวยอร์ก: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด.
• เรสตอลล์, แมทธิว (1998a). "พันธสัญญาข้ามวัฒนธรรมและของชนพื้นเมือง". ใน เคลล็อกก์, ซูซาน; เรสตอลล์, แมทธิว (บรรณาธิการ). หลักฐานสำคัญ: พันธสัญญาของชนพื้นเมืองแห่งเมโสอเมริกาในยุคอาณานิคมและเทือกแอนดีส. ซอลต์เลคซิตี้: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยยูทาห์.
• เรสทอลล์, แมทธิว (1998b). นักพิชิตชาวมายา . บอสตัน: สำนักพิมพ์บีคอน.
• เรสตอลล์, แมทธิว (1997). โลกของชาวมายา: วัฒนธรรมและสังคมของชาวยูคาเทค, 1550–1850 . สแตนฟอร์ด: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด
• Restall, Matthew; Sousa, Lisa; Terraciano, Kevin, บรรณาธิการ (2005). เสียงจากเมโสอเมริกา: งานเขียนภาษาพื้นเมืองจากเม็กซิโกในยุคอาณานิคม โออาซากา ยูคาตัน และกัวเตมาลา . นิวยอร์ก: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์
• เรสทอล, แมทธิว; ชูเจียก, จอห์น เอฟ. IV (2545). "การประเมินความถูกต้องของRelación de las cosas de Yucatán ของ Fray Diego de Landa " ประวัติศาสตร์ชาติพันธุ์ . 49 (3): 651– 670. ดอย : 10.1215/00141801-49-3-651 . S2CID  162762326 .
• ริคาร์ด, โรเบิร์ต (1966). การพิชิตทางจิตวิญญาณของเม็กซิโก: บทความว่าด้วยการเผยแพร่ศาสนาและวิธีการประกาศพระวรสารของคณะนักบวชขอทานในนิวสเปน ค.ศ. 1523–1572แปลโดย ซิมป์สัน, เลสลีย์ เบิร์ด. เบิร์กลีย์: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย
• Scholes, France V.; Roys, Ralph L. (1968). ชาวอินเดียนแดงมายาชอนทัลแห่งอะคาลัน-ทิชเชล: การมีส่วนร่วมในประวัติศาสตร์และชาติพันธุ์วิทยาของคาบสมุทรยูคาตัน (ฉบับที่ 2). นอร์แมน: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยโอคลาโฮมา
• Scholes, France V.; Roys, Ralph L. (1938). Fray Diego de Landa และปัญหาการบูชารูปเคารพในยูคาตันความร่วมมือในการวิจัย เล่มที่ 501 วอชิงตัน: ​​สถาบันคาร์เนกี
• Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2006). ชาวมายาโบราณ (ฉบับที่ 6). สแตนฟอร์ด: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด.
• Thompson, J. Eric S. (1950). การเขียนอักษรภาพมายา: บทนำ . วอชิงตัน: ​​สถาบันคาร์เนกี.
• Trouillot, Michel-Rolph (1995). การปิดปากอดีต: อำนาจและการสร้างประวัติศาสตร์ . บอสตัน: Beacon Press.
• Vogt, Evon Z. (1993). "การรักษาเอกลักษณ์ของชาวมายา". ใน Kizca, John E. (บรรณาธิการ). ชาวอินเดียนแดงในประวัติศาสตร์ลาตินอเมริกา: การต่อต้าน ความยืดหยุ่น และการปรับตัวทางวัฒนธรรม . วิลมิงตัน, เดลาแวร์: Scholarly Resources.

การทดสอบภาษา Yucatec MayaของWikipediaที่Wikimedia Incubator

• ชุดบันทึกเสียงภาษามายาแห่งยูกาเต็กของวิลเลียม บลันก์-เฟอร์นันเดซ และไมเคิล คาร์ราสโกจัดเก็บเมื่อวันที่ 13 กรกฎาคม 2020 ที่Wayback Machineในหอจดหมายเหตุภาษาพื้นเมืองของละตินอเมริกาประกอบด้วยไฟล์เสียง 6 ไฟล์ รวมเวลา 1.5 ชั่วโมง เป็นภาษามายาแห่งยูกาเต็กที่พูดกัน
• ชุดข้อมูล Mesospace ของ Juergen Bohnemeyer ถูกเก็บถาวรเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม 2020 ที่Wayback Machineในคลังเก็บข้อมูลภาษาพื้นเมืองของละตินอเมริกาประกอบด้วยวิดีโอ 19 รายการ เนื้อหาถูกจำกัด แต่อาจสามารถนำไปใช้เพื่อการวิจัยได้
• ชุดภาษามายันที่เก็บถาวรเมื่อวันที่ 25 กันยายน 2020 ที่Wayback MachineของVictoria Brickerที่หอจดหมายเหตุภาษาพื้นเมืองของละตินอเมริกาประกอบด้วยไฟล์เก็บถาวร 714 ไฟล์ รวมถึงบันทึกเสียงและการถอดความจากภาษาChʼol , Tzotzilและ Yucatec Maya บันทึกเหล่านี้ประกอบด้วย "(1) ประวัติศาสตร์ของสงครามวรรณะแห่งยูกาตัน ค.ศ. 1847–1901 และการแสดงออกในท้องถิ่นของการปฏิวัติเม็กซิโก ค.ศ. 1917–1921; (2) ตำนาน; (3) ความรู้ทางดาราศาสตร์; (4) ความรู้ทางการแพทย์; (5) อัตชีวประวัติ; (6) บทสนทนา; (7) และเพลง (ทั้งแบบดั้งเดิมและที่แต่งขึ้นใหม่) จากเมืองต่างๆ ในคาบสมุทร"
• ชุดบันทึกเสียงภาษามายาแห่งยูกาเต็กของเมลิสซา เฟรเซอร์ถูกเก็บถาวรเมื่อวันที่ 13 กรกฎาคม 2020 ที่Wayback Machineในคลังเก็บข้อมูลภาษาพื้นเมืองของละตินอเมริกาประกอบด้วยบันทึกเสียงบรรยาย 60 เรื่อง รวบรวมไว้ "เพื่อสร้างชุดบันทึกเสียงภาษามายาแห่งยูกาเต็กที่จะเป็นประโยชน์ต่อผู้ที่ศึกษาภาษานี้"
• ชุดข้อมูล DoReCo ของชาวมายาแห่งยูกาเต็กรวบรวมโดย สตาฟรอส สโกเปเตียส ประกอบด้วยบันทึกเสียงข้อความบรรยาย พร้อมถอดเสียงที่จัดเรียงตามเวลาในระดับเสียง และคำแปล

นอกจากมหาวิทยาลัยและสถาบันเอกชนในเม็กซิโกแล้ว ภาษามายา (ยูกาเต็ก) ยังมีการสอนที่:

• OSEA – โรงเรียนเปิดด้านชาติพันธุ์วิทยาและมานุษยวิทยา
• มหาวิทยาลัยชิคาโก
• มหาวิทยาลัยไลเดน ประเทศเนเธอร์แลนด์
• มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด
• มหาวิทยาลัยทูเลนเก็บถาวรเมื่อวันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2012 ที่Wayback Machine
• มหาวิทยาลัยอินเดียนา (หลักสูตรภาษาและวัฒนธรรมชนกลุ่มน้อย)
• มหาวิทยาลัยวิสคอนซิน–แมดิสัน
• มหาวิทยาลัยนอร์ทแคโรไลนาเก็บถาวรเมื่อวันที่ 27 มีนาคม 2010 ที่Wayback Machine
• INALCO, ปารีส, ฝรั่งเศสเก็บถาวรเมื่อ 27 เมษายน 2549 ที่Wayback Machine

พจนานุกรมออนไลน์ฟรี, ไวยากรณ์ และตำราเรียน:

• FAMSI © 2001: เดวิด โบลส์
• มหาวิทยาลัยควินตานาโร, 2009 (pdf)