ในเทพปกรณัมกรีกโปรเตอุส ( / ˈ p r oʊ t i ə s , ˈ p r oʊ t . j uː s / PROH -tee-əs, PROHT -yooss ; ^{[ 1 ]}ภาษากรีกโบราณ : Πρωτεύς , โรมันไนซ์ : Prōteús  )เป็นเทพเจ้าแห่งท้องทะเลหรือเทพเจ้าแห่งแม่น้ำและแหล่งน้ำในมหาสมุทรในยุคแรกๆ ซึ่งเป็นหนึ่งในเทพเจ้าหลายองค์ที่โฮเมอร์เรียกว่า " ชายชราแห่งท้องทะเล " ( hálios gérôn ) ^{[ 2 ]}บางคนที่มอบอาณาเขตเฉพาะให้กับโปรเตอุสเรียกเขาว่าเทพเจ้าแห่ง "การเปลี่ยนแปลงของทะเลที่ยากจะจับต้อง" ซึ่งบ่งบอกถึงธรรมชาติที่เปลี่ยนแปลงได้ของทะเลหรือคุณสมบัติที่เป็นของเหลวของน้ำ เขาสามารถทำนายอนาคตได้ แต่ในตำนานที่คุ้นเคยในหลายวัฒนธรรม เขาจะเปลี่ยนรูปร่างเพื่อหลีกเลี่ยงการทำเช่นนั้น เขาตอบเฉพาะผู้ที่สามารถจับตัวเขาได้เท่านั้น จากลักษณะเฉพาะของโปรทีอุส (Proteus) นี้เอง จึงเป็นที่มาของคำคุณศัพท์ " โปรทีน " (Protean) ซึ่งหมายถึง "อเนกประสงค์" "เปลี่ยนแปลงได้" หรือ "สามารถรับเอาหลายรูปแบบ" คำว่า "โปรทีน" มีความหมายเชิงบวกในแง่ของความยืดหยุ่น ความอเนกประสงค์ และความสามารถในการปรับตัว

ชื่อของโปรเตอุสบ่งบอกถึง "แรก" (จากภาษากรีก " πρῶτος " prōtos , "แรก") เช่นเดียวกับprōtogonos ( πρωτόγονος ) ซึ่งหมายถึง "ดั้งเดิม" หรือ "ผู้เกิดก่อน" ยังไม่แน่ชัดว่าหมายถึงอะไร แต่ในตำนานที่เขาเป็นโอรสของโพไซดอน อาจหมายถึงเขาเป็นโอรสคนโตของโพไซดอน แก่กว่าไทร ทันโอรสอีกคนของโพไซดอนซึ่งเป็นเทพแห่งท้องทะเลหลักฐานแรกของชื่อนี้พบในภาษากรีกไมซีเนียนแม้ว่าจะไม่แน่ใจว่าหมายถึงเทพเจ้าหรือเพียงแค่บุคคล รูปแบบที่ปรากฏในอักษรลิเนียร์บีคือ𐀡𐀫𐀳𐀄 , po-ro-te- u ^{[ 3 ] [ 4 ] [ 5 ]}

^{โดยทั่วไปแล้ว Proteus ถือเป็นบุตรชายของ Poseidon เทพ}แห่งท้องทะเล^{[ 6 ]}และPhoenice [ ^{7 ]}ซึ่งเป็นธิดาของกษัตริย์Phoenixแห่งฟีนิเซีย^{[ 8 ]}

บุตรของโปรเตอุสกับโทโรเน ( ไครโซโนเอ ) แห่งเฟลกราคือโพลีโกนัส ( ทโมลัส ) และเทเลโกนัสทั้งสองท้าทายเฮราคลีสตามคำสั่งของเฮราและถูกวีรบุรุษสังหาร^{[ 9 ]}บุตรชายอีกคนของโปรเตอุส คือ ไอโอเนอุสเป็นบิดาของไดมัสกษัตริย์แห่ง ฟรีเจีย บิดาของเฮคูบา [ ^{10 ] โปร}เตอุสมีบุตรกับ เน เรอิดพซา มาเธ คือ ธีโอคลิเมโนสและธีโอโนเอ^{[ 11 ]} ( ไอโดเทีย^{[ 12 ]}หรือยูรีโนเม^{[ 13 ]} ) คาเบโรมารดาของคาเบรี และนาง ไม้คาเบเรียนทั้งสามกับเฮเฟสตัสก็ถูกเรียกว่าเป็นธิดาของโปรเตอุสเช่นกัน^{[ 14 ]}ธิดาคนอื่นๆ ได้แก่โรเทียผู้ซึ่งตั้งชื่อเมืองโรเทียในโทรอาด^{ตามชื่อของเธอ [} 15 ^{] ธี}บีผู้ซึ่งกลายเป็นชื่อเมืองธีบส์ในอียิปต์^{[ 16 ]}และไทครูเซียผู้ซึ่งเป็นมารดาของนิมเฟอุสกับซุส^{[ 17 ]}

ตามที่โฮเมอร์ กล่าวไว้ ( โอดิสซี 4: 365 ^{[ 18 ]} ) เกาะทรายฟารอสซึ่งตั้งอยู่นอกชายฝั่งของสามเหลี่ยมปากแม่น้ำไนล์เป็นบ้านของโปรเตอุส ชายชราแห่งท้องทะเลผู้ทำนายและผู้เลี้ยงสัตว์ทะเล ใน^โอดิสซี [ ^{19 ]}เมเนเลาส์เล่าให้เทเลมาคัสฟังว่าเขาติดอยู่ที่เกาะนี้ระหว่างการเดินทางกลับบ้านจากสงครามทรอยเขาได้เรียนรู้จากไอโดเทีย ลูกสาวของโปรเตอุส ("ภาพลักษณ์ที่แท้จริงของเทพธิดา") ว่าหากเขาสามารถจับตัวพ่อของเธอได้ เขาจะบังคับให้พ่อของเธอเปิดเผยว่าเขาได้ล่วงเกินเทพเจ้าองค์ใด และเขาจะสามารถเอาใจเทพเจ้าเหล่านั้นและกลับบ้านได้อย่างไร โปรเตอุสโผล่ขึ้นมาจากทะเลเพื่อนอนหลับท่ามกลางฝูงแมวน้ำของเขาแต่เมเนเลาส์ก็ประสบความสำเร็จในการจับตัวเขาไว้ แม้ว่าโปรเตอุสจะแปลงร่างเป็นสิงโตงูเสือดาวหมู หรือ แม้แต่เป็นน้ำหรือต้นไม้ก็ตามจากนั้นโปรทีอุสก็ตอบตามความจริง โดยแจ้งให้เมเนเลาส์ทราบเพิ่มเติมว่าอากาเมมนอน ผู้เป็นพี่ชายของเขา ถูกฆาตกรรมระหว่างเดินทางกลับบ้านเอแจ็กซ์ผู้น้อยประสบอุบัติเหตุเรืออับปางและเสียชีวิต และโอดิสซีอุสติด อยู่ที่ เกาะ โอจิเกียของคาลิปโซ

ตามที่เวอร์จิล กล่าวไว้ ในGeorgic บท ที่สี่ ครั้งหนึ่งผึ้งของอริสเตอุสบุตรชายของอพอลโลตายหมดด้วยโรคระบาด^{[ 20 ]}อริสเตอุสจึงไป ขอความช่วยเหลือ จากไซรีน ผู้เป็นมารดา เธอเล่าให้เขาฟังว่าโปรเตอุสสามารถบอกวิธีป้องกันภัยพิบัติเช่นนี้ได้ แต่จะทำเช่นนั้นก็ต่อเมื่อถูกบังคับเท่านั้น อริสเตอุสต้องจับโปรเตอุสไว้ ไม่ว่าเขาจะกลายร่างเป็นอะไรก็ตาม อริสเตอุสทำเช่นนั้น และในที่สุดโปรเตอุสก็ยอมแพ้และบอกเขาว่าการตายของผึ้งเป็นการลงโทษที่ทำให้ยูริดิซี ตาย เพื่อเป็นการชดใช้ อริสเตอุสต้องบูชายัญสัตว์ 12 ตัวแก่เทพเจ้า ทิ้งซากสัตว์ไว้ในสถานที่บูชายัญ และกลับมาอีกสามวันต่อมา เขาปฏิบัติตามคำแนะนำเหล่านี้ และเมื่อกลับมา เขาก็พบฝูงผึ้งอยู่ในซากสัตว์ตัวหนึ่ง ซึ่งเขานำไปไว้ในรังผึ้ง ของเขา ผึ้งเหล่านั้นไม่เคยเจ็บป่วยด้วยโรคอีกเลย

นอกจากนี้ยังมีตำนานเกี่ยวกับอพอลโลนิอุสแห่งไทอานาที่กล่าวว่า โปรทีอุสได้จุติมาเกิดเป็นนักปรัชญาในศตวรรษที่ 1 ตำนานเหล่านี้ถูกกล่าวถึงในงานเขียนชีวประวัติในศตวรรษที่ 3 เรื่องชีวิตของอพอลโลนิอุสแห่งไทอานา

ในโอดิสซี (iv.430ff) เมเนเลาส์ต่อสู้กับ "โปรเตอุสแห่งอียิปต์ ชายชราอมตะแห่งท้องทะเลผู้ไม่เคยโกหก ผู้หยั่งรู้ความลึกในทุกห้วงลึก ผู้รับใช้ของโพไซดอน" ( ฉบับแปลของ โรเบิร์ต เฟเกิลส์ ) โปรเตอุสแห่งอียิปต์ถูกกล่าวถึงในเรื่องราวของ เฮเลนแห่งทรอย ใน อีกเวอร์ชันหนึ่ง ในละครโศกนาฏกรรม เรื่อง เฮเลนของยูริพิดิส (แสดงในปี 412 ก่อนคริสต์ศักราช) นักเขียนบทละครผู้มักแหวกแนวได้แนะนำเฮเลน "ตัวจริง" และเฮเลน "ในจินตนาการ" (ผู้เป็นต้นเหตุของสงครามทรอย ) และให้เรื่องราวเบื้องหลังที่ทำให้บิดาของตัวละครธีโอคลีเมนัส โปรเตอุส เป็นกษัตริย์ในอียิปต์ที่แต่งงานกับนางเนเรอิดชื่อพซามาเธ เพื่อให้สอดคล้องกับธีมหนึ่งในเรื่องHelenยูริพิดิสได้กล่าวถึงEido (“ภาพ”) ลูกสาวของกษัตริย์และเป็นน้องสาวของ Theoclymenus ซึ่งเปลี่ยนชื่อหลังจากเข้าสู่วัยรุ่นและกลายเป็นTheonoë “ผู้มีจิตใจเหมือนพระเจ้า” เนื่องจากปรากฏว่าเธอสามารถมองเห็นอนาคตได้—ดังนั้น เธอจึงเป็นศาสดาพยากรณ์ซึ่งปรากฏตัวเป็นตัวละครสำคัญในบทละคร กษัตริย์ Proteus ของบทละครได้สิ้นพระชนม์ไปแล้วตั้งแต่ต้นเรื่อง และหลุมฝังศพของพระองค์ก็ปรากฏอยู่บนเวที ดูเหมือนว่าพระองค์จะมีความเกี่ยวข้องกับ “ชายชราแห่งท้องทะเล” ^{[ 21 ]} เพียงเล็กน้อย และไม่ควรสับสนกับเทพเจ้าแห่งท้องทะเล Proteus แม้ว่าจะน่าสนใจที่จะมองว่ายูริพิดิสกำลังเล่นเกมวรรณกรรมที่ซับซ้อนกับประวัติศาสตร์ของเทพเจ้าแห่งท้องทะเล—ตัวอย่างเช่น Proteuses ทั้งสองเป็นผู้ปกป้องราชวงศ์ Menelaus ทั้งสองเกี่ยวข้องกับทะเล ทั้งสองอาศัยอยู่ในอียิปต์ และทั้งสองเป็นบุคคล “ปู่ย่าตายาย” หรือ “โบราณ”

ที่ฟารอสกษัตริย์แห่งอียิปต์นามว่าโปรเตอุสได้ต้อนรับเทพหนุ่มไดโอนิซัสระหว่างการเดินทางของเขา^{[ 22 ]}ในสมัยเฮลเลนิสติก ฟารอสเป็นที่ตั้งของประภาคารแห่งอเล็กซานเดรียซึ่งเป็นหนึ่งในเจ็ดสิ่งมหัศจรรย์ของโลกยุคโบราณ^{[ 23 ]}

Proteus ในฐานะการอ้างอิงทางวัฒนธรรมถูกนำมาใช้ในบริบทต่างๆ ด้วยความหมายที่แตกต่างกันไปตามแต่ละแง่มุมของตำนาน: ผู้เลี้ยงสัตว์ทะเล ผู้พยากรณ์ที่ไม่เปิดเผยความรู้ของตน เทพเจ้าผู้แปลงร่าง พลังในการเปลี่ยนแปลงสสาร หรือสสารพื้นฐานที่สามารถกลายเป็นวัสดุต่างๆ ได้ คำคุณศัพท์proteanจึงมีความหมายว่า อเนกประสงค์ เปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา หรือมีลักษณะที่หลากหลาย^{[ 24 ]}

ไฮน์ริช คุนราธ นักเล่นแร่แปรธาตุลึกลับชาวเยอรมันเขียนถึงเทพเจ้าแห่งท้องทะเลผู้แปลงร่างได้ ซึ่งเนื่องจากความสัมพันธ์กับทะเล จึงเป็นทั้งสัญลักษณ์ของจิตใต้สำนึกและความสมบูรณ์แบบของศิลปะ โดยอ้างถึงประกายไฟจาก 'แสงแห่งธรรมชาติ' และสัญลักษณ์ของจิตวิญญาณแห่งโลกคุนราธได้กล่าวถึงธาตุปรอทผู้เปลี่ยนแปลงรูปร่างได้ใน แบบลัทธิไญย นิยมว่า:

ในยุคปัจจุบันคาร์ล จุง นักจิตวิทยาชาวสวิส ได้นิยามเทพโพรทีอุสในตำนานว่าเป็นตัวแทนของจิตไร้สำนึก ซึ่งด้วยพรสวรรค์ในการทำนายและแปลงร่าง ทำให้เขามีลักษณะคล้ายคลึงกับเมอร์ คิวเรียสบุคคลสำคัญแต่ลึกลับในวิชาเล่นแร่แปรธาตุข้อความด้านล่างนี้เป็นการอธิบายเพิ่มเติม

เทพเมอร์คิวรีในศาสนาคาทอลิกของเรา ด้วยพลังแห่งประกายไฟอันเจิดจรัสของแสงแห่งธรรมชาติ ย่อมเป็นเทพโปรทีอุส เทพแห่งท้องทะเลของปราชญ์นอกรีตโบราณ ผู้ทรงกุมกุญแจแห่งท้องทะเลและ...อำนาจเหนือสรรพสิ่งทั้งปวง

จอห์น มิลตัน กวี ผู้ตระหนักถึงความเชื่อมโยงระหว่างโปรทีอุสกับศาสตร์แห่งการเล่นแร่แปรธาตุของพวกเฮอร์เมติกจึงเขียนถึงเหล่านักเล่นแร่แปรธาตุผู้แสวงหาศิลาแห่งปราชญ์ ไว้ใน หนังสือ Paradise Lostว่า:

แม้จะใช้ศิลปะอันทรงพลังของพวกเขาผูกมัด เฮอร์มีส ผู้แปรปรวนและเรียกโปร ทีอุสผู้ไร้พันธนาการขึ้นมาจากทะเลในรูปทรงต่างๆ โดยผ่าน ลิมเบค กลับคืนสู่ร่างเดิม ก็ไร้ผล

เชกสเปียร์ใช้ภาพลักษณ์ของโปรทีอุสเพื่อสร้างลักษณะนิสัยของริชาร์ดที่ 3 ตัวร้ายผู้ยิ่งใหญ่ ในบทละครเรื่องเฮนรีที่ 6 ภาค 3ซึ่งผู้ที่จะแย่งชิงบัลลังก์ในอนาคตได้โอ้อวดว่า:

ฉันสามารถเติมสีสันให้กิ้งก่า เปลี่ยนรูปร่างด้วยโปรทีอุสเพื่อความได้เปรียบ และสั่งสอนมาคิอาเวลผู้โหดเหี้ยมได้ ฉันทำสิ่งเหล่านี้ได้ แต่กลับไม่ได้มงกุฎหรือ? โธ่ ถ้ามันอยู่ไกลกว่านี้ ฉันคงดึงมันลงมาเอง

เชกสเปียร์ยังตั้งชื่อตัวละครหลักตัวหนึ่งในบทละครเรื่อง " สุภาพบุรุษสองคนแห่งเวโรนา"ว่า โพรทีอุส อีกด้วย

ในปี ค.ศ. 1806 วิลเลียม เวิร์ดสเวิร์ธได้แต่งบทกวีซอนเน็ต จบ ในหัวข้อเรื่องความทันสมัยที่ไร้ซึ่งความเชื่อมโยงกับธรรมชาติโดยเริ่มต้นด้วยประโยคว่า " โลกนี้อยู่กับเรามากเกินไป " พร้อมด้วยความรู้สึกโหยหาความงดงามที่สูญหายไปของโลกอันศักดิ์สิทธิ์ที่เต็มไปด้วยเทพเจ้า:

...ฉันอยากจะเป็น คนนอกศาสนาที่เติบโตมาในลัทธิที่ล้าสมัย เสียมากกว่า จะได้ยืนอยู่บนทุ่งหญ้าอันน่ารื่นรมย์นี้ ได้เห็นสิ่งที่จะทำให้ฉันไม่สิ้นหวัง ได้ เห็นโปรทีอุสผุดขึ้นมาจากทะเล หรือได้ยิน เสียง ไทรทันเป่าแตรที่ประดับด้วยพวงมาลัย^{[ 25 ]}

UlyssesของJames Joyce ^{[ 26 ]}ใช้การเปลี่ยนแปลงของสสารในเวลาเพื่อการสำรวจตนเอง “Proteus” เป็นชื่อบทที่สามในแผนผัง Linati สำหรับ Ulysses

ซาลา แมนเดอร์น้ำ ที่ อาศัยอยู่ในถ้ำในยุโรปมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่าProteus anguinus (เรียกสั้นๆ ว่า Proteus หรือ Olm) และเป็นเพียงชนิด เดียว ในสกุลProteusของวงศ์Proteidae

• 
  Thetis และ ProteusโดยNoël Le Mire
• 
  เมเนเลาส์และโปรเตอุสโดยจูลิโอ โบนาโซเน
• 
  ซีก็อด โปรเทอุสโดยฟิลิปส์ กัลล์

• โปรทีอุสในวัฒนธรรมสมัยนิยม
• ยูเอสเอสโปรเทอุส
• เอชเอ็มเอสโปรเทอุส
• โอเรสเตีย , ส่วนโปรเตอุส
• กลุ่มอาการโปรเตอุส
• โปรเตอุส มิราบิลิส

Wikisourceมีข้อความจาก บทความใน สารานุกรมบริแทนนิกาปี 1911เรื่อง " Proteus (เทพปกรณัม) "

• สื่อที่เกี่ยวข้องกับโปรทีอุส (เทพเจ้าแห่งท้องทะเล)ในวิกิมีเดียคอมมอนส์
• ความหมายของProteusในพจนานุกรม Wiktionary