รูปแบบของผ้าทาร์ตันเฉพาะเรียกว่าsett sett ประกอบด้วยเส้นหลายเส้นที่มีความกว้างเฉพาะซึ่งตัดกันเป็นมุมฉากและผสานเข้าด้วยกัน^{[ 6 ]}บางครั้งมีการใช้คำว่า settingในความหมายที่ยาวกว่า^{[ 7 ]} settอาจหมายถึงการนำเสนอภาพขั้นต่ำของรูปแบบผ้าทาร์ตันทั้งหมด หรือการแสดงเป็นข้อความ (ในจำนวนเส้นด้าย ) ^{[ 6 ]}

ปัจจุบันคำว่า "ลายตาราง"ถูกนำมาใช้ในความหมายทั่วไปมากขึ้น เพื่ออธิบายลวดลาย ไม่จำกัดเฉพาะสิ่งทอ แต่ยังปรากฏบนสื่อต่างๆ เช่น กระดาษ พลาสติก บรรจุภัณฑ์ และวัสดุปิดผนัง^{[ 8 ] [ 6 ] [ 9 ] [ 10 ]}

ทะเบียนผ้าทาร์ตันของสกอตแลนด์ให้คำจำกัดความสรุปของผ้าทาร์ตันดังต่อไปนี้: ^{[ 21 ]}

ลายตาร์ตัน (ลวดลาย) คือลวดลายที่ประกอบด้วยแถบสีทึบสองสีขึ้นไปที่แตกต่างกัน ซึ่งอาจคล้ายกัน แต่โดยทั่วไปจะมีสัดส่วนที่แตกต่างกัน และจะซ้ำกันในลำดับที่กำหนดไว้ ลำดับของสีเส้นด้ายยืน (เส้นด้ายตามแนวยาว) จะถูกทำซ้ำในลำดับและขนาดเดียวกันในเส้นด้ายพุ่ง (เส้นด้ายตามแนวขวาง) ลวดลายส่วนใหญ่ (หรือเซ็ตต์) จะสมมาตร กล่าวคือ ลวดลายจะซ้ำกันในลำดับสีและสัดส่วนเดียวกันในทุกทิศทางจากจุดหมุนสองจุด ในลวดลายอสมมาตรที่พบได้น้อยกว่า ลำดับสีจะซ้ำกันเป็นบล็อกแทนที่จะสลับกันรอบจุดหมุน แต่ขนาดและลำดับสีของเส้นด้ายยืนและเส้นด้ายพุ่งยังคงเหมือนเดิม

โดยรายละเอียดเพิ่มเติม ผ้าลายตาร์ตันแบบดั้งเดิมเป็น ผ้าทอทวิ ล ล์ 2/2 ที่แน่นและสลับกัน ของ ขน แกะวอร์สเต็ด : เส้นด้ายพุ่ง แนวนอน (หรือเส้นด้ายพุ่งหรือเส้นด้ายเติม ) ทอในรูปแบบง่ายๆ สองเส้นทับสองเส้นใต้เส้นด้ายยืนแนวตั้งที่คงที่โดยเลื่อนเส้นด้ายหนึ่งเส้นในแต่ละรอบ^{[ 15 ]}เนื่องจากเส้นด้ายพุ่งแต่ละเส้นตัดกับเส้นด้ายยืน การสลับกันหนึ่งเส้นหมายความว่าเส้นด้ายยืนแต่ละเส้นจะตัดกับเส้นด้ายพุ่งสองเส้นด้วย ผลลัพธ์เมื่อตรวจสอบวัสดุอย่างใกล้ชิดคือลวดลาย "ซี่โครง" แนวทแยงมุม 45 องศาที่เป็นเอกลักษณ์ซึ่งสีต่างๆ ตัดกัน^{[ 6 ] [ 22 ]}เมื่อเส้นด้ายพุ่งตัดกับเส้นด้ายยืนที่มีสีเดียวกัน จะทำให้เกิดสีทึบบนลายตาร์ตัน ในขณะที่เส้นด้ายพุ่งที่ตัดกับเส้นด้ายยืนที่มีสีต่างกัน จะทำให้เกิดการผสมสีสองสีสลับกันอย่างเท่าๆ กัน ทำให้เกิดลักษณะสีที่สาม – การผสมสีแบบ ฮาล์ฟโทน  – เมื่อมองจากระยะไกล^{[ 23 ] [ 6 ] [ 21 ]} (ผลที่ได้คล้ายกับ การพิมพ์ ฮาล์ฟโทน หลายสี หรือการแรเงาไขว้ในงานศิลปะดินสอสี) ^{[ 6 ]}ดังนั้น ชุดสีพื้นฐานสองสีจะสร้างสีที่แตกต่างกันสามสี รวมถึงการผสมสีหนึ่งสี ซึ่งจะเพิ่มขึ้นเป็นกำลัง สอง ตามจำนวนสีพื้นฐาน ดังนั้นชุดสีพื้นฐานหกสีจะสร้างการผสมสีสิบห้าแบบ และสีที่มองเห็นได้แตกต่างกันทั้งหมด 21 สี^{[ 6 ] [ 24 ] [ d ]}ซึ่งหมายความว่ายิ่งใช้ลายเส้นและสีมากเท่าไร ลวดลายของลายตาร์ตันก็จะยิ่งเบลอและจางลงเท่านั้น^{[ 6 ] [ 23 ]}ต่างจากลายตารางหมากรุกธรรมดา (chequer)หรือ ลาย ลูกเต๋า (เช่น กระดานหมากรุก) ที่ไม่มีสีทึบในลายตารางหมากรุกปรากฏอยู่ติดกับสีทึบอื่น มีเพียงการผสมสีเท่านั้น^{[ 6 ]} (สีทึบอาจสัมผัสกันที่มุม) ^{[ 25 ]}

James D. Scarlett (2008) เสนอคำจำกัดความของรูปแบบลายตาร์ตันทั่วไป (ลายตาร์ตันบางประเภทอาจเบี่ยงเบนจากรายละเอียดของคำจำกัดความนี้): ^{[ 6 ]}

หน่วยพื้นฐานของลายตาร์ตัน หรือ ที่เรียกว่า " เซ็ตต์"คือรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่ประกอบด้วยสี่เหลี่ยมผืนผ้าหลายรูป ทั้งสี่เหลี่ยมจัตุรัสและสี่เหลี่ยมผืนผ้า จัดเรียงอย่างสมมาตรอยู่รอบสี่เหลี่ยมจัตุรัสตรงกลาง แต่ละองค์ประกอบเหล่านี้จะปรากฏขึ้นสี่ครั้ง โดยเว้นระยะห่าง 90 องศา และแต่ละองค์ประกอบจะหมุนไป 90 องศาเมื่อเทียบกับองค์ประกอบอื่นๆ สัดส่วนขององค์ประกอบต่างๆ จะถูกกำหนดโดยความกว้างสัมพัทธ์ของแถบที่ประกอบกันเป็นรูปเหล่านั้น

ลำดับสีของเส้นด้ายในเซ็ตต์ (การออกแบบขั้นต่ำของลายตาร์ตัน ซึ่งจะถูกทำซ้ำ^{[ 6 ]}  – "ดีเอ็นเอของลายตาร์ตัน") ^{[ 26 ]}เริ่มต้นที่ขอบและจะกลับทิศทางหรือ (ไม่ค่อยพบ) ทำซ้ำที่จุดที่เรียกว่าจุดหมุนหรือแกนหมุน [ ^{27 ] ใน}แผนภาพ A เซ็ตต์เริ่มต้นที่แกนหมุนแรก กลับทิศทางที่แกนหมุนที่สอง ดำเนินต่อไป จากนั้นกลับทิศทางอีกครั้งที่แกนหมุนถัดไป และจะดำเนินต่อไปในลักษณะนี้ในแนวนอน ในแผนภาพ B เซ็ตต์ดำเนินไปในลักษณะเดียวกับในเส้นด้ายยืน แต่ในแนวตั้ง แผนภาพเหล่านี้แสดงให้เห็นถึงการสร้าง^{ลายตา}ร์ตัน แบบ สมมาตร ทั่วไป ^{[ 28 ]} (หรือสมมาตร [ ^{26 ]}สะท้อน^{[ 26 ]}กลับทิศทาง^{[ 29 ]}หรือสะท้อนภาพ ) ^{[ 30 ] [ e ]}อย่างไรก็ตาม ใน ผ้าทาร์ตันแบบ ไม่สมมาตรที่ หายาก ^{[ 32 ]} ( ไม่สมมาตร [ ^{26 ]}หรือไม่กลับด้าน ) ^{[ 32 ] [ f ]}การจัดวางเส้นด้ายจะไม่กลับด้านที่จุดหมุน แต่จะทำซ้ำที่จุดหมุน^{[ g ]}คำเก่าสำหรับประเภทหลังนี้คือ^{ลวดลาย}แก้มหรือลวดลายแก้ม^{[ 34 ]}นอกจากนี้ ผ้าทาร์ตันบางผืน (มีน้อยมากในบรรดาผ้าทาร์ตันสก็อตแบบดั้งเดิม) ไม่มีการจัดวางเส้นด้ายสำหรับเส้นยืนและเส้นพุ่งที่เหมือนกันทุกประการ ซึ่งหมายความว่าเส้นยืนและเส้นพุ่งจะมีจำนวนเส้นด้ายที่แตกต่างกัน[ ^{h ] ลวดลาย}แบบไม่สมมาตรและเส้นยืนและเส้นพุ่งที่แตกต่างกันนั้นพบได้บ่อยในผ้ามาดราสและประเพณีการทอผ้าอื่นๆ มากกว่าในผ้าทาร์ตันสก็อต

• 
  แผนภาพ A, การบิดเบี้ยว
• 
  แผนภาพ B, เส้นด้ายพุ่ง
• 
  แผนภาพ C ลายตาร์ตัน การรวมกันของเส้นด้ายยืนและเส้นด้ายพุ่ง

การบันทึกลายตาร์ตันทำได้โดยการนับเส้นด้ายแต่ละสีที่ปรากฏในลายทอ^{[ i ]}จำนวนเส้นด้าย ( หรือthreadcount , thread-count ) ไม่เพียงแต่ระบุความกว้างของแถบในลายทอเท่านั้น แต่ยังระบุสีที่ใช้ด้วย (โดยทั่วไปจะใช้ตัวย่อ) ^{[ 26 ]}โดยปกติแล้วตัวเลขทุกตัวในจำนวนเส้นด้ายจะเป็นเลขคู่^{[ 41 ]}เพื่อช่วยในการผลิต เส้นด้ายแรกและเส้นด้ายสุดท้ายของจำนวนเส้นด้ายคือจุดหมุน^{[ 27 ]}จำนวนเส้นด้ายที่รวมกับข้อมูลสีที่แน่นอนและรายละเอียดการทออื่นๆ เรียกว่าตราประทับตั๋ว^{[ 42 ]}หรือเรียกง่ายๆว่าตั๋ว^{[ 43 ]}

ไม่มีวิธีการเขียนจำนวนเธรดที่เป็นมาตรฐานสากล^{[ 36 ]}แต่ระบบต่างๆ นั้นสามารถแยกแยะได้ง่าย ตัวอย่างเช่น:

• จำนวนเส้นด้าย "/K4 R24 K24 Y4/" สอดคล้องกับรูปแบบการสะท้อนของเส้นด้ายสีดำ 4 เส้น เส้นด้ายสีแดง 24 เส้น เส้นด้ายสีดำ 24 เส้น เส้นด้ายสีเหลือง 4 เส้น โดยที่เส้นด้ายสีดำที่เริ่มต้นและเส้นด้ายสีเหลืองที่สิ้นสุดจะไม่ซ้ำกัน (หลังจาก Y4/ สีจะกลับกัน โดยเริ่มจาก K24 แล้วตามด้วย R24) นี่คือจำนวนเส้นด้ายแบบ " เต็มจำนวนที่จุดหมุน" ^{[ 27 ]}
  • สัญลักษณ์ที่เทียบเท่ากันคือการทำตัวหนาให้กับตัวย่อของแกนหมุน: K 4 R24 K24 Y 4
• ลายตาร์ตันเดียวกันนี้ยังสามารถแสดงได้เป็น "K/2 R24 K24 Y/2" ในเครื่องหมายที่ระบุว่าสีดำนำหน้าและสีเหลืองตามหลังจะถูกทำซ้ำก่อนที่จะต่อเนื่องจากจุดหมุนเหล่านี้ (หลังจาก Y/2 สีจะกลับกันเป็น Y/2 อีกครั้ง จากนั้น K24 จากนั้น R24) นี่คือการนับเส้นด้ายแบบ " ครึ่งจำนวนที่จุดหมุน" ^{[ 26 ]}
• ในรูปแบบการนับเส้นด้ายแบบเก่าและอาจกำกวม หากไม่มีเครื่องหมาย "/" (หรือตัวหนา) การนับเส้นด้ายเช่น "K4 R24 K24 Y4" จะถือว่าเป็นการนับเต็มจำนวนที่จุดหมุน เว้นแต่ผู้เขียนจะระบุไว้อย่างชัดเจนเป็นอย่างอื่น^{[ 27 ] [ 36 ] [ j ]}

ในทุกกรณีเหล่านี้ ผลลัพธ์ที่ได้คือ จำนวนเส้นด้าย แบบครึ่งเซ็ตซึ่งแสดงถึงการร้อยด้ายก่อนที่ลวดลายจะสะท้อนและสมบูรณ์ จำนวนเส้นด้ายแบบเต็มเซ็ตสำหรับลายตาร์ตันแบบสะท้อน (สมมาตร) นั้นไม่จำเป็น^{[ 36 ]}สามารถใช้เครื่องหมาย "/" ระหว่างรหัสสีสองรหัส (เช่น "W/Y24" สำหรับ "ขาว/เหลือง 24") เพื่อสร้างจำนวนเส้นด้ายแบบย่อสำหรับลายตาร์ตันแบบง่ายๆ ซึ่งครึ่งหนึ่งของลวดลายแบบครึ่งเซ็ตจะแตกต่างจากอีกครึ่งหนึ่งเพียงแค่การสลับสี^{[ 44 ]}แต่นี่ไม่ใช่รูปแบบการนับเส้นด้ายที่พบได้ทั่วไป

• ลายตาร์ตันแบบไม่สมมาตร ซึ่งไม่สะท้อน จะแสดงด้วย จำนวนเส้นด้าย เต็มจำนวนพร้อมเครื่องหมาย "..." เช่น "...K4 R24 K24 Y4..." (หลังจาก Y4 รูปแบบทั้งหมดจะเริ่มต้นใหม่อีกครั้งจาก K4) ^{[ 26 ]}

นักเขียนและฐานข้อมูลลายตาร์ตันต่างๆ ไม่ได้ใช้ชุดชื่อสีและตัวย่อ ที่สอดคล้องกัน ^{[ 45 ]}ดังนั้นจำนวนเส้นด้ายอาจไม่สามารถเข้าใจได้โดยทั่วไปหากไม่มีคำอธิบาย/คำอธิบายสี ผู้บันทึกบางรายชอบที่จะเริ่มนับเส้นด้ายที่จุดหมุนด้วยชื่อสี (หรือตัวย่อ) ที่ขึ้นต้นตามลำดับตัวอักษร (เช่น หากมีจุดหมุนสีขาวและสีน้ำเงิน ให้เริ่มด้วยสีน้ำเงิน) ^{[ 26 ]}แต่จริงๆ แล้วนี่เป็นไปโดยพลการ

แม้ว่าจำนวนเส้นด้ายจะค่อนข้างเฉพาะเจาะจง แต่ก็สามารถปรับเปลี่ยนได้ขึ้นอยู่กับขนาดของลายตาร์ตันที่ต้องการ ตัวอย่างเช่น ขนาดของลายตาร์ตัน (เช่น 6  นิ้วสี่เหลี่ยม – ขนาดทั่วไปสำหรับกระโปรงสก็อต) ^{[ 26 ]}อาจใหญ่เกินไปที่จะพอดีกับหน้าเนคไทในกรณีนี้ จำนวนเส้นด้ายจะลดลงตามสัดส่วน (เช่น เหลือ 3  นิ้วต่อด้าน) ^{[ 36 ]}ในบางงาน จำนวนเส้นด้ายจะลดลงเหลือจำนวนเส้นด้ายคู่ที่น้อยที่สุด (มักจะเหลือเพียง 2 เส้น) ที่จำเป็นในการสร้างลวดลายขึ้นมาใหม่ได้อย่างแม่นยำ^{[ 27 ]}ในกรณีเช่นนี้ มักจำเป็นต้องเพิ่มขนาดจำนวนเส้นด้ายตามสัดส่วนสำหรับการใช้งานทั่วไปในกระโปรงสก็อตและผ้าลายสก็อต

ก่อนศตวรรษที่ 19 ผ้าลายตารางมักจะทอด้วยเส้นด้ายพุ่งที่หนากว่าเส้นด้ายยืนถึง 1/3 ^{[ 6 ]}ซึ่งจะทำให้เกิดลวดลายสี่เหลี่ยมผืนผ้าแทนที่จะเป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัส วิธีแก้ปัญหาคือการปรับจำนวนเส้นด้ายพุ่งเพื่อให้ลวดลายกลับมาเป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัส^{[ 22 ]}หรือทำให้ไม่เป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัสโดยเจตนา ดังที่ยังคงทำกันในผ้าลายตารางแบบดั้งเดิมบางส่วน^{[ h ]}ความหนาของเส้นด้ายพุ่งและเส้นด้ายยืนที่ไม่เท่ากันยังอาจส่งผลให้เกิดลวดลายเป็นแถบแทนที่จะเป็นลายตารางในตัวอย่างผ้าลายตารางบางชนิด^{[ 46 ]}

สีเด่นของลายตาราง (แถบที่กว้างที่สุด) เรียกว่าunder-check (หรือunder check , undercheck , under-cheque ); ^{[ 47 ]}บางครั้งอาจใช้คำว่าground , ^{[ k ]} background , ^{[ 49 ]}หรือbase ^{[ 49 ]}แทน โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากมีสีเด่นเพียงสีเดียว เส้นบางๆ ที่ตัดกันเรียกว่าover-check ^{[ 50 ] [ 49 ]} (หรือover-stripeหรือoverstripe ) ^{[ 51 ]}บางครั้ง over-check ที่เป็นคู่ๆ เรียกว่าtram lines , tramlinesหรือtram tracks [ ^{52 ] over} -check สีสดใสบางครั้งจะมีขอบทั้งสองด้าน (โดยปกติทั้งสองด้าน) เพื่อเพิ่มความคมชัดด้วยเส้นบางๆ เพิ่มเติม ซึ่งมักเป็นสีดำ เรียกว่าguard lines หรือguards ^{[ 52 ]}ในอดีต ช่างทอผ้า William Wilson & Son แห่ง Bannockburn บางครั้งทอผ้าลายตารางสีสดใสด้วยไหม เพื่อเพิ่มความเงางาม^{[ 53 ] [ 54 ]} (ในเชิงพาณิชย์ประมาณปี 1820–30 แต่ในผ้าลายตารางของนายทหารในกรมทหารย้อนกลับไปอย่างน้อยถึงปี 1794) ^{[ 55 ] [ l ]}ผ้าลายตารางที่ใช้สำหรับผ้าลายตาราง (ไม่ใช่ผ้าลายตารางแบบมีเข็มขัด) มักจะมีขอบเป็นพู่^{[ 56 ]}

ธรรมเนียมปฏิบัติเก่าแก่จนถึงศตวรรษที่ 18 คือการเพิ่มขอบสีให้กับผ้าลายสก็อตหรือบางครั้งก็กระโปรงกิลต์ในรูปแบบของขอบผ้าทอลายก้างปลาที่ขอบ กว้าง 1–3  นิ้ว (2.5–7.6  ซม.) แต่ยังคงเข้ากับรูปแบบสีของลายทอ^{[ 56 ] [ 57 ]}ช่างทอผ้าสมัยใหม่บางรายยังคงผลิตผ้าลายสก็อตในสไตล์นี้อยู่ บางครั้งก็มีการใช้ขอบผ้าที่ตกแต่งมากขึ้น: ขอบผ้าเป็นขอบ (โดยปกติอยู่ด้านเดียวเท่านั้น) ที่เกิดจากการทำซ้ำสีจากลายทอในแถบกว้าง (มักจะเป็นลายก้างปลา) บางครั้งอาจมีขอบเป็นแถบสีอื่นจากลายทอหรือตกแต่งตรงกลางขอบด้วยแถบสีบางๆ สองแถบ โดยทั่วไปจะใช้สำหรับด้านล่างของผ้าลายสก็อตและกระโปรงกิลต์ที่มีเข็มขัด^{[ 56 ] [ 58 ]}และมักจะเป็นสีดำในผ้าลายสก็อตของทหาร แต่สามารถมีสีสันมากกว่าในผ้าลายสก็อตของพลเรือน^{[ 59 ]}ลวดลายขอบผ้าที่ซับซ้อนกว่านั้นเป็นแถบแคบๆ ที่กว้างขึ้น โดยใช้สีบางส่วนหรือทั้งหมดของลายผ้า ซึ่งส่วนใหญ่ใช้กับผ้าทาร์ทันสำหรับใช้ในครัวเรือน (ผ้าห่ม ผ้าม่าน ฯลฯ) และบนด้านตรงข้ามสองด้านของผ้า^{[ 59 ] [ 56 ]}ขอบผ้าทั้งหมดซึ่งหายากมากคือขอบผ้าทั้งสี่ด้านที่มีลายผ้าที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ซึ่งปีเตอร์ เอสเลีย แมคโดนัลด์ (2019) อธิบายว่าเป็น "ลักษณะที่ทอยากเป็นพิเศษและถือได้ว่าเป็นจุดสูงสุดของศิลปะการทอผ้าทาร์ทัน" ^{[ 56 ]}ซึ่งยังคงหลงเหลืออยู่ในผ้าทาร์ทันสไตล์สก็อตแลนด์ในรูปแบบตัวอย่างจากศตวรรษที่ 18 เพียงไม่กี่ชิ้น (ในสกอตแลนด์^{[ 60 ]}และโนวาสโกเชียประเทศแคนาดา แต่เดิมน่าจะมาจากสกอตแลนด์) ^{[ 61 ]}รูปแบบนี้ยังถูกนำมาใช้ในเอสโตเนียในการทอผ้าคลุมไหล่/ผ้าลายสก็อต suurrättด้วย

• 
  ผ้าลายสก็อตสมัยศตวรรษที่ 18 มีขอบด้านล่างเป็นลาย ก้างปลา
• 
  ผ้าลายสก็อต Black Watch มีรอยเย็บที่ขอบด้านล่าง (หรือลายก้างปลา)
• 
  ผ้าห่มลายตาร์ตันวิลสัน ปี 1819 ที่มีลวดลายขอบผ้าด้านขวา
• 
  มุมล่างขวาของผ้าห่มที่มีขอบผ้าสมบูรณ์ ภาพนี้เป็นการประมาณการจากภาพถ่ายของผ้าห่มจริงที่ค้นพบในโนวาสโกเชีย แต่คาดว่าน่าจะเป็นของสกอตแลนด์ ประมาณปี 1780

ผ้าลายตาร์ตันมักจะทอแบบสมดุล (หรือเรียกสั้นๆ ว่าสมดุล ) โดยจะทอซ้ำอย่างสม่ำเสมอจากจุดหมุนตรงกลางออกไปด้านนอก และสิ้นสุดที่ขอบด้านนอกอย่างสมบูรณ์^{[ 7 ] [ 62 ] [ 63 ]}เช่น ผ้าลายตาร์ตันสำหรับทำผ้าห่มลายสก็อตอาจมีความยาว 24 เซ็ตและกว้าง 4 เซ็ต การทอ แบบออฟเซ็ตออฟเซ็ตหรือไม่สมดุลคือการทอที่ลวดลายสิ้นสุดที่ขอบตรงกลางของสีจุดหมุน ซึ่งโดยทั่วไปจะทำกับชิ้นส่วนที่ตั้งใจจะนำมาต่อกัน (เช่น สำหรับผ้าห่มลายสก็อตแบบมีเข็มขัดหรือผ้าห่ม) เพื่อให้ได้ผ้าผืนใหญ่ขึ้นโดยที่ลวดลายต่อเนื่องไปตามรอยเย็บ^{[ 7 ] [ 63 ]}หากผ้าลายตาร์ตันมีเครื่องหมายขอบหรือลวดลายขอบ ก็จะอยู่ด้านตรงข้ามของเส้นด้ายยืน^{[ 64 ]}

คำว่าhard tartanหมายถึงผ้าชนิดหนึ่งที่ทอด้วยเส้นด้ายที่พันกันแน่นมากและไม่มีขน ทำให้ได้วัสดุที่ค่อนข้างหยาบและหนาแน่นกว่า (แต่บางกว่า) เมื่อเทียบกับผ้าที่ใช้ทำกิลต์ทั่วไปในปัจจุบัน^{[ 65 ] [ 66 ]}มีการใช้กันอย่างแพร่หลายจนถึงช่วงปี 1830 ^{[ 46 ]}มีตัวอย่าง hard tartan จากต้นศตวรรษที่ 18 ที่ยังหลงเหลืออยู่แต่หายาก ซึ่งใช้การทอแบบก้างปลาที่ซับซ้อนกว่าแทนการทอแบบทวิลล์ตลอดทั้งผืนผ้า^{[ 67 ]}

ในขณะที่ผ้าลายตาร์ตันสมัยใหม่ส่วนใหญ่เป็นธุรกิจเชิงพาณิชย์บนเครื่องทอผ้า ขนาดใหญ่ แต่ เดิมผ้าลายตาร์ตันเป็นผลิตภัณฑ์ของช่างทอผ้าในชนบทในยุคก่อนอุตสาหกรรม และสามารถผลิตได้โดยผู้ที่ชื่นชอบงานอดิเรกที่มีเครื่องทอผ้ามือที่แข็งแรงและมั่นคง[ 68 ^{] [ 69 ] [ 70 ]ตั้งแต่ประมาณ}ปี 1808 ขนาดดั้งเดิมของหวี ทอผ้า สำหรับผ้าลายตาร์ตันคือ37 นิ้ว (94 ซม.)ซึ่งเป็นความยาวของเอลล์ ของชาวสกอต (ขนาดก่อนหน้านี้บางครั้งคือ 34 และ 40 นิ้ว) ^{[ 71 ]} Telfer Dunbar (1979) อธิบายการตั้งค่าดังนี้: ^{[ 71 ]} 

ความหนาของหวีทอผ้าจะแตกต่างกันไปตามเนื้อสัมผัสของวัสดุที่จะทอ หวีทอผ้าแบบ 30 พอร์เตอร์ (ซึ่งประกอบด้วยหวี 20 แฉก) หรือหวี 600 พอร์เตอร์ จะแบ่งออกเป็น 600 ช่องในความกว้าง 37 นิ้ว ยี่สิบช่องในจำนวนนี้เรียกว่า พอร์เตอร์ และในแต่ละช่องจะใส่เส้นด้ายสองเส้น ทำให้ได้เส้นด้ายยืน 1,200 เส้น และเส้นด้ายพุ่งจำนวนเท่ากันในผ้าลายตารางหนึ่งตารางหลา เมื่อใช้หวีทอผ้าแบบ 30 พอร์เตอร์

รอยแตกยังถูกเรียกว่ารอยบุ๋มและคนแบกหามยังถูกเรียกว่าแก๊งอีก ด้วย ^{[ 72 ]}

ลวดลายตาร์ตันแบบดั้งเดิมสามารถแบ่งออกได้เป็นหลายประเภท แบบพื้นฐานที่สุดคือลายตารางสองสีเรียบง่าย โดยใช้แถบหนา (อาจมีหรือไม่มีแถบสีอื่นแทรกบางๆ) อีกแบบหนึ่งคือการแบ่งแถบสีหนึ่งหรือหลายแถบออกเป็นช่องสี่เหลี่ยมเล็กๆ แทนที่จะเป็นช่องสี่เหลี่ยมขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นรูปแบบที่นิยมมากในVestiarium Scoticumระดับความซับซ้อนขึ้นไปคือลายตารางซ้อนทับ โดยใช้สีที่สามวางไว้ตรงกลาง "ด้านบน" หรือ "ด้านใน" (ล้อมรอบด้วย) สีพื้นฐานด้านล่าง ทำให้เกิดลวดลายช่องสี่เหลี่ยมซ้อนกัน ซึ่งอาจมีแถบสีสดใสและ/หรือสีดำแทรกบางๆ เพิ่มเข้ามา อีกกลุ่มหนึ่งคือลายตารางหลายชั้น โดยทั่วไปจะเป็นแถบสีสองแถบกว้างๆ บนพื้นหลังสีเดียวที่เด่นชัด (เช่น แดง น้ำเงิน แดง เขียว แดง – อาจมีแถบสีตัดกันแคบๆ แทรกอยู่ด้วย) ประเภทต่างๆ ที่กล่าวมาข้างต้นสามารถนำมาผสมผสานกันเป็นลายตาร์ตันที่ซับซ้อนมากขึ้นได้ ในรูปแบบใดๆ เหล่านี้ บางครั้งลายตารางซ้อนอาจไม่ใช่สีใหม่ แต่เป็นสีหนึ่งในลายตารางล่าง "ทับ" ลายตารางล่างอีกสีหนึ่ง รูปแบบที่หายาก ซึ่งเดิมใช้สำหรับผ้าทาร์ตันอา ริไซด์ ( เอียราไซด์ ) แต่ปัจจุบันไม่ค่อยมีการใช้ในสกอตแลนด์แล้ว คือรูปแบบที่ประกอบด้วยลายตารางซ้อนบางๆ ทั้งหมด บางครั้งจัดกลุ่ม "บน" สีพื้นเดียว ซึ่งโดยปกติจะเป็นสีขาว^{[ 73 ]}เอ็ม. มาร์ติน (1703) รายงานว่าสีเส้นมักจะเป็นสีน้ำเงิน สีดำ และสีแดง^{[ 74 ]}ตัวอย่างของรูปแบบนี้ไม่หลงเหลืออยู่^{[ 75 ]}อย่างน้อยก็ไม่มีอยู่ในฐานข้อมูลผ้าทาร์ตัน (อาจมีชิ้นงานในพิพิธภัณฑ์ที่เก็บรักษาไว้ซึ่งมีรูปแบบดังกล่าว) ^{[ m ]}รูปแบบผ้าทาร์ตันบางแบบมีความเป็นนามธรรมมากกว่าและไม่เข้ากับรูปแบบใดๆ เหล่านี้^{[ 77 ]}โดยเฉพาะอย่างยิ่งในผ้ามาดราส

• 
  เช็คแบบพื้นฐานที่สุด คือ เช็ค MacGregor สีแดงและดำ (Rob Roy) ซึ่งเรียบง่ายที่สุด คือมีสัดส่วนของสองสีเท่ากัน
• 
  ลายตารางพื้นฐานที่ปรับเปลี่ยน  – สีแดง วอลเลซ /ชุดเดรส สีดำบนพื้นสีแดงที่ใหญ่กว่าเล็กน้อย ประดับด้วยลายตารางซ้อนสีเหลืองและดำ
• 
  ลายตารางหมากรุกแบบแยกส่วน  – ลายสีแดงและเขียวของ MacGregor โดยมีแถบสีเขียวกว้างแบ่งออกเป็นสามส่วนเพื่อสร้างเป็น "สี่เหลี่ยมจัตุรัสซ้อนสี่เหลี่ยมจัตุรัส" แล้วมีลายตารางหมากรุกสีขาวทับซ้อนอยู่ด้านบน
• 
  ลายตารางซ้อนกัน  – รูธเวนพื้นสีแดง มีแถบสีเขียวขนาดใหญ่ "อยู่ด้านใน" แถบสีน้ำเงินที่ใหญ่กว่า จากนั้นมีลายตารางสีขาวและสีเขียวซ้อนทับอยู่
• 
  ลายตารางหมากรุกหลายแบบ  – เดวิดสันพื้นสีเขียว มีแถบสีน้ำเงินและดำเท่าๆ กัน จากนั้นมีลายตารางหมากรุกสีแดง สีน้ำเงิน และสีดำซ้อนทับกัน
• 
  ตัวอย่างที่ซับซ้อน  – รอสส์ผสมผสานรูปแบบการแบ่งช่องและการใช้ช่องทำเครื่องหมายหลายช่อง โดยมีช่องทำเครื่องหมายสีน้ำเงินหนึ่งช่องและสีเขียวสองช่องบนพื้นสีแดง พร้อมด้วยช่องทำเครื่องหมายทับซ้อนสีน้ำเงินและสีเขียว

ไม่มีกฎเกณฑ์หรือหลักการที่กำหนดไว้ตายตัวสำหรับการออกแบบลายตาร์ตัน แต่มีนักเขียนบางคนได้เสนอความคิดเห็นที่รอบคอบไว้บ้าง Banks & de La Chapelle (2007) สรุปโดยคำนึงถึงการใช้งานลายตาร์ตันในวงกว้างและทั่วไป รวมถึงในด้านแฟชั่นว่า "สี – และวิธีการใช้งาน – เป็นสิ่งสำคัญในการออกแบบลายตาร์ตัน... ดังนั้น ลายตาร์ตันควรประกอบด้วยสีที่ชัดเจนและสดใส แต่ควรเป็นสีที่นุ่มนวลพอที่จะผสมผสานกันได้ดีและสร้างเฉดสีใหม่" James D. Scarlett (2008) ตั้งข้อสังเกตว่า "ยิ่งมีสีมากเท่าไหร่ ผลลัพธ์สุดท้ายก็จะยิ่งดูนุ่มนวลมากขึ้นเท่านั้น" ^{[ 49 ]}หรือกล่าวให้แม่นยำยิ่งขึ้นว่า "ยิ่งมีลายเส้นในลายตาร์ตันมากเท่าไหร่ และยิ่งใช้สีมากเท่าไหร่ ลวดลายก็จะยิ่งดูฟุ้งกระจายและ 'เบลอ' มากขึ้นเท่านั้น" ^{[ 6 ]}ซึ่งไม่ได้หมายความว่าจะดูละเอียดอ่อนเสมอไป ลายตาร์ตันที่มีสีและลายเส้นมากมายอาจดู "รก" ^{[ 78 ]}

สการ์เล็ตต์ (2008) หลังจากการวิจัยอย่างละเอียดเกี่ยวกับรูปแบบไฮแลนด์ในอดีต (ซึ่งส่วนใหญ่ประกอบด้วยสีแดงเข้มและสีเขียวปานกลางในน้ำหนักที่เท่ากันโดยประมาณ โดยมีสีน้ำเงินเข้มเป็นสีเน้น – โดยไม่คำนึงถึงเส้นสีดำทั่วไป) แนะนำว่าสำหรับรูปแบบที่สมดุลและ แบบ ดั้งเดิม : ^{[ 6 ]}

ลายตาร์ตันพื้นฐานใดๆ ควรมีสีพื้นหลังเป็นสี "เด่น" หนึ่งสี และอีกสองสี โดยสีหนึ่งควรเป็นสีที่ตรงข้ามกับสีแรก และอีกสีหนึ่งควรเป็นสีที่เข้มกว่าและเป็นกลางกว่า ส่วนสีอื่นๆ ที่เพิ่มเข้ามาเพื่อทำให้ลวดลายดูไม่น่าเบื่อ หรือใช้เป็นสีเน้น ควรขึ้นอยู่กับรสนิยม สิ่งสำคัญคือไม่ควรมีสีใดสีหนึ่งเด่นจนเกินไปจน "กลบ" สีอื่น มิเช่นนั้น การผสมผสานของสีตรงจุดตัดจะเสียไป ... ลายตาร์ตันเป็นรูปแบบศิลปะนามธรรมที่ซับซ้อน มีพื้นฐานทางคณิตศาสตร์ที่แข็งแกร่ง แตกต่างจากลายตารางธรรมดาที่มีเส้นสีตัดกันเพียงไม่กี่เส้นกระจายอยู่ทั่ว

สการ์เล็ตต์ (1990) ให้คำอธิบายทั่วไปเพิ่มเติม โดยไม่นับรวมรูปแบบดั้งเดิม: ^{[ 79 ]}

สีที่ใช้ในการปักผ้าลายตารางต้องมีความชัดเจน ไม่คลุมเครือ สดใสแต่ไม่ฉูดฉาด เพื่อให้เกิดความตัดกันที่ดีทั้งในด้านสีและความสว่าง และผสมกันได้ดีเพื่อให้ได้เฉดสีใหม่ที่ชัดเจนตรงจุดที่สีสองสีตัดกันโดยที่ไม่มีสีใดสีหนึ่งกลบอีกสีหนึ่ง

นอกจากนี้ Scarlett (1990) ยังกล่าวว่า “การตรวจสอบพื้นหลังจะแสดงความแตกต่างที่ชัดเจนแต่ไม่รุนแรง และการตรวจสอบด้านบนจะแสดงออกมาอย่างชัดเจน” บนสีด้านล่าง (หรือ “พื้นหลัง”) ^{[ 49 ]}เขาได้สรุปผลลัพธ์โดยรวมที่ต้องการว่า “เป็นการผสมผสานที่กลมกลืนของสีและลวดลายที่ควรค่าแก่การมองว่าเป็นรูปแบบศิลปะในตัวของมันเอง” ^{[ 80 ]}

การละเว้นเส้นสีดำแบบดั้งเดิมมีผลทำให้ดูนุ่มนวลอย่างมาก ดังเช่นในชุดแฟชั่นของมิสโซนีในช่วงทศวรรษ 1970 และในลวดลายมาดราสหลายแบบลวดลายสก็อตที่ไม่มีสีดำ (ปัจจุบัน คือลายตาร์ตันชุด มาร์ ) มีมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 18 ^{[ 81 ]}อีกแบบหนึ่งคือ รูธเวน (1842 ) และลายตาร์ตันรอสส์หลายแบบ (เช่น 1886 ) รวมถึงลวดลายแมคดูกัล[l] ในยุควิกตอเรีย-เอ็ดเวิร์ดหลายแบบ ^{[ 82 ]}เป็นตัวอย่างเพิ่มเติม ลายตาร์ตันสมัยใหม่หลายแบบก็ใช้เอฟเฟกต์นี้เช่นกัน เช่น ลายใบเมเปิลของแคนาดา (1964 ) การใช้สีดำหรือสีเข้มอื่นอย่างชาญฉลาดสามารถสร้างการรับรู้ถึงความลึกได้^{[ 83 ]}

ไม่มีมาตรฐานสีที่แน่นอนสำหรับเฉดสีของผ้าลายตารางหมากรุก สีของเส้นด้ายจะแตกต่างกันไปในแต่ละผู้ทอ แม้แต่สำหรับสี "เดียวกัน" ก็ตาม^{[ 84 ]}อย่างไรก็ตาม ช่วงสีทั่วไปบางช่วงถือเป็นสีดั้งเดิมในผ้าลายตารางหมากรุกของสกอตแลนด์ ซึ่งได้แก่ สีน้ำเงิน (เข้ม), สีแดงเข้ม (สีชมพูหรือสีแดงเข้ม), สีเขียว (เข้มปานกลาง), สีดำ, สีเทา (เข้มปานกลาง), สีม่วง, สีแดง (สีแดงสดหรือสีแดงสด), สีน้ำตาลอ่อน/น้ำตาลเข้ม, สีขาว (จริงๆ แล้วคือขนแกะธรรมชาติที่ไม่ได้ย้อมสี เรียกว่าlachdannในภาษาเกลิก) ^{[ 85 ] [ n ]}และสีเหลือง^{[ 44 ] [ 6 ] [ o ]}สีเพิ่มเติมบางสีที่ใช้ไม่บ่อยนัก ได้แก่ สีฟ้าอ่อน (สีฟ้าอ่อนหรือสีฟ้าท้องฟ้า), สีม่วงแดง และสีเขียวสด (สีเขียวสดใสหรือสีเขียวหญ้า) ^{[ 44 ]}รวมถึงสีเทาอ่อน (ดังที่เห็นในผ้าลายตารางหมากรุก Balmoral แม้ว่าบางครั้งจะระบุว่าเป็นสีลาเวนเดอร์) ^{[ 88 ]}นับตั้งแต่การเปิดฐานข้อมูลลายตาร์ตันเพื่อลงทะเบียนลายตาร์ตันที่ออกแบบใหม่ ซึ่งรวมถึงลายตาร์ตันจำนวนมากที่ใช้เพื่อวัตถุประสงค์ขององค์กรและแฟชั่น ได้มีการนำสีที่หลากหลายมากขึ้นมาใช้ เช่น สีส้ม^{[ 89 ]}และสีชมพู^{[ 90 ]}ซึ่งไม่ค่อยได้ใช้ (เป็นสีที่แตกต่างกันมากกว่าการใช้สีแดง) ในลายตาร์ตันแบบดั้งเดิม^{[ p ]}ทะเบียนลายตาร์ตันของสกอตแลนด์ใช้รายการสีจำนวนมากที่เข้ารหัสเป็น " สีเว็บ " เลขฐานสิบหก โดยจัดเรียงกลุ่มเฉดสีลงในชุดรหัสพื้นฐานที่จำกัด (แต่ขยายจากรายการแบบดั้งเดิมข้างต้น โดยมีตัวเลือกเพิ่มเติม เช่น สีส้มเข้ม สีเหลืองเข้ม สีม่วงอ่อน เป็นต้น) ^{[ 91 ]}สิ่งนี้ช่วยให้นักออกแบบสามารถปรับลายตาร์ตันที่สร้างสรรค์ของตนให้เข้ากับระบบการเข้ารหัส ในขณะเดียวกันก็ช่วยให้ช่างทอสามารถผลิตงานออกแบบที่ใกล้เคียงกับงานออกแบบนั้นได้จากเส้นด้ายที่มีอยู่

ในช่วงกลางศตวรรษที่ 19 สีย้อมธรรมชาติที่ใช้กันมาแต่ดั้งเดิมในไฮแลนด์^{[ 23 ] [ 92 ] [ 93 ] [ q ]} (เช่นไลเคนชนิด ต่างๆ เปลือกต้นอัล เด อร์ บิลเบอร์รี่โคชิ นีล เฮเธอร์อินดิโกวูดและหญ้าเหลือง ) เริ่มถูกแทนที่ด้วยสีย้อมสังเคราะห์ซึ่งใช้งานง่ายกว่าและประหยัดกว่าสำหรับอุตสาหกรรมผ้าลายตารางที่กำลังเฟื่องฟู^{[ 94 ]}แม้ว่าจะมีความละเอียดอ่อนน้อยกว่าก็ตาม^{[ 95 ]}แม้ว่าวิลเลียม มอร์ริสในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ในขบวนการศิลปะและหัตถกรรมจะพยายามฟื้นฟูการใช้สีย้อมธรรมชาติของอังกฤษ แต่ส่วนใหญ่มีผลผลิตต่ำและไม่สม่ำเสมอในแต่ละพื้นที่ (ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเหตุผลที่ทำให้ผ้าลายตารางในอดีตมีความแตกต่างกันตามพื้นที่) ทำให้พิสูจน์ได้ว่ามีศักยภาพในการผลิตจำนวนมากน้อย แม้ว่าจะมีความพยายามในการทำการตลาดสีย้อมสีม่วง ( คัดแบร์ ) ในกลาสโกว์ในศตวรรษที่ 18 ก็ตาม ^{[ 94 ]}ขนแกะเนื้อละเอียดที่พันกันแน่นซึ่งใช้ในการทอผ้าลายตาร์ตันนั้นค่อนข้างทนต่อสีย้อมธรรมชาติ และบางครั้งการย้อมต้องใช้เวลาหลายวันหรือหลายสัปดาห์^{[ 94 ]}การย้อมยังต้องใช้สารช่วยยึดสีเพื่อให้สีติดทนถาวร ซึ่งโดยทั่วไปคือเกลือโลหะ เช่นสารส้มมีบันทึกตั้งแต่ปี ค.ศ. 1491 ว่ามีการนำเข้าสารส้มมายังเมืองลีธแม้ว่าจะไม่จำเป็นต้องใช้ทั้งหมดเพื่อการผลิตผ้าลายตาร์ตันโดยเฉพาะก็ตาม^{[ 96 ]}สีย้อมบางสีมักนำเข้าจากต่างประเทศ โดยเฉพาะสีแดงโคชินีลและสีน้ำเงินอินดิโก (ซึ่งมีราคาแพงและใช้เพื่อเพิ่มความเข้มของสีย้อมพื้นเมือง) จากประเทศต่ำซึ่งสกอตแลนด์มีการค้าขายอย่างกว้างขวางมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 15 ^{[ 97 ]}ปัสสาวะของมนุษย์ที่เก็บไว้นาน (เรียกว่าfualหรือgraith ) ก็ถูกนำมาใช้เช่นกัน ในฐานะสารเพิ่มความเข้มของสี สาร ช่วย ละลาย สีย้อม สารหมักไลเคนและการบำบัดขั้นสุดท้ายเพื่อความคงทนของสี^{[ 98 ]}ผ้าทาร์ตันที่ผลิตเชิงพาณิชย์ทั้งหมดในปัจจุบันย้อมสีโดยใช้สีย้อมสังเคราะห์ ไม่ใช่สีย้อมธรรมชาติ แม้แต่ในโทนสีที่มีความอิ่มตัวน้อยกว่าก็ตาม^{[ 99 ] [ 100 ]}

เฉดสีในลายตาร์ตันที่กำหนดไว้แล้วสามารถเปลี่ยนแปลงได้เพื่อสร้างความหลากหลายของลายตาร์ตันเดียวกัน การเปลี่ยนแปลงเฉดสีตามความชอบดังกล่าวมีมาอย่างน้อยตั้งแต่หนังสือแบบแผนปี 1788 ของผู้ผลิต William Wilson & Son แห่ง Bannockburn ^{[ 101 ]} ปัจจุบัน รูปแบบสีหรือ ชุดสีแบบกึ่งมาตรฐาน(สิ่งที่นักการตลาดอาจเรียกว่า " ชุดสี ") ^{[ 102 ]}โดยทั่วไปจะแบ่งออกเป็นแบบสมัยใหม่แบบโบราณแบบหม่นและแบบเก่า (บางครั้งอาจมีชื่ออื่น ขึ้นอยู่กับผู้ทอ) คำเหล่านี้หมายถึง ระดับ ความอิ่มตัวของ "ความมีสีสัน" ของสีย้อม เท่านั้น และไม่ได้แสดงถึงลายตาร์ตันที่แตกต่างกัน^{[ 103 ] [ 104 ]}

ทันสมัย

เรียกอีกอย่างว่าแบบธรรมดาหมายถึงลายตารางหมากรุกสีเข้มที่มีสีอิ่มตัวเต็มที่^{[ 100 ] [ 104 ]}ใน จานสี สมัยใหม่ลายตารางหมากรุกที่ประกอบด้วยสีน้ำเงิน สีดำ และสีเขียว มักจะถูกบดบังเนื่องจากความเข้มของสีในโทนสีนี้^{[ 100 ]}

โบราณ

หรือที่รู้จักกันในชื่อสีเก่า (OC) หมายถึงโทนสีที่อ่อนกว่าของผ้าลายตารางหมากรุก เฉดสีเหล่านี้มีจุดประสงค์เพื่อแสดงถึงสีที่จะเกิดขึ้นจากผ้าที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติที่เสื่อมสภาพไปตามกาลเวลา อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ที่ได้ไม่ถูกต้อง (เช่น ในตัวอย่างผ้าลายตารางหมากรุกที่เก่ามาก สีดำมักจะจางลงเป็นสีกากี^{[ 100 ]}หรือสีเขียว^{[ 105 ]}ในขณะที่สีน้ำเงินยังคงเข้ม^{[ 100 ]}และสีย้อมธรรมชาติสามารถสร้างสีที่สดใสมากได้ตั้งแต่แรก แม้ว่าจะไม่สม่ำเสมอมากนักก็ตาม) ^{[ 104 ] [ 79 ] [ 106 ]}สไตล์นี้มีต้นกำเนิดในช่วงครึ่งแรกของศตวรรษที่ 20 ^{[ 107 ] [ 104 ]} คำว่า "โบราณ " นี้ไม่ควรสับสนกับคำเดียวกันในชื่อของผ้าลายตารางหมากรุกบางชื่อ เช่น "แคมป์เบลล์โบราณ"

ผุกร่อน

เรียกอีกอย่างว่าสีซีดหมายถึงลายตาร์ตันที่สีอ่อนกว่า (ความอิ่มตัวน้อยกว่า) แบบดั้งเดิมราวกับว่าถูกทิ้งไว้กลางแจ้งเป็นเวลานานมาก^{[ 104 ]}สไตล์นี้ถูกคิดค้นขึ้นในช่วงปลายทศวรรษ 1940 ^{[ 107 ]}

ปิดเสียง

หมายถึงลายตารางหมากรุกที่มีความสดใสระหว่างแบบสมัยใหม่และแบบโบราณแม้ว่าการลงสีแบบนี้จะเพิ่งเกิดขึ้นไม่นาน โดยเริ่มตั้งแต่ช่วงต้นทศวรรษ 1970 แต่เฉดสีเหล่านี้ถือว่าใกล้เคียงที่สุดกับสีที่ได้จากสีย้อมธรรมชาติที่ใช้ก่อนกลางศตวรรษที่ 19 ^{[ 104 ]}

โรงงานทอผ้าลายตาร์ตันบางแห่งได้นำรูปแบบสีอื่นๆ ที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของช่างทอนั้นๆ มาใช้ และมีให้เลือกเฉพาะในผ้าลายตาร์ตันบางแบบเท่านั้น ตัวอย่างสองอย่างคือผ้าลายโบราณ ของ Lochcarron [ ^{104 ]}ซึ่งอยู่ระหว่าง^ผ้าสมัยใหม่และผ้าโบราณและผ้าลายจำลอง^ของ D. C. Dalgliesh ซึ่งเป็นผ้าลาย ที่สึกหรอเล็กน้อย[ ^{103 ]}ซึ่งมีอายุย้อนไปถึงทศวรรษ 1940 และอ้างว่ามีพื้นฐานมาจากตัวอย่างในศตวรรษที่ 18 ^{[ 108 ]} 

ข้อสังเกตทั่วไปเกี่ยวกับผ้า ทาร์ ตันแบบโบราณ/เก่า , สึกหรอ/ซีดจางและหม่นหมองคือ ผ้าเหล่านี้จะลดความอิ่มตัวของสีทั้งหมดลงอย่างสม่ำเสมอ ในขณะที่ตัวอย่างผ้าทาร์ตันที่ย้อมสีธรรมชาติแสดงให้เห็นว่า ในอดีตมักจะจับคู่สีที่อิ่มตัวหนึ่งสีหรือมากกว่านั้นกับสีอ่อนหนึ่งสีหรือมากกว่านั้น เพื่อความชัดเจนและความลึกที่มากขึ้น ซึ่งเป็น "ความสมดุลที่กลมกลืน" ^{[ 109 ] [ 104 ] [ 103 ]}ตามที่ Scarlett (1990) กล่าวไว้ว่า: "สีมีความชัดเจน สดใส และนุ่มนวล แตกต่างอย่างสิ้นเชิงจากความสว่างจ้าที่แสบตาหรือความหมองคล้ำที่ซีดจางของผ้าทาร์ตันสมัยใหม่" ^{[ 80 ]}

ผ้าลายตารางหมากรุกแบบเดียวกันในโทนสีเดียวกันจากผู้ผลิตสองรายจะไม่ตรงกันเป๊ะ เพราะมีอิสระทางศิลปะอย่างมากในการกำหนดความอิ่มตัวของสี^{[ 100 ]}

ซอฟต์แวร์สร้างลายตาร์ตันสามารถจำลองลักษณะของลายตาร์ตันในชุดสีเหล่านี้ได้ ตัวอย่างด้านล่างทั้งหมดเป็นลายตาร์ตัน "Prince Charles Edward Stuart": ^{[ 110 ]}

• 
  โทนสีที่ทันสมัย
• 
  ชุดสีโบราณหรือ สีเก่าแก่
• 
  โทนสีที่ดูเก่าหรือซีดจาง
• 
  โทนสีอ่อน
• 
  จานสีโบราณสไตล์ Lochcarron
• 
  จานสีการทำสำเนา สไตล์ D.C. Dalgliesh

ผ้าลายสก็อตที่ใช้เฉดสีพื้นฐานเดียวกันสองเฉดขึ้นไปนั้นค่อนข้างหายาก ที่รู้จักกันดีที่สุดคือ Balmoral ของราชวงศ์อังกฤษ^{[ 111 ]} (ปี ค.ศ. 1853 สีเทาสองเฉด ทั้งสองเฉดเป็นลายตาราง) อื่นๆ ได้แก่: Akins ^{[ 112 ]} (1850, สีแดงสองผืน, ผืนหนึ่งเป็นลายตารางทับซ้อน และบางครั้งก็ทำเป็นสีม่วง), MacBean ^{[ 113 ]} (1872, สีแดงสองผืน, ผืนหนึ่งเป็นลายตารางทับซ้อน และบางครั้งก็ทำเป็นสีม่วง), Childers Universal regimental ^{[ 114 ]} (1907, สีเขียวสองผืน, ทั้งสองผืนเป็นลายตารางทับซ้อน), Gordon red ^{[ 115 ]} (บันทึกไว้ระหว่างปี 1930–1950 แต่คาดว่าเก่ากว่านั้นมาก; สีน้ำเงินสองผืนและสีแดงสองผืน, อย่างละผืนใช้เป็นลายตารางทับซ้อน), Galloway district hunting/green ^{[ 116 ] [ 117 ]} (ปี 1939/1950s, สีเขียวสองผืน, ทั้งสองผืนเป็นลายตารางทับซ้อน), US Air Force Reserve Pipe Band ^{[ 118 ]} (1988, สีน้ำเงินสองผืน, ทั้งสองผืนเป็นลายตารางทับซ้อน), McCandlish ^{[ 119 ] [ 120 ] [ 121 ]} (1992, สามแบบ, ลายตาร์ตันทั้งหมดถูกตรวจสอบอย่างละเอียด), เขตเกาะสกาย^{[ 122 ]} (ปี 1992, สีเขียวสามผืน ซึ่งทั้งหมดอาจถูกตรวจสอบอย่างละเอียด ซ้อนกันอยู่ภายใน) และชิสโฮล์ม โคโลเนียล^{[ 123 ]} (ปี 2008, สีน้ำเงินสองผืน ผืนหนึ่งเป็นลายตาร์ตันแบบโอเวอร์เช็ค อีกผืนหนึ่งเกือบกลืนไปกับสีเขียว) การปฏิบัติเช่นนี้พบได้บ่อยในลายตาร์ตันเชิงพาณิชย์รุ่นใหม่ๆ ที่ไม่มีความเกี่ยวข้องกับครอบครัวหรือเขตต่างๆ ของสกอตแลนด์ เช่นลายตาร์ตันของแบรนด์แฟชั่นLoverboy ^{[ 124 ]} (ปี 2018, สีน้ำเงินสามผืน ผืนหนึ่งเป็นลายตาร์ตันแบบโอเวอร์เช็ค)

แนวคิดที่ว่าสีต่างๆ ที่ใช้ในผ้าลายตารางมีความหมายเฉพาะเจาะจงนั้นเป็นแนวคิดสมัยใหม่ล้วนๆ^{[ 125 ]}แม้จะมีตำนานเล่าว่าผ้าลายตารางสีแดงเป็น "ผ้าลายตารางสำหรับการต่อสู้" ซึ่งออกแบบมาเพื่อไม่ให้เห็นเลือดก็ตาม ผ้าลายตารางที่สร้างขึ้นเมื่อไม่นานมานี้ เช่นผ้าลายตารางประจำจังหวัดและดินแดนของแคนาดา (เริ่มตั้งแต่ทศวรรษ 1950) และผ้าลายตารางประจำรัฐของสหรัฐอเมริกา (เริ่มตั้งแต่ทศวรรษ 1980) ระบุว่าได้รับการออกแบบโดยมีความหมายเชิงสัญลักษณ์สำหรับสีที่ใช้ ตัวอย่างเช่น สีเขียวบางครั้งหมายถึงทุ่งหญ้าหรือป่าไม้ สีฟ้าอาจหมายถึงทะเลสาบและแม่น้ำ และสีเหลืองอาจหมายถึงพืชผลต่างๆ^{[ 126 ]}ในทะเบียนผ้าลายตารางของสกอตแลนด์ (และฐานข้อมูลก่อนหน้านั้น) นักออกแบบผ้าลายตารางมักบันทึกบันทึกแรงบันดาลใจของสีไว้ อย่างไรก็ตาม ไม่มีชุดสีหรือลวดลาย "โมทีฟ" ของผ้าลายตารางทั่วไปที่มี ความหมาย โดยนัยที่ใช้ร่วมกันในหมู่นักออกแบบ^{[ r ]}

ในเชิงนามธรรมมากขึ้น จาก มุมมอง ของการวิจารณ์ศิลปะนักประวัติศาสตร์การออกแบบRichard Martin (1988) เขียนถึงผ้าลายตารางหมากรุกว่าเป็นงานออกแบบและผ้าลายตารางหมากรุกในฐานะสิ่งทอประเภทหนึ่งที่ไม่มีความหมายเฉพาะถิ่นหรือเป็นรูปธรรมอย่างแท้จริง แต่เป็นศิลปะที่ "มีคุณสมบัติในการเป็นภาชนะหรือภาชนะบรรจุความหมาย เป็นรูปแบบการออกแบบที่ดำรงอยู่ไม่เพียงแต่ในประวัติศาสตร์ แต่ผ่านประวัติศาสตร์" สามารถถ่ายทอดความหมายเชิงบริบทที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง แม้กระทั่งขัดแย้งกัน "เปลี่ยนแปลงและพัฒนาอยู่เสมอ" ผ่านการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมของการใช้ผ้า ดังนั้นผ้าลายตารางหมากรุกจึงสามารถเปลี่ยนจากสัญลักษณ์ของการต่อต้านสหภาพและการกบฏของชาวไฮแลนด์จาโคไบต์ไปเป็นสัญลักษณ์ของความจงรักภักดีของชาวอังกฤษต่อจักรวรรดิได้ภายในสองชั่วอายุคน หรือรับใช้ตลาดแฟชั่นที่แตกต่างกันในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมาในฐานะทั้งสัญลักษณ์สถานะทางเครื่องแต่งกายของค่านิยมดั้งเดิมและธงกบฏของพังก์และกรันจ์^{[ 129 ]}

ปัจจุบัน ผ้าลายตาร์ตันส่วนใหญ่มักเกี่ยวข้องกับสกอตแลนด์ อย่างไรก็ตาม ผ้าทวิลล์ลายตาร์ตันที่เก่าแก่ที่สุด^{[ 130 ]}ที่เคยค้นพบนั้นมีอายุย้อนไปถึงวัฒนธรรมที่หลากหลายของแอ่งทาริมประมาณ 2100  ปีก่อนคริสตกาลจนถึงศตวรรษแรก ๆ ของ คริสต์ศักราช^{[ 130 ] [ 131 ] [ 132 ]}ในพื้นที่ซึ่งปัจจุบันคือซินเจียงประเทศจีน ทางตะวันออกเฉียงใต้ของคาซัคสถาน ผ้าลายตาร์ตัน (รวมถึงผ้าเรียบและผ้ามีลวดลายประเภทอื่น ๆ) ถูกค้นพบในการขุดค้นที่เริ่มต้นในปี 1978 พร้อมกับสิ่งของฝังศพอื่น ๆ ของมัมมี่ทาริมหรืออูรุมฉี^{[ 133 ]} ซึ่งเป็นกลุ่มของศพที่มักเป็นชาวคอเคซอยด์ (ผมสีอ่อน ตากลม) ^{[ 134 ] [ 135 ]}ที่ได้รับการอนุรักษ์ไว้ตามธรรมชาติโดยทะเลทรายที่แห้งแล้ง แทนที่จะถูกทำเป็นมัมมี่โดย เจตนา ที่มีชื่อเสียงที่สุดคือChärchän Manซึ่งถูกฝังไว้ราว 1,000  ปีก่อนคริสตกาลพร้อมกับกางเกงรัดรูปคล้ายผ้าลายตารางในทะเลทรายทาคลามากัน [ ^{136 ] [ 133 ] ตัวอย่าง}ผ้าลายตารางแบบทวิลล์อื่นๆ (ที่มีเส้นด้ายยืนและเส้นด้ายพุ่งที่แตกต่างกัน) ถูกค้นพบในภูมิภาคนี้จากแหล่งโบราณคดี Qizilchoqa ในปี 1979 ซึ่งมีอายุราว 1,200  ปีก่อนคริสตกาล วัสดุนี้ทอด้วยสีมากถึงหกสีและต้องใช้เครื่องทอที่ซับซ้อน^{[ 130 ] [ 137 ]} (ซึ่งดูเหมือนจะมีต้นกำเนิดมาจากทางตะวันตก) ^{[ 133 ] [ s ]} Victor H. Mairนักโบราณคดีและนักภาษาศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับการขุดค้นเขียนว่า: "ผู้อยู่อาศัยในสมัยโบราณ ...ไม่ต้องสงสัยเลยว่ามีปฏิสัมพันธ์ที่คึกคักกับผู้คนในเอเชียกลางตะวันตกและไกลออกไปทางตะวันตก เนื่องจากสิ่งทออันงดงามของพวกเขามีลวดลาย สีย้อม และการทอที่เป็นลักษณะเฉพาะของวัฒนธรรมที่อยู่ในทิศทางนั้น" ^{[ 130 ]}

การวิเคราะห์สิ่งทอของผ้าผืนนั้นแสดงให้เห็นว่ามีความคล้ายคลึงกับผ้าของยุโรปโบราณ^{[ 138 ]}ตามที่นักประวัติศาสตร์สิ่งทอElizabeth J. Wayland Barber กล่าวไว้ วัฒนธรรม Hallstattซึ่งเป็น วัฒนธรรมของผู้คน ในยุคสำริดตอนปลายถึงยุคเหล็ก ตอนต้น ของยุโรปกลาง ซึ่งเชื่อมโยงกับประชากรชาว เซลติก โบราณ และเจริญรุ่งเรืองระหว่างศตวรรษที่ 8 ถึง 6 ก่อนคริสต์ศักราช ได้ผลิตสิ่งทอที่มีลักษณะคล้ายผ้าลายตารางหมากรุก บางส่วนถูกค้นพบในปี 2004 โดยได้รับการอนุรักษ์ไว้อย่างน่าทึ่งในเหมืองเกลือ Hallstatt ใกล้เมืองซาลซ์บูร์กประเทศออสเตรีย สิ่งทอเหล่านี้มีส่วนผสมของขนสัตว์สีธรรมชาติและขนสัตว์ย้อมสี^{[ 2 ] [ t ]}บางชิ้นมีอายุเก่าแก่ถึง 1200 ปีก่อนคริสต์ศักราช และ Wayland Barber กล่าวถึงสิ่งทอเหล่านี้ว่า: "ความคล้ายคลึงโดยรวมระหว่างผ้าทวิลล์ลายตารางหมากรุกของ Hallstatt กับผ้าของสกอตแลนด์ในปัจจุบัน ไปจนถึงน้ำหนักของผ้าโดยทั่วไป บ่งชี้ถึงความต่อเนื่องของประเพณีอย่างชัดเจน ความแตกต่างหลักคือผ้าลายตารางหมากรุกของ Hallstatt มีสีไม่เกินสองสี" ^{[ 139 ]}มีการค้นพบที่คล้ายกันในที่อื่นๆ ในยุโรปกลางและสแกนดิเนเวีย^{[ 6 ]} 

นักเขียนโรมันโบราณได้กล่าวถึงชาวกอลบน แผ่นดินใหญ่ ทางใต้ของบริเตนว่าสวมใส่เสื้อผ้าลายทางหรือลายผสมต่างๆ ดูเหมือนว่าภาษาละตินจะไม่มีคำที่ตรงกับคำว่า 'ลายตาราง' ตัวอย่างเช่นเวอร์จิลในมหากาพย์เอนีอิด (29–19  ปีก่อนคริสต์ศักราช เล่มที่ 8 บรรทัดที่ 660) บรรยายถึงชาวกอลว่าvirgatis lucent sagulis (หรือsagalis ) ซึ่งหมายความว่า 'พวกเขาเปล่งประกายในเสื้อคลุมลายทาง' หรือ 'เสื้อคลุมของพวกเขามีลายทางสดใส' ^{[ 140 ] [ 141 ] [ 142 ]}นักเขียนคนอื่นๆ ใช้คำเช่นpictaeและvirgatae ^{[ 143 ]}โดยมีการแปลเช่น 'marled', 'variegated', 'particoloured' เป็นต้น Scarlett (1990) เตือนว่า: "สิ่งที่ไม่สมเหตุสมผลคือการสันนิษฐานอย่างง่ายดายของนักเขียนสมัยใหม่หลายคนว่าทุกครั้งที่มีการใช้คำเหล่านี้หรือคำที่คล้ายกันนั้น หมายถึงผ้าลายตาราง" ^{[ 144 ]}บางครั้งอาจตั้งใจเช่นนั้น หรือนักเขียนอาจหมายถึงลายเส้นตรงเหมือน ผ้า ซีร์ซักเกอร์ทั้ง Scarlett และ Thompson (1992) ประณามการสันนิษฐานที่ไม่ยั่งยืนของนักเขียนสมัยใหม่บางคน (เช่น James Grant, 1886) ที่ว่าชาวกอลต้องวิ่งไปมาในชุดผ้าลายตารางของตระกูล^{[ 144 ] [ 140 ]}โดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวโรมันเขียนถึงชาวกอลว่าสวมbraccae (กางเกง) ลายทาง อี. จี. โคดี้ ในข้อสังเกตในฉบับปี 1885 ของหนังสือประวัติศาสตร์สกอตแลนด์ของจอห์น เลสลีย์ได้ตั้งสมมติฐานว่าคำนี้เป็นคำยืม จากภาษาแกลลิช และมีความสัมพันธ์กับคำว่า breacan ในภาษาเกลิ ก^{[ 143 ]}นี่เป็นหนึ่งใน "ตำนานผ้าลายสก็อต" มากมายที่ไม่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป ในทางกลับกันนักภาษาศาสตร์สมัยใหม่ถือว่าbraccaeเป็นคำที่มีความสัมพันธ์กับคำว่าbreeches ในภาษาอังกฤษ และ briogais ในภาษา เกลิก('กางเกงขายาว') เป็นต้น^{[ 145 ]} 

ผ้าลายตารางหมากรุกที่เก่าแก่ที่สุดที่มีการบันทึกไว้ในสหราชอาณาจักร ซึ่งรู้จักกันในชื่อ "ผ้าลายตารางหมากรุกฟอล์เคิร์ก" ^{[ 146 ]}มีอายุย้อนไปถึงศตวรรษที่ 3 หลัง คริสต์ศักราช^{[ 147 ]}ค้นพบที่ฟอล์เคิร์กในสเตอร์ลิงเชียร์ สก็อตแลนด์ ใกล้กับกำแพงแอนโทนีนชิ้นส่วนที่เก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์แห่งชาติสก็อตแลนด์ นั้น ถูกยัดไว้ในปากหม้อดินเผาที่บรรจุเหรียญโรมัน เกือบ 2,000 เหรียญ ^{[ 148 ]} ผ้าลายตารางหมากรุกฟอล์เคิร์กมีลวดลาย "ลายตารางขอบ" ที่ เรียบง่ายทำจากขนแกะสีอ่อนและสีเข้มที่ไม่ได้ย้อมสี^{[ u ]}หลักฐานอื่นๆ จากช่วงเวลานี้คือชิ้นส่วนที่ยังหลงเหลืออยู่ของรูปปั้นจักรพรรดิโรมันคาราคัลลาซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของ ซุ้มประตูชัย ของโวลูบิลิสที่สร้างเสร็จในปี 217 หลังคริสต์ศักราช ภาพนี้แสดงให้เห็น นักโทษ ชาวพิคท์แห่งคาเลโดเนียสวมกางเกงลาย ตาราง (แสดงโดยการแกะสลักลวดลายตารางแล้วฝังด้วยโลหะผสม บรอนซ์และเงิน เพื่อให้มีลักษณะหลากหลาย) ^{[ 149 ] [ v ]}จากหลักฐานดังกล่าว นักวิจัยลายตาราง James D. Scarlett (1990) เชื่อว่าลายตารางสก็อตมี "ต้นกำเนิดมาจากชาวพิคท์หรือก่อนหน้านั้น" ^{[ 150 ]}แม้ว่า Brown (2012) จะตั้งข้อสังเกตว่าไม่มีวิธีใดที่จะพิสูจน์หรือหักล้างเรื่องนี้ได้^{[ 151 ]}  

เชื่อกันว่าผ้าลายตารางหมากรุกรูปแบบแรกๆ เช่นนี้ถูกคิดค้นขึ้นในยุคก่อนโรมัน และน่าจะเป็นที่นิยมในหมู่ผู้อยู่อาศัยในจังหวัดทางตอนเหนือของโรมัน^{[ 152 ] [ 153 ]}เช่นเดียวกับในส่วนอื่นๆ ของยุโรปเหนือเช่นยุตแลนด์ซึ่งมีรูปแบบเดียวกันนี้แพร่หลาย^{[ 154 ] [ 155 ] [ 156 ]}และสวีเดนในยุคสำริด^{[ 157 ]}

การ เลือกใช้การทอ แบบทวิลล์แม้แต่ในสมัยโบราณ ก็คงไม่ใช่เรื่องบังเอิญ "การทอแบบทวิลล์ธรรมดา (2/2) สำหรับเส้นด้ายขนาดที่กำหนด จะทำให้ผ้ามีน้ำหนักมากกว่า [หนาแน่นกว่า] ถึง 50%  – และด้วยเหตุนี้จึงทนต่อสภาพอากาศได้ดีกว่า – การทอแบบ 1/1 ธรรมดา " ^{[ 6 ]}ตามที่ Scarlett (2008) กล่าวไว้ว่า: ^{[ 6 ]}

มีเหตุผลที่ดีที่ว่าทำไมสิ่งทอที่มีลวดลายแบบนี้จึงพัฒนาขึ้นโดยอัตโนมัติใน ชุมชนที่โดดเดี่ยวและพึ่งพาตนเองได้... ชุมชนเหล่านั้นไม่น่าจะมีถังย้อมขนาดใหญ่ ดังนั้นจึงไม่สามารถย้อมผ้าทอเป็นชิ้นๆ ได้ กระบวนการต่างๆ เช่นบาติกและมัดย้อมจึงไม่สามารถทำได้ ... ลายทางเป็นทางออกที่ใช้งานได้จริง เนื่องจากใช้สีในปริมาณน้อยในแต่ละครั้งและสลับกับสีอื่นๆ แต่ขอบเขตมีจำกัด ... ลายทางขวางจะทำให้สีสดใสขึ้นและเพิ่มการผสมผสานได้มากมาย จากนั้นก็เป็นเพียงเรื่องของการจัดระเบียบเท่านั้น ลวดลายเรขาคณิตในปัจจุบันลดลงเหลือหน่วยเล็กๆ จำและปฏิบัติตามได้ง่ายขึ้นในโลกที่การเขียนบันทึกมีน้อย นอกจากนี้ยังง่ายขึ้นไปอีกโดยการแบ่งออกเป็นสองส่วนเท่าๆ กัน และเมื่อใช้เส้นด้ายพุ่งเป็นเส้นด้ายยืน ลวดลายของเส้นด้ายพุ่งก็สามารถติดตามได้จากเส้นด้ายยืน

มีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรหรือภาพวาดเกี่ยวกับผ้าลายตาราง (ยิ่งไปกว่านั้นคือผ้าลายตารางที่ยังหลงเหลืออยู่) จากยุคกลาง น้อยมาก การใช้ผ้าลายตารางในบริเตนระหว่างผ้าลายตารางฟอลเคิร์กในศตวรรษที่ 3 และตัวอย่าง งานเขียน และงานศิลปะในศตวรรษที่ 16 นั้นไม่ชัดเจน^{[ 158 ] [ 159 ]} Cosmo Innes (1860) เขียนว่า ตามชีวประวัติของนักบุญในยุคกลางชาวสกอตในศตวรรษที่ 7-8 "ใช้เสื้อคลุมหลากสีสัน ซึ่งเห็นได้ชัดว่าผลิตเองที่บ้าน" ^{[ 160 ]}จากความคล้ายคลึงกันของผ้าลายตารางที่ใช้โดยตระกูลต่างๆ รวมถึงตระกูลMurray , SutherlandและGordonและประวัติการปฏิสัมพันธ์ของครอบครัวของพวกเขาตลอดหลายศตวรรษThomas Innes แห่ง Learneyประมาณการว่ารูปแบบ "ต้นกำเนิด" ระดับภูมิภาคที่มีรูปแบบทั่วไปมากกว่า อาจมีอายุย้อนไปถึงศตวรรษที่ 12 หรือ 13 ^{[ 161 ]}แต่นี่เป็นการคาดเดาค่อนข้างมาก เอกสารของเมืองอเบอร์ดีนในศตวรรษที่ 13 ห้ามมิให้นักบวชสวมเสื้อผ้าลายทาง ซึ่งอาจหมายถึงผ้าลายตารางหมากรุก^{[ 162 ]}

ในปี ค.ศ. 1333 ศิลปินโกธิค ชาวอิตาลี ซิโมเน มาร์ตินีและลิปโป เมมมีได้สร้างสรรค์ภาพเขียนบนแผ่นไม้ชื่อ “ การประกาศข่าวดีกับนักบุญมาร์กาเร็ตและนักบุญอันซานัส” ซึ่งใช้ สีเทมเพราและแผ่นทองคำเปลวภาพนี้ แสดง ให้เห็นอัครทูตสวรรค์กาเบรียลสวมเสื้อคลุมลายตาร์ตันโดยมีแสงสะท้อนสว่างตรงจุดที่ลายเส้นสีเข้มมาบรรจบกัน ซึ่งอาจสื่อถึงอัญมณีงานปักหรือการทอเพิ่มเติมนักประวัติศาสตร์ศิลปะถือว่าภาพนี้เป็นตัวอย่างของอิทธิพลจากสิ่งทอแบบ “ตาร์ตาร์” (มองโกล)และอาจไม่มีความเกี่ยวข้องกับผ้าตาร์ตันของสกอตแลนด์^{[ w ]}ผ้า “ตาร์ตาร์” มีลวดลายมากมายหลายแบบ ซึ่งซับซ้อนกว่าผ้าตาร์ตันทั่วไป (เช่น รายละเอียดที่ประณีตบนเสื้อคลุมของกาเบรียลในภาพเดียวกัน) ลวดลายประเภทนี้มีอิทธิพลอย่างมากต่อศิลปะอิตาลีในศตวรรษที่ 14

มีภาพวาดจากทวีปยุโรปอีกหลายภาพที่แสดงถึงเสื้อผ้าที่มีลักษณะคล้ายผ้าลายตารางหมากรุกจากยุคเดียวกันนี้ (ย้อนไปถึงศตวรรษที่ 13 ด้วยซ้ำ) แต่ส่วนใหญ่แสดงให้เห็น ลวดลาย ตารางหมากรุกพื้นฐาน สองสีที่เรียบง่าย หรือ (เช่น ตัวอย่าง ภาพการประกาศของมาร์ตินีและเมมมี) สี่เหลี่ยมจัตุรัสขนาดใหญ่ที่ทำจากเส้นบางๆ สีหนึ่งบนพื้นหลังอีกสีหนึ่ง ภาพเหล่านั้นอาจเป็นการปักหรือการเย็บปะติดปะต่อมากกว่าผ้าลายตารางหมากรุกที่ทอขึ้น ดูเหมือนว่าจะไม่มีหลักฐานใดๆ ในบันทึกที่หลงเหลืออยู่เกี่ยวกับการนำเข้าผ้าลายตารางหมากรุกจากสกอตแลนด์ในช่วงเวลานี้ ในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 14 ศิลปินที่รู้จักกันในนาม "ปรมาจารย์แห่งเอสตามาริอู " (ในแคว้นกาตาลุญญา ประเทศสเปน) ได้วาดภาพแท่นบูชาของนักบุญวินเซนต์รายละเอียดอย่างหนึ่งคือชายคนหนึ่งสวมเสื้อคลุมยาวสีแดงครึ่งหนึ่งและผ้าลายตารางหมากรุกสามสีที่ซับซ้อนอีกครึ่งหนึ่ง ซึ่งคล้ายกับผ้าลายตารางหมากรุกของสกอตแลนด์ที่ปรากฏในหลักฐานในภายหลังมาก

เซอร์ฟรานซิส เจมส์ แกรนต์ลอร์ดไลออนคิงออฟอาร์มส์ในช่วงกลางศตวรรษที่ 20 ตั้งข้อสังเกตว่าบันทึกแสดงให้เห็นว่ามีการสวมใส่ผ้าลายตาร์ตันในสกอตแลนด์มาตั้งแต่ปี 1440 ^{[ 163 ]}อย่างไรก็ตาม ไม่ชัดเจนว่าเขาอ้างถึงบันทึกใด และนักวิจัยคนอื่นๆ ในภายหลังก็ไม่ได้ยืนยันวันที่ดังกล่าว

ตัวอย่างผ้าทาร์ทันขนแกะย้อมสีที่ซับซ้อนที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ในสกอตแลนด์ (ไม่ใช่แค่ลายตารางธรรมดา) ได้รับการพิสูจน์โดยการหาอายุด้วยคาร์บอนกัมมันตรังสีว่ามีอายุตั้งแต่ศตวรรษที่ 16 รู้จักกันในชื่อ "ผ้าทาร์ทันเกลนแอฟฟริก" ซึ่งถูกค้นพบในช่วงต้นทศวรรษ 1980 ในบึงพีทใกล้กับเกลนแอฟฟ ริก ในที่ราบสูงสกอตแลนด์ สีที่ซีดจางของมันประกอบด้วยสีเขียว น้ำตาล แดง และเหลือง วัตถุโบราณขนาด 55 ซม. × 42 ซม. (22 นิ้ว × 17 นิ้ว)นี้ ได้รับการยืมมาจาก Scottish Tartans Authorityและจัดแสดงที่ พิพิธภัณฑ์ V&A Dundeeในเดือนเมษายน 2023 ^{[ 147 ] [ 164 ] [ 165 ] [ 166 ] [ x ]}      

การอ้างอิงเป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดที่กล่าวถึงผ้าลายตารางหมากรุกโดยชื่อนั้น ปรากฏอยู่ในบัญชีของเหรัญญิกแห่งสกอตแลนด์ ในปี ค.ศ. 1532–33 : " Ane uthir tartane galcoit gevin to the king be the Maister Forbes " ('เสื้อคลุมผ้าลายตารางหมากรุกอีกตัวหนึ่งที่มอบให้แก่กษัตริย์โดยมาสเตอร์ฟอร์บส์') ^{[ 4 ]}ไม่นานหลังจากนั้นก็มีบันทึกเกี่ยวกับเสื้อผ้าที่ทำโดยโทมัส อาร์เธอร์สำหรับกษัตริย์เจมส์ที่ 5 แห่งสกอตแลนด์ ในปี ค.ศ. 1538 ซึ่งรวมถึง " heland tertane to be hoiss " ('ผ้าลายตารางหมากรุกไฮแลนด์สำหรับกางเกง ') ^{[ 167 ] [ 168 ] [ 169 ] [ y ]}ผ้าลายตารางหมากรุกปรากฏให้เห็นก่อนหน้านั้นเล็กน้อย กวีวิลเลียม ดันบาร์ (ประมาณ ค.ศ.  1459  – ประมาณ ค.ศ.  1530) กล่าวถึง " Five thousand ellis ... Of Hieland pladdis " ^{[ 170 ]} ภาพ ที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ของชาวไฮแลนด์ที่สวมใส่เสื้อผ้าที่น่าจะหมายถึงผ้าลายตารางหมากรุกคือภาพสีน้ำของลูคัส เดอ เฮียร์ ในช่วงปี 1567–80 ซึ่งแสดงให้เห็นชายคนหนึ่งสวมเสื้อคลุมสีเหลืองมีเข็มขัดและจีบ มีลายตารางหมากรุกเส้นบางๆ เสื้อคลุมสีแดงอ่อน และกางเกงขาสั้นสีน้ำเงินรัดรูป (ซึ่งเป็นแบบเดียวกับที่พบในงานศิลปะไอริชในยุคนั้น) พร้อมกับ ดาบ เคลย์มอร์และมีดสั้น [ ^{171 ] ภาพ}นี้ดูคล้ายกับภาพประกอบผ้า "ทาร์ทาร์" ในยุคกลาง ดังนั้นจึงไม่สามารถแน่ใจได้ว่าเป็นผ้าลายตารางหมากรุกที่แท้จริง ในช่วงปลายศตวรรษที่ 16 มีการอ้างอิงถึงผ้าลายทางหรือลายตารางหมากรุกจำนวนมาก กล่าว กันว่าลวดลายที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังคงผลิตอยู่ในปัจจุบัน (แม้ว่าจะไม่ได้ใช้อย่างต่อเนื่อง) คือลายตาร์ตันของเขตเลนน็อกซ์^{[ 172 ]} (ซึ่งถูกนำมาใช้เป็นลายตาร์ตันประจำตระกูลเลนน็อกซ์ ด้วย ) ^{[ 173 ]}ซึ่งกล่าวกันว่า D. W. Stewart ได้ทำซ้ำ ในปี 1893 จากภาพเหมือนของมาร์กาเร็ต ดักลาสเคาน์เตสแห่งเลนน็อกซ์ ซึ่งมีอายุราวปี 1575 ^{[ 174 ]}อย่างไรก็ตาม ดูเหมือนว่านี่จะเป็นเพียงตำนาน เนื่องจากไม่มีนักวิจัยลายตาร์ตันหรือนักประวัติศาสตร์ศิลปะสมัยใหม่คนใดระบุภาพเหมือนดังกล่าวได้ และภาพเหมือนจริงที่เก่าแก่ที่สุดที่รู้จักกันของผู้หญิงในชุดลายตาร์ตันนั้นมีอายุเก่าแก่กว่ามาก คือราวปี 1700 ^{[ 175 ]}ภาพเหมือนของมาร์กาเร็ตที่ยังคงเหลืออยู่แสดงให้เห็นว่าเธอสวมชุดกำมะหยี่และผ้าไหมปักดิ้นทอง^{[ 176 ]}

กล่าวกันว่าผ้าลายตารางและชุดไฮแลนด์ในยุคเอลิซาเบธ ได้กลายเป็นสิ่งที่ ไม่มีชนชั้น^{[ z ]} โดยสวมใส่ในไฮแลนด์โดยทุกคนตั้งแต่ ขุนนาง ชั้นสูงไปจนถึงชาวนาสามัญ^{[ 182 ]}อย่างน้อยก็ในช่วงปลายศตวรรษที่ 16 นักประวัติศาสตร์จอห์น เมเจอร์เขียนไว้ในปี 1521 ว่าเป็นชนชั้นสูง รวมถึงนักรบ ที่สวมใส่ผ้าลายตาราง ในขณะที่สามัญชนในหมู่พวกเขาสวมใส่ผ้าลินิน ซึ่งแสดงให้เห็นว่าผ้าขนสัตว์เป็นของฟุ่มเฟือย^{[ 183 ]}แต่ในปี 1578 บิชอปจอห์น เลสลีย์แห่งรอสส์ เขียนว่าผ้าลายตารางคาดเข็มขัดเป็นเครื่องแต่งกายทั่วไปของชาวไฮแลนด์ทั้งคนรวยและคนจน โดยขุนนางสามารถซื้อผ้าลายตารางขนาดใหญ่กว่าและมีสีสันมากกว่าได้^{[ 180 ]} (ต่อมา เบิร์ต (1726) ก็เขียนถึงสุภาพบุรุษที่มีผ้าลายตารางขนาดใหญ่กว่าสามัญชนด้วย) ^{[ 19 ]}หากสีสื่อถึงความแตกต่าง ก็เป็นความแตกต่างทางชนชั้นทางสังคม ไม่ใช่ทางตระกูล^{[ 184 ]} DW Stewart (1893) ระบุว่าการเปลี่ยนแปลงจากผ้าลินินไปสู่ผ้าขนสัตว์นั้นเกิดจากการผลิตที่แพร่หลายมากขึ้นและ "ความมั่งคั่งที่เพิ่มขึ้นของประชาชน" ^{[ 180 ]}

นักเขียนหลายคนในยุคนั้นได้เปรียบเทียบเครื่องแต่งกายของชาวไอริชและชาวไฮแลนด์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการสวมเสื้อเชิ้ตยาวสีเหลืองที่เรียกว่าléineหรือเสื้อเชิ้ตสีเหลือง (แม้ว่าอาจจะไม่ได้ย้อมด้วยหญ้าฝรั่น นำเข้าที่มีราคาแพงก็ตาม ) ^{[ 185 ]}ซึ่งสวมทับด้วยเสื้อคลุม (ผ้าคลุม) และบางครั้งก็สวมทับด้วยกางเกงขายาว^{[ 186 ]}ยังไม่เป็นที่แน่ชัดว่าเสื้อคลุมเหล่านี้ทำจากผ้าลายตารางในไฮแลนด์เป็นครั้งแรกเมื่อใด แต่ผ้าที่มีลักษณะเฉพาะนี้ดูเหมือนจะได้รับการกล่าวถึงเป็นครั้งแรกในศตวรรษที่ 16 โดยเริ่มจากเมเจอร์ (1521) ในปี 1556 ฌอง เดอ โบเกนักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศสผู้เห็นเหตุการณ์ทหารสก็อตแลนด์ในการล้อมเมืองแฮดดิงตัน ในปี 1548 ได้แยกแยะชาวโลว์แลนด์ออกจาก "คนป่าเถื่อน" แห่งไฮแลนด์ และเขียนถึงคนหลังว่าสวมเสื้อเชิ้ตย้อมสี "และผ้าคลุมบางๆ ที่ทำจากขนสัตว์หลากสี" ^{[ 187 ] [ 188 ] [ 189 ]}จอร์จ บูคานันเขียนไว้ในปี 1582 ว่า "ผ้าลายสก็อตหลากสี" มีประเพณีมายาวนาน แต่แฟชั่นของชาวไฮแลนด์ในยุคของเขาส่วนใหญ่เปลี่ยนไปเป็นลวดลายที่เรียบง่ายกว่า โดยเฉพาะโทนสีน้ำตาล เพื่อการพรางตัวในทางปฏิบัติ^{[ 190 ] [ aa ]}ไฟนส์ มอรีสันเขียนไว้ในปี 1598 (ตีพิมพ์ในปี 1617) ว่าผู้หญิงชาวไฮแลนด์ทั่วไปสวมใส่ " plodan " ซึ่งเป็น " ผ้าเนื้อหยาบ สองหรือสามสี ทอเป็นลายตารางหมากรุก " ^{[ 193 ]}

ผ้าลายตาร์ตันมีลักษณะการทอที่หนาแน่น ต้องใช้ทักษะและอุปกรณ์เฉพาะทาง โดยทั่วไปแล้วผ้าลายตาร์ตันไม่ได้เป็นงานของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง แต่เป็นอุตสาหกรรมในครัวเรือนยุคแรกๆในไฮแลนด์ ซึ่งมักเป็นกิจกรรมร่วมกันที่เรียกว่า คาลานาส (calanas) รวมถึงประเพณีการร้องเพลงพื้นบ้านที่เกี่ยวข้อง โดยมีอาชีพเฉพาะทางที่เกี่ยวข้องหลายอย่าง (คนหวีขนแกะ คนย้อมคนทอ คนม้วนด้ายคนทอผ้า)ในหมู่คนในหมู่บ้าน ทำงานพาร์ทไทม์หรือเต็มเวลา^{[ 195 ]}โดยเฉพาะผู้หญิง^{[ 196 ] [ ac ]}เครื่องปั่นด้ายเป็นเทคโนโลยีที่เข้ามาในไฮแลนด์ช้า และผ้าลายตาร์ตันในยุคนี้ทอจากเส้นด้ายปั่นละเอียด (แต่ค่อนข้างไม่สม่ำเสมอ) ที่ปั่นด้วยมือบนแกนปั่นด้ายแบบดรอปสปิน เดิ ล^{[ 6 ]}การค้าผ้าลายตาร์ตันในยุคนั้นมีศูนย์กลางอยู่ที่อินเวอร์เนสส์ซึ่งบันทึกทางธุรกิจในยุคแรกๆ เต็มไปด้วยการอ้างอิงถึงสินค้าผ้าลายตาร์ตันมากมาย^{[ 199 ]}ลวดลายผ้าทาร์ตันมีความเกี่ยวข้องอย่างหลวมๆ กับช่างทอผ้าในพื้นที่เฉพาะ ซึ่งส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากความแตกต่างของความพร้อมของสีย้อมธรรมชาติ^{[ 94 ] [ 200 ] [ 92 ] [ 201 ]}และเป็นเรื่องปกติที่ชาวไฮแลนด์จะสวมใส่สิ่งใดก็ตามที่หาได้^{[ 9 ]}บ่อยครั้งที่สวมใส่ผ้าทาร์ตันหลายแบบพร้อมกัน^{[ 202 ] [ ad ]}ผ้าทาร์ตันยุคแรกที่พบในชายฝั่งตะวันออกของสกอตแลนด์มักใช้สีแดงมากกว่า อาจเป็นเพราะการค้าสีย้อมโคชินีล สีแดงระหว่างทวีปยุโรปทำได้ง่ายกว่า ในขณะที่ผ้าทาร์ตันทางตะวันตกมักใช้สีน้ำเงินและสีเขียวมากกว่า เนื่องจากมีสีย้อมในท้องถิ่น^{[ 174 ]}ค่าใช้จ่ายที่สูงกว่าของสีย้อมสีแดงอาจทำให้มันกลายเป็นสัญลักษณ์แสดงสถานะ^{[ 204 ]}ผ้าทาร์ตันแพร่กระจายออกไปนอกไฮแลนด์บ้าง แต่ก็ไม่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง สมัชชาใหญ่แห่งคริสตจักรแห่งสกอตแลนด์ในปี ค.ศ. 1575 ห้ามมิให้บาทหลวงและผู้อ่านของคริสตจักร (และภรรยาของพวกเขา) สวมใส่ผ้าลายสกอตและเสื้อผ้า " หรูหรา " อื่นๆ ^{[ 205 ] [ 206 ]}ในขณะที่สภาเมืองอะเบอร์ดีน "เขตที่ไม่ใช่ไฮแลนด์เลย" ในปี ค.ศ. 1576 ห้ามการสวมใส่ผ้าลายสกอต (น่าจะหมายถึงผ้าลายสกอตแบบมีเข็มขัด) ^{[ 207 ]} 

บันทึกของชาวไอริชในปี 1594 โดยLughaidh Ó Cléirighเกี่ยวกับทหารรับจ้างชาวสก็อตในไอร์แลนด์ได้อธิบายผ้าลายสก็อตแบบมีเข็มขัดไว้อย่างชัดเจนว่า "เสื้อผ้าลายจุดที่มีสีสันมากมายห้อยเป็นจีบยาวถึงน่อง โดยมีเข็มขัดคาดเอวทับเสื้อผ้า" ^{[ 208 ]}การตั้งถิ่นฐานในยุคแรกๆ ที่จัดตั้งโดยเอกชน(อาณานิคม) และการตั้งถิ่นฐานของรัฐบาลในอัลสเตอร์ ในภายหลัง ได้นำการทอผ้าลายสก็อตมาสู่ไอร์แลนด์เหนือในช่วงปลายศตวรรษที่ 16 ถึงต้นศตวรรษที่ 17 ^{[ 209 ]}ผู้ตั้งถิ่นฐานใหม่จำนวนมากเป็นชาวสก็อต และพวกเขาร่วมกับประชากรที่ตั้งรกรากอยู่ที่นั่นมานานหลายศตวรรษโดยทหารรับจ้างและผู้อพยพอื่นๆ ในปี 1956 ผ้าลายสก็อตไอริชที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ถูกค้นพบในดินร่วนปนพีทนอกเมืองดังกิเวนในไอร์แลนด์เหนือในรูปแบบของกางเกง ลายสก็อต พร้อมกับเสื้อผ้าอื่นๆ ที่ไม่ใช่ลายสก็อต^{[ 210 ]}มันถูกเรียกว่า "ผ้าทาร์ตันดันกิเวน" หรือ "ผ้าทาร์ตันอัลสเตอร์" ^{[ 211 ]}ตัวอย่างถูกกำหนดอายุโดยใช้พาลินวิทยาเป็นประมาณ ค.ศ.  1590–1650 ^{[ 212 ] [ 213 ]} (ดินที่ล้อมรอบผ้าอิ่มตัวด้วยละอองเรณูจากต้นสนสก็อตซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่นำเข้าอัลสเตอร์จากสกอตแลนด์โดยผู้ตั้งถิ่นฐาน) ^{[ 214 ] [ 18 ]}ตามที่ผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งทอทางโบราณคดีออเดรย์ เฮนชอลล์ กล่าว ผ้าผืนนี้น่าจะทอในเคาน์ตีโดเนกัลประเทศไอร์แลนด์ แต่กางเกงตัดเย็บในที่ราบสูงสกอตแลนด์^{[ 214 ] [ 215 ]}ด้วยค่าใช้จ่ายที่สูง บ่งบอกถึงบุคคลที่มีฐานะ^{[ 216 ]}อาจเป็นกัลโลว์กลาส^{[ 212 ]}เฮนชอลล์ได้จำลองผ้าทาร์ตันนี้สำหรับการจัดแสดงในปี 1958 ^{[ 214 ] [ 18 ]}ได้รับความนิยม (และได้รับการส่งเสริมอย่างมาก) ในฐานะผ้าลายตาร์ตันประจำเขตของอัลสเตอร์^{[ 18 ]} (ทั้งในรูปแบบที่ซีดจาง เหมือนที่พบ^{[ 217 ]}และโทนสีสดใสที่พยายามจำลองสิ่งที่อาจมีลักษณะดั้งเดิม) ^{[ 218 ]}และดูเหมือนว่าจะเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการสร้างผ้าลายตาร์ตันประจำเขตของไอร์แลนด์เพิ่มเติมในภายหลัง^{[ 18 ] [ 219 ]}แทบไม่มีหลักฐานใดๆ ในแหล่งข้อมูลในยุคนั้นที่บ่งชี้ว่าชาวไอริชมักสวมผ้าลายตารางหมากรุก แหล่งข้อมูลเพียงแหล่งเดียวที่อาจตีความได้ว่าสนับสนุนแนวคิดนี้คือWilliam Camdenซึ่งเขียนไว้ในBritannia ของเขา (อย่างน้อยก็ตั้งแต่ฉบับปี 1607) ว่า "ชาวไฮแลนด์ ...สวมเสื้อคลุมลายทางตามแบบชาวไอริช" ^{[ 220 ] [ 221 ] [ ae ]}

ภาพที่ เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ซึ่ง แสดง ถึงชาวไฮแลนด์ในชุดลายตาร์ตัน อย่างไม่คลุมเครือ คือภาพสีน้ำ ซึ่งมีอายุราวปี ค.ศ.  1603–1616 และถูกค้นพบอีกครั้งในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 โดยHieronymus Tielschหรือ Tielssch ภาพนี้แสดงให้เห็นผ้าลายตาร์ตันของผู้ชายที่คาดเข็มขัด และผ้าลายตาร์ตันของผู้หญิง (arisaid, earasaid ) ที่สวมเป็นผ้าคลุมไหล่หรือเสื้อคลุมทับชุดเดรส นอกจากนี้ยังแสดงให้เห็นถุงเท้าสั้นลายตารางและหมวกสีน้ำเงิน^{[ 194 ] [ 222 ] [ ab ]} กลุ่มตระกูลต่างๆ ได้จัดตั้งกองกำลัง อาสาสมัครขึ้นเองเป็นเวลานานและเริ่มตั้งแต่ปี ค.ศ. 1603 รัฐบาลอังกฤษเองก็ได้จัดตั้ง หน่วยทหารอาสาสมัคร ที่ไม่เป็นทางการในไฮแลนด์ ซึ่งรู้จักกันในชื่อIndependent Highland Companies (IHCs) ^{[ 223 ]}เนื่องจากเป็นชาวไฮแลนด์ พวกเขาน่าจะสวมใส่ผ้าลายตาร์ตัน (ทหารรับจ้างชาวไฮแลนด์ในปี 1631 สวมใส่แน่นอน และ ICHs ก็สวมใส่ผ้าลายตาร์ตันในปี 1709 ^{[ 223 ]}และมีเครื่องแบบที่ทำจากผ้าลายตาร์ตันจริง ๆ ในปี 1725) ^{[ 224 ] [ 225 ] [ 226 ]}ผ้าลายตาร์ตันถูกใช้เป็นผ้าสำหรับตกแต่งรวมถึงผ้าม่านเตียงที่ปราสาทอาร์ดสตินชาร์ในปี 1605 ^{[ 227 ]}หลังจากมีการกล่าวถึง "เสื้อคลุมลายทาง" ของชาวไฮแลนด์ในหนังสือ Britannia ของแคมเดน ในปี 1607 ^{[ 220 ]}กวีจอห์น เทย์เลอร์ได้เขียนรายละเอียดเกี่ยวกับเครื่องแต่งกาย "ผ้าลายตาร์ตัน" ของชาวไฮแลนด์ใน หนังสือ The Pennyless Pilgrimage ในปี 1618 (ในแง่ที่โดยทั่วไปตรงกับสิ่งที่อธิบายและวาดภาพประกอบแม้กระทั่งสองศตวรรษต่อมา) เขาสังเกตว่าไม่เพียงแต่คนท้องถิ่นเท่านั้นที่สวมใส่ แต่ยังรวมถึงสุภาพบุรุษชาวอังกฤษที่มาเยือนด้วย^{[ af ] [ ag ]}สภาเมืองอะเบอร์ดีนได้ปราบปรามผ้าลายสก็อตอีกครั้งในปี 1621 คราวนี้เป็นการปราบปรามการใช้ผ้าลายสก็อตเป็นเครื่องประดับศีรษะของผู้หญิง^{[ 207 ]} และ ก่อนหน้านี้ในปี 1604 โบสถ์ในกลาสโกว์ ได้ห้ามการสวมใส่ผ้าลายสก็อตในระหว่างพิธี ^{[ 229 ]}คำตัดสินของสภาโบสถ์ที่คล้ายกันปรากฏขึ้นในเอลกินในปี 1624 ในคิงฮอร์นในปี 1642 และ 1644 และโมนิฟีธในปี 1643 โดยผ้าลายสก็อตของผู้หญิงถูกวิพากษ์วิจารณ์ในเชิงวรรณกรรมมากขึ้นในเอดินบะระในปี 1633 โดยวิลเลียม ลิธโกว์ [ ^{230 ] ใน}ปี 1622 ศาลบารอนแห่งเบรดัลเบนกำหนดราคาคงที่สำหรับความซับซ้อนที่แตกต่างกันของผ้าลายตารางและผ้าเรียบ^{[ 231 ]}

ในปี ค.ศ. 1627 กองทหารพลธนูชาวไฮแลนด์ที่สวมชุดลายตาร์ตันรับใช้ภายใต้เอิร์ลแห่งมอร์ตัน [ ^{232 ] มี}การจัดตั้งกองทหารอิสระเพิ่มขึ้นในปี ค.ศ. 1667 ^{[ 223 ]}ภาพแรกสุดของทหารสก็อตในชุดลายตาร์ตันคือภาพพิมพ์ทองแดง ในปี ค.ศ. 1631 โดยGeorg Köler (ค.ศ. 1600–1638) ซึ่งแสดงให้เห็นทหารรับจ้างชาวไฮแลนด์ในสงครามสามสิบปีในกองกำลังของGustavus Adolphusแห่งสวีเดน^{[ 233 ] [ 234 ]}ไม่นานหลังจากนั้น James Gordon บาทหลวงแห่งRothiemayได้เขียนไว้ในA History of Scots Affairs ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1637 ถึง 1641เกี่ยวกับผ้าลายตาร์ตันที่คาดเข็มขัดว่า " เสื้อคลุมหลวมๆ หลายชิ้นมีลายทางและสีตัดกัน ซึ่งพวกเขาคาดเข็มขัดหนังไว้ด้านข้าง.... " เขายังอธิบายถึงกางเกงขาสั้นและกางเกงขายาว ("trowzes") ด้วย^{[ 235 ]}แผนที่Scotia Antiqua ปี ค.ศ. 1653 โดยJoan Blaeuมีกรอบภาพที่แสดงภาพผู้ชายสวมกางเกงขายาวและผ้าลายสก็อตคาดเข็มขัด โดยลายสก็อตถูกวาดอย่างหยาบๆ ด้วยเส้นบางๆ บนพื้นหลังเรียบๆ^{[ 236 ]}และสำเนาที่มีอยู่หลายฉบับถูกระบายสีด้วยมือแตกต่างกันDaniel DefoeในMemoirs of a Cavalier (ประมาณ ค.ศ. 1720) เขียนโดยใช้ข้อมูลที่อาจมีอายุย้อนไปถึงสงครามกลางเมืองอังกฤษเกี่ยวกับชาวไฮแลนด์ที่บุกอังกฤษตอนเหนือในปี ค.ศ. 1639 ว่าพวกเขาสวม "เสื้อคลุม กางเกงขายาว และถุงเท้า ทำจากผ้าที่พวกเขาเรียกว่าผ้าลายสก็อต มีลายทางสีแดงและเหลือง พร้อมเสื้อคลุมสั้นสีเดียวกัน" ^{[ 237 ]}  

นอกจากการสวมผ้าลายสก็อตในโบสถ์ซึ่งในอดีตมักถูกตำหนิแล้ว เครื่องแต่งกายของผู้หญิงมักไม่ค่อยมีการบรรยาย (ยกเว้นในสมัยก่อนที่คล้ายกับของผู้ชาย) ^{[ ah ]}สำหรับผู้หญิงในที่ราบสูงและหมู่เกาะ ผ้าลายสก็อตที่คาดเข็มขัดนั้นเทียบเท่ากับผ้าลายสก็อตแบบมีเข็มขัด คืออาริซาอิด ( earasaid ) ซึ่ง เป็น ผ้าลาย สก็อตที่สามารถสวมเป็นผ้าคลุมไหล่ผืนใหญ่หรือพันเป็นชุดได้ เซอร์วิลเลียม เบรเรตันได้เขียนไว้ในปี 1634–35 (ตีพิมพ์ในปี 1844) เกี่ยวกับผู้หญิงในที่ราบต่ำในเอดินบะระว่า: "หลายคนสวม (โดยเฉพาะแบบที่ด้อยกว่า) ผ้าลายสก็อต ... ซึ่งคลุมศีรษะและปิดบังใบหน้าทั้งสองข้าง และจะยาวเกือบถึงพื้น แต่พวกเธอดึงขึ้นมาและสวมไว้ใต้แขน" เขายังรายงานอีกว่าผู้หญิงที่นั่นสวมใส่ "เครื่องแต่งกายและแฟชั่นที่แตกต่างกันหกหรือเจ็ดแบบ บางแบบใช้เพื่อแยกแยะแม่ม่าย ภรรยา และสาวใช้" ซึ่งรวมถึงชุดเดรส เสื้อคลุม/เสื้อคลุมยาว หมวกคลุมผมพร้อม ผ้าคลุม หน้าและปกคอระบาย แม้ว่าเขาจะไม่ได้กล่าวถึงลวดลายผ้าลายตารางในเครื่องแต่งกายเหล่านั้นโดยเฉพาะก็ตาม^{[ 239 ]}

แม้ว่าผ้าลายตารางยังคงผลิตในไฮแลนด์ในฐานะอุตสาหกรรมในครัวเรือน แต่ในปี ค.ศ. 1655 การผลิตได้ย้ายไปอยู่ที่อะเบอร์ดีนโดยผลิตที่นั่น "ในปริมาณที่มากกว่าที่อื่นใดในประเทศ" ^{[ 20 ]}แม้ว่าจะมีการผลิตในกลาสโกว์มอนโทรสและดันดี ด้วย โดยส่วนใหญ่ส่งออก^{[ 20 ]}อย่างน้อยในกลาสโกว์ การค้าบางส่วนเป็นการค้าผ้าลายตารางที่ผลิตในไฮแลนด์และหมู่เกาะเฮบริดีส และนำเข้ามาขายพร้อมกับหนังสัตว์และสินค้าอื่นๆ^{[ 20 ]}ริชาร์ด แฟรงค์ประทับใจกับการค้าในกลาสโกว์ จึงเขียนไว้ใน Northern Memoirsของเขาในปี ค.ศ. 1658 ว่าผ้าชนิดนี้เป็น "สินค้าหลักของประเทศนี้" ^{[ 240 ]}ในปี ค.ศ. 1662 นักธรรมชาติวิทยาจอห์น เรย์ได้เขียนถึง "ผ้าห่มหลากสีที่ [ชาวสกอต] เรียกว่า plad คลุมศีรษะและไหล่" และแสดงความคิดเห็นว่าชาวสกอตแม้แต่ชนชั้นล่างก็ "แต่งกายเหมือนสุภาพบุรุษ" เพราะธรรมเนียมในสมัยนั้นคือการใช้จ่ายอย่างฟุ่มเฟือยกับเสื้อผ้า^{[ 241 ]}ซึ่งเป็นธรรมเนียมที่ดูเหมือนจะย้อนกลับไปถึงปลายศตวรรษที่ 16 ^{[ 242 ]}โทมัส เคิร์ก จากยอร์กเชอร์ได้แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับกางเกงขายาว ผ้าคลุมไหล่ และอาจรวมถึงกระโปรงกิลต์ "สีลายตาราง" ในปี ค.ศ. 1677 ^{[ 243 ]} เนื้อหาเพิ่มเติมของเคิร์กได้รับการตีพิมพ์ในหนังสือ Early Travellers in Scotlandปี ค.ศ. 1891 ซึ่งแก้ไขโดยปีเตอร์ ฮูม บราวน์โดยบันทึก "การสวมใส่ plad" ในรูปแบบของผ้าคลุมไหล่แบบมีเข็มขัด กางเกงขายาว และถุงเท้า^{[ 244 ]}บทกวีของวิลเลียม เคลแลนด์ในปี 1678 กล่าวถึงนายทหารชาวสกอตที่สวมกางเกงขายาวและผ้าคลุมไหล่ และทหารที่สวมผ้าคลุมไหล่คาดเข็มขัด^{[ 245 ]}ในปี 1689 โทมัส มอเรอร์ นักบวชชาวอังกฤษประจำกองทหารสก็อตแลนด์ บรรยายถึงสตรีชาวโลว์แลนด์ที่มักสวมผ้าคลุมไหล่ แม้ว่าโดยทั่วไปแล้วจะแต่งกายเหมือนชาวอังกฤษก็ตาม^{[ 246 ]}

ภาพเหมือนจริงที่เก่าแก่ ที่สุดที่รู้จักในชุดผ้าลายสก็อตแบบไฮแลนด์คือผลงาน (ซึ่งมีอยู่สามเวอร์ชัน) โดยJohn Michael Wrightซึ่งแสดงให้เห็นผ้าลายสก็อตที่ซับซ้อนมาก ประกอบด้วยสีน้ำตาล สีดำ และสีแดงสองเฉด^{[ 247 ]}มีอายุราวปี ค.ศ.  1683 และเป็นภาพของ Mungo Murray บุตรชายของJohn Murray มาร์ควิสแห่ง Atholl ^{[ 248 ] [ ai ]}

ในปี ค.ศ. 1688 วิลเลียม ซาเชเวอเรลล์รองผู้ว่าการเกาะแมนได้เขียนถึงผ้าลายสก็อตของผู้หญิงแห่งมัลล์ในหมู่เกาะอินเนอร์เฮบริดีสว่า "ละเอียดกว่ามาก สีสันสดใสกว่า และช่องสี่เหลี่ยมใหญ่กว่าของผู้ชาย ... สิ่งนี้ใช้เป็นผ้าคลุมหน้า และคลุมทั้งศีรษะและลำตัว" ^{[ 250 ]}ในบทกวีThe Grameidใน ปี ค.ศ. 1691 ^{[ 251 ]}เจมส์ ฟิลิปแห่งอัลเมอรีโคลส ได้ บรรยายถึง ยุทธการคิลลีแครนกีในปี ค.ศ. 1689 ในลักษณะที่ดูเหมือนจะบ่งชี้ว่ากองกำลังทหารของบางเผ่ามีเครื่องแบบลาย สก็อตที่เป็นแบบเดียวกัน และนักประวัติศาสตร์บางคนได้ตีความเช่นนั้น^{[ 252 ] [ 253 ]}

จนกระทั่งต้นศตวรรษที่ 18 จึงมีรายงานว่ามีการใช้ลายตาร์ตันที่เป็นเอกภาพในระดับภูมิภาคเพียงพอที่จะระบุพื้นที่ต้นกำเนิดได้^{[ 158 ]}มาร์ติน มาร์ตินในหนังสือ A Description of the Western Islands of Scotland ที่ตีพิมพ์ในปี 1703 ได้เขียนไว้หลังจากบรรยายถึงกางเกงและผ้าลายตา ร์ตัน ที่มีเข็มขัด "หลากสีสัน...ที่น่าพึงพอใจสำหรับรสนิยมชั้นสูง " ว่าลายตาร์ตันสามารถใช้เพื่อแยกแยะผู้อยู่อาศัยในสถานที่ต่างๆ ได้^{[ aj ]}มาร์ตินไม่ได้กล่าวถึงการใช้รูปแบบพิเศษของแต่ละครอบครัวแต่อย่างใด 

ในปี ค.ศ. 1709 กองร้อยไฮแลนด์อิสระสวมใส่ชุดไฮแลนด์ทั่วไป ไม่ใช่เครื่องแบบลายตาร์ตันแบบใดแบบหนึ่งโดยเฉพาะ เพื่อให้กลมกลืนกับพลเรือนและตรวจจับการทรยศของจาโคไบต์ ได้ดียิ่งขึ้น ^{[ 223 ]}ในปี ค.ศ. 1713 กองร้อยพลธนูหลวง (หน่วยองครักษ์หลวงที่ก่อตั้งขึ้นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1676) ^{[ 256 ]}กลายเป็นหน่วยแรกที่รับใช้ราชบัลลังก์อังกฤษที่ใช้ลายตาร์ตันแบบใดแบบหนึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเครื่องแบบทางการ ทหารอาสาสมัครของตระกูลแกรนต์อาจสวมชุดลายตาร์ตันสีเขียวและแดง (รายละเอียดไม่ระบุ) ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1703–04 ^{[ 257 ] [ 174 ]}และสวมเครื่องแบบลายตาร์ตันแบบเดียวกันในปี ค.ศ. 1715 ^{[ 258 ]}แต่รูปแบบนี้ไม่หลงเหลืออยู่ และลายตาร์ตันของตระกูลแกรนต์ในปัจจุบันมีอายุเก่าแก่กว่ามาก^{[ 259 ]}

บันทึกเกี่ยวกับชายชาวไฮแลนด์ในปี 1711 ระบุว่าพวกเขาทั้งหมด รวมถึง "ผู้ที่มีฐานะดี" สวมผ้าลายสก็อตแบบมีเข็มขัด^{[ 260 ]}บันทึกในปี 1723 ชี้ให้เห็นว่าสุภาพบุรุษ อย่างน้อยเมื่อปะปนกับชาวอังกฤษ มักจะสวมกางเกงขายาวและถุงเท้าลายสก็อตพร้อมกับผู้ติดตามที่สวมผ้าลายสก็อตแบบมีเข็มขัด^{[ 260 ]}ซึ่งเบิร์ตก็สังเกตเห็นเช่นกัน^{[ 261 ]}กางเกงขายาวยังใช้งานได้จริงมากกว่าสำหรับการขี่ม้า^{[ 262 ]}นอกจากนี้ ในช่วงประมาณปี 1723 เสื้อแจ็กเก็ตสั้นลายสก็อต ซึ่งในภาษาเกลิกเรียกว่าcòta-goirid บางครั้งมีแขนเสื้อผ่าและสวมคู่กับเสื้อกั๊กที่เข้าชุดกัน ได้ปรากฏตัวครั้งแรกและเริ่มเข้ามาแทนที่ เสื้อคลุมสีพื้นเรียบๆที่นิยมสวมใส่กันทั่วไปในชุดของชาวยุโรปในยุคนั้น ในเครื่องแต่งกายของชาวไฮแลนด์ còta -goiridมักจะสวมใส่คู่กับกางเกงขายาวที่เข้าชุดกันและผ้าคลุมไหล่ลายสก็อตที่อาจจะเข้าชุดกันหรือไม่ก็ได้ แต่ก็สามารถสวมใส่คู่กับผ้าคลุมไหล่ลายสก็อตแบบมีเข็มขัดได้เช่นกัน^{[ 263 ] [ ak ]}

เอ็ม. มาร์ติน (1703) เขียนว่าผู้หญิงชาวเฮบริดีสที่ "ธรรมดา" ยังคงสวม ชุดคลุม/ชุดเดรสแบบอาริไซด์^{[ 264 ]}โดยอธิบายว่าเป็น "ผ้าลายสก็อตสีขาว มีแถบสีดำ สีน้ำเงิน และสีแดงเล็กๆ น้อยๆ ยาวจากคอถึงส้นเท้า และผูกไว้ที่หน้าอกด้วยหัวเข็มขัดเงินหรือทองเหลือง" ซึ่งบางแบบก็ประดับประดาอย่างสวยงาม เขากล่าวว่าพวกเธอยังสวมเข็มขัดที่ตกแต่งอย่างสวยงาม แขนเสื้อสีแดงสด และผ้าคลุมศีรษะทำจากผ้าลินิน^{[ 265 ]}มาร์ตินไม่ใช่แหล่งข้อมูลในยุคนั้นเพียงแหล่งเดียวที่เสนอว่าชุดนี้เป็นเครื่องแต่งกายของผู้หญิงทั่วไปเป็นหลัก โดยสุภาพสตรีชาวไฮแลนด์ชนชั้นสูงในศตวรรษที่ 18 มักจะสวมชุดราตรี ชุดเดรส และชุดขี่ม้า ที่ตัดเย็บอย่าง ประณีต ซึ่งมักทำจากวัสดุที่นำเข้า เช่นเดียวกับผู้หญิงชาวโลว์แลนด์และชาวอังกฤษ^{[ 175 ] [ 266 ]}บางครั้งชุดของสตรีชาวไฮแลนด์ก็เป็นเพียงแถบเส้นตรงแทนที่จะเป็นลายสก็อต ซึ่งเป็นผ้าที่เรียกว่าiomairt ( drugget ) ^{[ 175 ]}ตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 18 เมื่อผ้าอริไซด์ถูกละทิ้งมากขึ้นสำหรับเสื้อผ้าสตรีร่วมสมัย ในขณะที่ผู้ชายชาวไฮแลนด์ยังคงสวมผ้าลายสก็อตแบบมีเข็มขัด^{[ 267 ]}ผ้าลายสก็อตของผู้หญิงจึงลดขนาดลงเป็น "ฉากกั้น" ขนาดเล็กกว่า ซึ่งเป็นผ้าคลุมไหล่มีพู่ที่ใช้เป็นเครื่องประดับศีรษะและเครื่องประดับชุด^{[ 266 ]} "การยกระดับผ้าอริไซด์" ^{[ 175 ]} (วิลสันส์ยังคงผลิตสิ่งเหล่านี้ต่อไปในช่วงครึ่งแรกของศตวรรษที่ 19) ^{[ 175 ]}จอห์น แม็กกีใน หนังสือ A Journey Through Scotland (1723) เขียนถึงผู้หญิงชาวสก็อตที่สวมผ้าลายสก็อตคลุมศีรษะและลำตัวทับชุดสไตล์อังกฤษ และเปรียบเทียบการปฏิบัตินี้กับผู้หญิงในทวีปยุโรปที่สวมผ้าคลุมสีดำไปโบสถ์ ตลาด และงานอื่นๆ^{[ 246 ]}เอ็ดมันด์ เบิร์ตชาวอังกฤษที่ใช้เวลาหลายปีในและรอบๆ อินเวอร์เนส เขียนไว้ในปี 1727–1737 (ตีพิมพ์ในปี 1754) ว่าผู้หญิงที่นั่นก็สวมผ้าลายสก็อตเช่นกัน ทำจาก ขน แกะเนื้อ ดี หรือแม้แต่ผ้าไหมบางครั้งใช้คลุมศีรษะ และสวมยาวถึงข้อเท้าด้านใดด้านหนึ่ง เขากล่าวเสริมว่าในเอดินบะระ (ไกลออกไปทางตะวันออกเฉียงใต้) ก็มีการสวมใส่เช่นกัน โดยสุภาพสตรีจะแสดงจุดยืนทางการเมืองของตนว่าเป็นพรรควิกหรือพรรคทอรีโดยการเลือกด้านที่สวมยาว (แม้ว่าเขาจะจำไม่ได้ว่าด้านไหนเป็นด้านใด) ^{[ 268 ]}ในเอดินบะระ การไม่เห็นด้วยอย่างต่อเนื่องกับ " เครื่องแต่งกายที่ป่าเถื่อน "“ภาพของผู้หญิงที่สวมผ้าลายสก็อตคลุมศีรษะกลับมาปรากฏอีกครั้งในงานเขียนของวิลเลียม เมตแลนด์ ในปี ค.ศ. 1753 ผู้หญิงปรากฏตัวครั้งแรกในภาพวาดบุคคลที่รู้จักกันซึ่งสวมผ้าลายสก็อตราวปี ค.ศ.  1700 โดยภาพของราเชล กอร์ดอนแห่งอาเบอร์เกลดี ตัวอย่างที่เก่ากว่านั้นพบได้ในภาพวาดปี ค.ศ. 1742 และ 1749 โดยวิลเลียม มอสแมนพวกเขาแสดงให้เห็นผ้าลายสก็อต (ในลายสก็อตที่ไม่เหลือรอดมาเป็นลวดลายสมัยใหม่) ที่สวมหลวมๆ รอบไหล่โดยผู้ที่สวมชุดแฟชั่นแบบยุโรปทั่วไป^{[ 269 ]}ชุดผ้าลายสก็อตทั้งชุดปรากฏในภาพบุคคลช่วงกลางศตวรรษที่ 18 แต่ก็ไม่ค่อยพบเห็น^{[ 175 ]}ในยุคจาโคไบต์ บางครั้งผ้าลายสก็อตก็ถูกใช้เป็นเครื่องประดับ เช่น บนหมวก ผ้าลายสก็อตยังถูกสวมใส่เป็นส่วนหนึ่งของชุดแต่งงาน ผู้มีฐานะร่ำรวยบางครั้งมีชุดแต่งงานทั้งชุดเป็นผ้าลายสก็อต บางชุดทำจากผ้าไหม และถึงกับออกแบบผ้าลายสก็อตแบบกำหนดเองสำหรับงานแต่งงาน โดยทั่วไปจะอิงจากลวดลายที่มีอยู่แล้วโดยเปลี่ยนสี^{[ 266 ]}

ภาพเหมือนเริ่มเป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นสูงของไฮแลนด์ตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 18 ^{[ 271 ]}ผ้าที่คล้ายกับที่ใช้ใน ภาพเหมือนของ Mungo Murray ประมาณปี ค.ศ. 1683 ปรากฏใน ภาพเหมือน ของJohn Campbell แห่ง Glenorchy ใน ปี ค.ศ. 1708ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นผลงานของCharles Jervasและ ภาพเหมือน ของKenneth Sutherland, Lord Duffus ประมาณปี ค.ศ. 1712โดยRichard Waitt [ ^{272 ] รูป}แบบของผ้าลายตารางหมากรุกที่ "ยุ่ง" แต่เน้นสีน้ำตาลนี้ดูเหมือนจะค่อนข้างแพร่หลายในช่วงต้นศตวรรษที่ 18 และค่อนข้างแตกต่างจากลวดลายในภายหลัง^{[ 273 ]}เมื่อเวลาผ่านไป ลวดลายที่เด่นชัดขึ้นก็เริ่มมีบทบาทมากขึ้น เมื่อพิจารณาจากภาพเหมือนในภายหลังและตัวอย่างผ้าและเสื้อผ้าที่ยังหลงเหลืออยู่ ในช่วงต้นศตวรรษที่ 18 การผลิตผ้าลายตารางหมากรุก (และการทอผ้าโดยทั่วไป) มีศูนย์กลางอยู่ที่Bannockburn , Stirling ซึ่งเป็นที่ตั้งของ William Wilson & Son ผู้ทอผ้าลายตารางหมากรุกที่ในที่สุดก็มีบทบาทสำคัญ ก่อตั้งขึ้นประมาณปี ค.ศ. 1708 1765 ตั้งอยู่บนพื้นฐาน^{[ 274 ] [ am ]}  

จากการพิจารณาตัวอย่างที่หลงเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย สีผ้าลายตารางหมากรุกของพลเรือนที่โดดเด่นในยุคนี้ นอกเหนือจากสีขาว (ขนแกะที่ไม่ได้ย้อม) และสีดำแล้ว ยังเป็นสีแดงและสีเขียวเข้ม และสีน้ำเงินเข้ม ซึ่งไม่สม่ำเสมอในแต่ละพื้นที่ หากมีสีดำที่ดี สีน้ำเงินเข้มก็จะถูกใช้น้อยลง^{[ 6 ]}ลวดลายของผ้าลายตารางหมากรุกแบบไฮแลนด์ทั่วไปในยุคนั้น ดังที่แสดงในภาพเหมือน คือ สีแดงที่มีแถบสีเขียวและ/หรือสีน้ำเงินกว้าง บางครั้งก็มีลายตารางหมากรุกเส้นเล็กๆ^{[ 6 ] [ an ]}การวาดภาพสีน้ำมันเป็นเรื่องของชนชั้นสูง และผ้าลายตารางหมากรุก " ชุด ที่ดีที่สุดสำหรับวันอาทิตย์ " ที่มีพื้นสีแดงมักถูกสวมใส่เพื่อเป็นสัญลักษณ์แสดงสถานะ ตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 18 โดยทั่วไปแล้วสีย้อมจะทำจาก โคชินีล นำเข้าที่มี ราคาแพง^{[ 175 ] [ 276 ]}โดยทั่วไปแล้วสีเขียวและสีน้ำเงินจะเด่นกว่าเนื่องจากผลิตได้ง่ายกว่าด้วยสีย้อมที่หาได้ในท้องถิ่น ในขณะที่สีเหลือง^{[ ao ]}และสีแดงที่ผลิตได้ยากกว่ามักจะถูกเก็บไว้สำหรับเส้นลายตารางบางๆ^{[ 278 ]} (ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติที่ยังคงดำเนินต่อไป เช่น ในผ้าลายตารางของกองทัพและตระกูลต่างๆ จนถึงศตวรรษที่ 19 ) อย่างไรก็ตาม แม้แต่สีน้ำเงินที่ย้อมด้วยสีย้อมในท้องถิ่นก็มักจะถูกย้อมซ้ำด้วย ครามที่นำเข้าในปริมาณเล็กน้อยเพื่อให้ได้สีที่เข้มขึ้น^{[ 48 ]}

การประท้วงของฝ่ายสหภาพและการกบฏของจาโคไบต์

สนธิสัญญาและพระราชบัญญัติสหภาพ ใน ปีค.ศ. 1706–07 ซึ่งยกเลิกรัฐสภาแยกต่างหากของสกอตแลนด์ส่งผลให้ชาวสกอตแลนด์ตอนล่างจำนวนมากเริ่มใช้ผ้าลายตาร์ตันเป็นครั้งแรก เพื่อเป็นสัญลักษณ์ของการประท้วงต่อต้านสหภาพ^{[ 279 ] [ 280 ]}ไม่เพียงแต่ผู้ชายเท่านั้นที่สวมใส่ (โดยไม่คำนึงถึงชนชั้นทางสังคม) ^{[ 281 ]}แต่แม้แต่สุภาพสตรีผู้มีอิทธิพลในเอดินบะระ^{[ 279 ] [ 282 ]} ก็ยังสวมใส่กัน ไปจนถึงช่วงปี ค.ศ. 1790 ^{[ 283 ] ในช่วงต้นศตวรรษที่ 18}ยังมีความต้องการผ้าลายตาร์ตันในอังกฤษ เพื่อใช้สำหรับทำผ้าม่าน เครื่องนอน ชุดนอน ฯลฯ และช่างทอผ้าในนอริช นอร์ฟอล์ก และเมืองอื่นๆ ในอังกฤษบางแห่งพยายามเลียนแบบผลิตภัณฑ์ของสกอตแลนด์ แต่ถูกมองว่าเป็นตัวเลือกที่มีคุณภาพต่ำกว่า^{[ 260 ]}

นักรบที่มีประสิทธิภาพมากที่สุดสำหรับลัทธิจาโคไบต์คือกลุ่มตระกูลชาวสก็อตที่ให้การสนับสนุน ซึ่งนำไปสู่การเชื่อมโยงผ้าลายตาร์ตันและเครื่องแต่งกายแบบไฮแลนด์กับอุดมการณ์จาโคไบต์ในการฟื้นฟูราชวงศ์สจวร์ต คาทอลิกให้กลับคืน สู่บัลลังก์ของอังกฤษ สก็อตแลนด์ และไอร์แลนด์ ซึ่งรวมถึงกระโปรงกิลต์ขนาดใหญ่และกางเกงขายาว (trews) พร้อมเสื้อโค้ทขนาดใหญ่ ซึ่งโดยทั่วไปทำจากผ้าลายตาร์ตัน เช่นเดียวกับหมวกสีน้ำเงินรัฐสภาอังกฤษเคยพิจารณาที่จะห้ามผ้าลายตาร์ตันแบบมีเข็มขัดหลังจากการก่อกบฏของจาโคไบต์ในปี 1715แต่ก็ไม่ได้ทำ^{[ 284 ]}เครื่องแต่งกายแบบไฮแลนด์กลายเป็นเครื่องแบบของจาโคไบต์^{[ 283 ] [ 285 ]} แม้แต่เจ้าชายชา ร์ลส์ เอ็ดเวิร์ด สจวร์ต ("บอนนี่ พรินซ์ ชาร์ลี") เอง ก็สวมใส่ในช่วงกลางศตวรรษที่ 18 ^{[ 286 ] [ ap ]}ส่วนใหญ่ในภาพถ่ายโฆษณาชวนเชื่อ (ด้วยผ้าลายตาร์ตันที่ไม่สอดคล้องกัน) แต่ยังรวมถึงบันทึกของผู้เห็นเหตุการณ์ที่คัลโลเดนด้วย^{[ 292 ]}ในช่วงเวลานี้ บางครั้งมีการสวมผ้าลายสก็อตแบบมีเข็มขัดทับกางเกงและแจ็คเก็ตลายสก็อต (โดยไม่จำเป็นต้องเข้าชุดกัน) ^{[ 293 ]}

เบิร์ตเห็นด้วยราวปี ค.ศ.  1728 เช่นเดียวกับโรเบิร์ต เจมี สัน บรรณาธิการของเขาในปี ค.ศ. 1818 กับข้อสังเกตของบูคานันเมื่อปี ค.ศ. 1582 ที่ว่าผ้าลายตารางมักมีสีที่ตั้งใจให้กลมกลืนกับต้นเฮเธอร์และสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติอื่นๆ^{[ 294 ]}อย่างไรก็ตาม นี่อาจเป็นเพียงอคติของนักเขียนชาวอังกฤษในยุคนั้น อย่างน้อยก็ในช่วงกลางศตวรรษที่ 18 ตัวอย่างผ้าในยุคคัลโลเดนที่ยังหลงเหลืออยู่บางครั้งก็มีสีสันมาก ตัวอย่างหนึ่งคือลวดลายที่พบในเสื้อโค้ท (น่าจะเป็นของจาโคไบต์) ที่ทราบกันว่ามีอายุราวปี ค.ศ. 1745 แม้ว่าสีจะซีดจางเป็นสีเขียวมะกอกและสีน้ำเงินเข้ม แต่ลายปักนั้นเป็นลายที่โดดเด่นด้วยสีเขียว น้ำเงิน ดำ แดง เหลือง ขาว และฟ้าอ่อน (ในสัดส่วนที่ลดลง) แม้ว่าการประมาณลวดลายจะได้รับการตีพิมพ์ครั้งแรกใน D.  W. Stewart (1893) แต่สีและสัดส่วนนั้นไม่ถูกต้อง เสื้อโค้ทตัวเดิมถูกค้นพบและตรวจสอบอีกครั้งในปี 2550 ^{[ 295 ] [ 296 ]}ตัวอย่างคัลโลเดนที่ยังหลงเหลืออยู่อีกชิ้นหนึ่ง ส่วนใหญ่เป็นสีแดง มีแถบสีน้ำเงิน เขียว และดำกว้างๆ และมีเส้นลายตารางบางๆ ซ้อนทับอยู่บ้าง ประกอบด้วยผ้าลายตารางทั้งผืนที่ยังคงสภาพสมบูรณ์เกือบทั้งหมด ซึ่งเคยเป็นของจอห์น มัวร์ และได้บริจาคให้กับพิพิธภัณฑ์แห่งชาติสกอตแลนด์ในปี 2562 ^{[ 297 ]}

มีตำนานเล่าว่าผ้าลายตาร์ตันที่ยังคงมีอยู่ผืนหนึ่งถูกใช้โดยพวกจาโคไบต์เป็นเครื่องบ่งชี้ตัวตนแม้กระทั่งก่อน " ปี ค.ศ. 1815 " เรื่องราวนี้สามารถสืบย้อนไปถึง W.  &  A. Smith (1850) ในAuthenticated Tartans of the Clans and Families of Scotlandซึ่งพวกเขาอ้างว่ารูปแบบที่พวกเขาตีพิมพ์ได้รับมาจากผู้หญิงนิรนามที่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งอ้างว่าประเพณีของครอบครัวระบุว่าผ้าลายตาร์ตันนี้มีอายุย้อนไปถึงปี ค.ศ. 1712 นานก่อนที่เธอจะเกิด แต่ไม่มีหลักฐานใดๆ^{[ 31 ]}เรื่องเล่าที่ได้ยินมานี้ถูกนำมาเล่าซ้ำในภายหลังราวกับเป็นข้อเท็จจริงที่ทราบกันดีในหนังสือเล่มอื่นๆ เช่นWhat Is My Tartan? ของ Adam Frank ในปี ค.ศ. 1896 ^{[ 298 ]} และการแก้ไข Clans and Tartans of Scotlandของ Robert Bain ในปี ค.ศ. 1938 โดย Margaret MacDougall ในปี ค.ศ. 1974 [ ^{aq ] แม้แต่} Innes of Learney (1938) ผู้ซึ่งมักจะเชื่อคนง่ายก็ยังไม่เชื่อเรื่องนี้^{[ 301 ]}รูปแบบดังกล่าวมีอายุอย่างน้อยประมาณ ค.ศ.  1815–26 เนื่องจากได้รับการรวบรวมโดย สมาคมไฮแลนด์แห่งลอนดอน ในช่วงเวลานั้น^{[ 31 ]} แต่ไม่มีหลักฐานยืนยันที่แน่ชัดว่าพวกจาโคไบต์ใช้ผ้าลายตารางหมากรุกที่สม่ำเสมอ หรือแม้แต่ผ้าลาย ตารางหมากรุกที่ยังคงหลงเหลือมาจนถึงปัจจุบัน

กองร้อยไฮแลนด์อิสระได้รับการจัดตั้งขึ้นใหม่จากกลุ่มชนชาวสกอตที่ภักดีต่อราชวงศ์ฮันโนเวอร์ในช่วงปี 1725–29 ^{[ 302 ] [ ar ] [ 303 ]}ในครั้งนี้พวกเขาสวมชุดลายตาร์ตันสีน้ำเงิน ดำ และเขียว ซึ่งคาดว่ามีเส้นลายตารางที่แตกต่างกัน^{[ 304 ] [ 303 ] [ 224 ]}พวกเขาทั้งหมดถูกปรับให้ใช้ลายตาร์ตันเดียวในช่วงปี 1725–33 ^{[ 224 ] [ 226 ] [ 225 ] [ 305 ]} (ซึ่งเป็นรูปแบบที่อาจไม่คงอยู่จนถึงปัจจุบัน) ^{[ 174 ]}ดูเหมือนว่าลายตาร์ตันของเครื่องแบบจะเปลี่ยนเป็นลายตาร์ตันใหม่ ซึ่งปัจจุบันรู้จักกันในชื่อ Black Watch หรือ Government เมื่อกองร้อยต่างๆ รวมกันเป็น กรมทหาร ที่ 42 (Black Watch)ในปี 1739

การสั่งห้ามและการผลที่ตามมา

หลังจากความล้มเหลวของการก่อกบฏของจาโคไบต์ในปี 1745ความพยายามที่จะทำให้ไฮแลนด์สงบลงและลดทอนอำนาจทางวัฒนธรรมและการเมืองของกลุ่มชน^{[ 306 ] [ 307 ]}นำไปสู่พระราชบัญญัติการแต่งกายปี 1746ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของพระราชบัญญัติการสั่ง ห้าม เพื่อปลดอาวุธชาวไฮแลนด์ เนื่องจากเครื่องแต่งกายลายสก็อตของชาวไฮแลนด์มีความเชื่อมโยงเชิงสัญลักษณ์อย่างมากกับอุดมการณ์จาโคไบต์ที่แข็งกร้าว^{[ 308 ]}พระราชบัญญัตินี้ ซึ่งเป็นการย้อนกลับไปสู่ กฎหมายควบคุมการใช้จ่ายฟุ่มเฟือย ที่ถูกยกเลิกไปนานแล้ว^{[ 308 ]}ห้ามการสวมใส่เครื่องแต่งกายของชาวไฮแลนด์โดยผู้ชายและเด็กชายในสกอตแลนด์ทางเหนือของแม่น้ำฟอร์ธ ( ^เช่นในไฮแลนด์) ^{[ ]}ยกเว้นชนชั้นสูงเจ้าของที่ดิน^[ที่]และกองทหารไฮแลนด์ของกองทัพอังกฤษ^{[ 310 ]}กฎหมายนี้มีพื้นฐานมาจากการห้ามสวมใส่เสื้อผ้าแบบดั้งเดิมของชาวไอริชในราชอาณาจักรไอร์แลนด์ ในศตวรรษที่ 16 โดยฝ่ายบริหารปราสาทดับลิน^{[ 311 ]}เซอร์วอลเตอร์ สก็อตต์เขียนเกี่ยวกับพระราชบัญญัติการแต่งกายว่า: "การห้ามดังกล่าวเป็นความรู้ของมนุษยชาติ เนื่องจากเป็นการปลดเปลื้องชาวไฮแลนด์จากการแต่งกายซึ่งมีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับธรรมเนียมปฏิบัติของตระกูลและสงครามของพวกเขา" ^{[ 312 ]} 

ผ้าลายตารางที่บันทึกไว้ไม่นานหลังจากพระราชบัญญัติ (ดังนั้นจึงน่าจะเป็นรูปแบบที่ใช้ในยุคก่อนการห้าม) แสดงให้เห็นว่ารูปแบบทั่วไปถูกใช้ในพื้นที่กว้าง โดยมีการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยโดยช่างทอแต่ละรายตามรสนิยม^{[ 233 ]}ตัวอย่างเช่น ผ้าลายตารางที่ใช้ในปัจจุบันเป็นผ้าลายตารางหลัก (สีแดง) ของตระกูลแมคอินทอช^{[ 313 ]}ซึ่งบันทึกโดยสมาคมไฮแลนด์แห่งลอนดอนราวปี 1815 พบในรูปแบบต่างๆ จากเพิร์ธเชียร์และบาเดนอค ตามแนว เกรท เกลน ไปจนถึงล็อคมอย [ ^{233 ] สามารถ}พบกลุ่มอื่นๆ ดังกล่าวได้ เช่น กลุ่ม เมอร์เรย์ / ซัทเธอร์แลนด์ / กอร์ดอนที่มีศูนย์กลางอยู่ ที่ฮันท์ลีย์ ซึ่งได้ รับการวิเคราะห์ว่ามีความเกี่ยวข้องอย่างชัดเจนโดยอินเนสแห่งเลียร์นีย์ (1938) ^{[ 161 ]} – ซึ่งแตกต่างจากกลุ่มฮั น ท์ลีย์/ แมคเร / รอสส์ / แก รนต์ที่แตกต่างกันซึ่งระบุโดยทะเบียนผ้าลายตารางของสกอตแลนด์ และนักวิจัยผ้าลายตารางปีเตอร์ เอสเลีย แมคโดนั ลด์แห่งหน่วยงานผ้าลายตารางของสกอตแลนด์^{[ 314 ] [ 315 ]}แต่สการ์เล็ตต์ (1990) กล่าวว่า "รูปแบบเก่าที่มีอยู่มีจำนวนน้อยเกินไปที่จะอนุญาตให้ทำการศึกษารายละเอียดเกี่ยวกับการกระจายรูปแบบดังกล่าว" ทั่วทั้งไฮแลนด์^{[ 233 ]}ภาพเหมือนของยุคนั้นยังแสดงให้เห็นว่าผ้าลายตารางถูกผลิตขึ้นมากขึ้นโดยใช้ รูปแบบ เส้นด้ายยืนและเส้นด้ายพุ่งที่ เหมือนกันหรือเกือบเหมือนกัน ซึ่งก่อนหน้านี้ไม่ได้เป็นเช่นนั้นเสมอไป และผ้าลายตารางที่ใช้เป็นผ้าทวิลล์ละเอียด มีความหนาของเส้นด้ายยืนและเส้นด้ายพุ่งเท่ากัน ซึ่งยังคงใช้ในปัจจุบันสำหรับกระโปรงกิลต์^{[ 253 ] [ 271 ]} 

แม้ว่าพระราชบัญญัติการแต่งกายจะไม่ได้ห้ามผ้าลายตารางทั้งหมด^{[ 316 ]} (หรือปี่สก็อต หรือภาษาเกลิก) และผู้หญิง ขุนนาง และทหารยังคงสวมใส่ผ้าลายตาราง^{[ 317 ]}ก็ตาม แต่พระราชบัญญัตินี้ได้ตัดขาดประเพณีการสวมใส่ผ้าลายตารางในชีวิตประจำวันของชาวไฮแลนด์อย่างมีประสิทธิภาพ เนื่องจากบังคับให้สวมใส่เสื้อผ้าที่ไม่ใช่ของชาวไฮแลนด์ซึ่งเป็นที่นิยมในส่วนอื่นๆ ของยุโรปเป็นเวลาสองชั่วอายุคน^{[ 310 ] [ 318 ]} (แม้ว่าชาวไฮแลนด์บางคนจะฝ่าฝืนพระราชบัญญัตินี้^{[ 319 ] [ 320 ]}แต่ก็มีบทลงโทษทางอาญาที่รุนแรง) ^{[ 321 ]}มันมีผลทำให้เสียขวัญกำลังใจ^{[ au ]}และเป้าหมายของมาตรการนี้และมาตรการที่เกี่ยวข้องในการบูรณาการชาวไฮแลนด์เข้าสู่สังคมโลว์แลนด์และสังคมอังกฤษโดยรวม^{[ 311 ]}ประสบความสำเร็จอย่างมาก^{[ 308 ] [ 323 ]}ในช่วงทศวรรษ 1770 การแต่งกายของชาวไฮแลนด์ดูเหมือนจะสูญพันธุ์ไปเกือบหมดแล้ว^{[ 324 ]}อย่างไรก็ตาม การกระทำดังกล่าวอาจช่วย "ปลุกจิตสำนึกของตระกูล" ภายใต้การปราบปรามนั้นได้เช่นกัน^{[ 325 ]}ตระกูลชาวสก็อตในรูปแบบโรแมนติกจะกลับมาเฟื่องฟูอีกครั้งในยุค "ผ้าลายสก็อตของตระกูล" ซึ่งดำเนินมาตั้งแต่สมัยรีเจนซี (ปลายสมัยจอร์เจียน ) จนถึงสมัยวิกตอเรียน

ในระหว่างนั้น สตรีชาวจาโคไบต์ยังคงใช้ผ้าลายตาร์ตันอย่างมากมาย ทั้งสำหรับเสื้อผ้า (ตั้งแต่ชุดเดรสไปจนถึงรองเท้า) ผ้าม่าน และของใช้ในชีวิตประจำวัน^{[ 327 ] [ 317 ]}ในขณะที่ ภาพเหมือนของขุนนางตระกูลต่างๆ ในศตวรรษที่ 18 ซึ่งได้รับอิทธิพลจาก ลัทธิคลาสสิก (มักวาดนอกสกอตแลนด์) มักแสดงให้เห็นพวกเขาในชุดผ้าลายตาร์ตันและชุด "ไฮแลนด์" แต่ส่วนใหญ่เป็นรูปแบบทางทหารของฝ่ายภักดี ซึ่งเป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับข้อความของจาโคไบต์^{[ 328 ]}มันเป็นลางบอกเหตุถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญในทางการเมืองของผ้าลายตาร์ตันอย่างไรก็ตาม การใช้ผ้าลายตาร์ตันอย่างมากมายนี้อาจถูกมองว่าเป็นการกบฏในระดับหนึ่ง โดยชาว ไฮแลนด์ ที่ถูกทำให้เป็นรูปธรรมกลายเป็น "บุคคลผู้กล้าหาญและคลาสสิก ผู้สืบทอดคุณธรรมดั้งเดิม" ^{[ 329 ]}และในช่วงทศวรรษ 1760 ผ้าลายตาร์ตันก็เริ่มมีความเกี่ยวข้องกับสกอตแลนด์โดยทั่วไปมากขึ้น ไม่ใช่แค่ไฮแลนด์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในความคิดของชาวอังกฤษ^{[ 330 ]}

หลังจากมีการประท้วงอย่างมาก (เนื่องจากข้อห้ามนี้ใช้กับทั้งฝ่ายจาคอบไนต์และฝ่ายภักดี) พระราชบัญญัติการแต่งกายจึงถูกยกเลิกในปี 1782 โดยส่วนใหญ่เกิดจากความพยายามของสมาคมไฮแลนด์แห่งลอนดอน^{[ 332 ]}ร่างกฎหมายยกเลิกนี้เสนอโดยเจมส์ เกรแฮม มาร์ควิสแห่งเกรแฮม (ต่อมาคือดยุคแห่งมอนโทรส) ^{[ 333 ]}ชาวไฮแลนด์บางส่วนกลับมาสวมชุดแบบดั้งเดิมอีกครั้ง^{[ 334 ]}แต่โดยรวมแล้วชุดแบบนี้ถูกละทิ้งโดยชาวนาผู้สวมใส่ในอดีต และถูกนำไปใช้โดยชนชั้นสูงและชนชั้นกลางแทนในฐานะแฟชั่น^{[ 335 ]}ผ้าลายตารางได้ถูก "ย้ายทางวัฒนธรรมให้เป็นชุดที่งดงามหรือเป็นเครื่องแต่งกายของกองกำลังต่อสู้ที่แข็งแกร่งและมีประสิทธิภาพ" สำหรับราชบัลลังก์ ไม่ใช่สัญลักษณ์ของการกบฏโดยตรง^{[ 336 ]} R. Martin (1988) เรียกการเปลี่ยนแปลงนี้ว่า " การแยกสาขา ครั้งใหญ่ ในชุดผ้าลายตาร์ตัน" ^{[ 337 ]}ผ้าชนิดนี้ถูกละทิ้งไปเป็นส่วนใหญ่ (โดยถูกบังคับ) โดยชาวไฮแลนด์ดั้งเดิม จากนั้นจึงถูกนำไปใช้โดยกองทัพ และต่อมาโดยพลเรือนที่ไม่ใช่ชาวไฮแลนด์ ในช่วงที่มีการห้าม เทคนิคการปั่นและย้อมขนสัตว์แบบดั้งเดิมของชาวไฮแลนด์ และการทอผ้าลายตาร์ตันก็ลดลงอย่างมาก^{[ 94 ] [ 309 ] [ 103 ]}การผลิตผ้าลายตาร์ตันเชิงพาณิชย์จึงกลับมารวมศูนย์อยู่ที่โลว์แลนด์ ในหมู่บ้านโรงงานตามแนวชายขอบของไฮแลนด์^{[ 338 ]}ในหมู่บริษัทต่างๆ เช่น Wilsons of Bannockburn (ซึ่งเป็นผู้ผลิตรายใหญ่ในขณะนั้น) ^{[ 339 ]}พร้อมกับความต้องการผ้าลายตาร์ตันสำหรับชุดเครื่องแบบทหารที่ เพิ่มขึ้น ^{[ 340 ]}การทอผ้าลายตาร์ตันบางส่วนยังคงดำเนินต่อไปในไฮแลนด์^{[ 341 ] [ 342 ]}และยังได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นในช่วงปลายยุคจอร์เจียน^{[ 341 ]}ในยุคนี้ ผ้าลายตาร์ตันยังได้รับความนิยมในพื้นที่ราบต่ำ รวมถึงไฟฟ์และโลเธียนและศูนย์กลางเมืองเอดินบะระและสเตอร์ลิง [ ^{316 ] ตั้งแต่}ปี 1797 ถึง 1830 ^{[ 274 ]}วิลสันส์ได้ส่งออกผ้าลายตาร์ตันจำนวนมาก (สำหรับเสื้อผ้าทั้งชายและหญิง) ไปยังอาณานิคมของอังกฤษในเกรนาดาและจาเมกา ก่อน (ซึ่งวัสดุราคาไม่แพง ทนทาน และสีสันสดใสนี้เป็นที่นิยมสำหรับการทำเสื้อผ้าให้กับทาส ) ^{[338 ]}และมีลูกค้าในอังกฤษ ยุโรปเหนือและกลาง และต่อมาในอเมริกาเหนือและใต้ และแถบเมดิเตอร์เรเนียน ^{[ 343 ] [ 344 ]}อย่างไรก็ตาม เมื่อถึงปลายศตวรรษที่ 18 วิลสันส์ก็ประสบกับ "การแข่งขันที่ดุเดือด" (ในเรื่องผ้าลายตารางสำหรับพลเรือน) จากช่างทอผ้าชาวอังกฤษในเมืองนอริช ^{[ 345 ]}

เนื่องจากพระราชบัญญัติการแต่งกายไม่ได้บังคับใช้กับทหารหรือชนชั้นสูง ผ้าลายตารางจึงค่อยๆ กลายมาเกี่ยวข้องกับคนมีฐานะร่ำรวยมากกว่า ชาว ไฮแลนด์ผู้สูงศักดิ์^{[ 346 ] [ 347 ] [ 348 ]}ตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 18 จนถึงศตวรรษที่ 19 ^{[ 349 ]}พร้อมกับรูปแบบการแต่งกายที่ได้รับอิทธิพลจากทหารและแสดงถึงความรักชาติโดยทั่วไป^{[ 350 ]}ผ้าลายตารางและเครื่องแต่งกายแบบไฮแลนด์ที่ได้รับอิทธิพลจากทหารกำลังได้รับการฟื้นฟูในหมู่ผู้ที่ใส่ใจแฟชั่นทั่วสหราชอาณาจักร แม้แต่ในหมู่ผู้หญิงที่มีญาติเป็นทหาร^{[ 351 ]}กลุ่มตระกูล ลัทธิจาคอบิสต์ และการต่อต้านสหภาพ (ซึ่งไม่มีสิ่งใดเป็นภัยคุกคามต่อความไม่สงบในสังคมอีกต่อไป) ถูกมองด้วยความรู้สึกโหยหามากขึ้นเรื่อยๆ^{[ 182 ] [ 352 ] [ 353 ] [ 348 ]}โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังจากการสิ้นพระชนม์ของเจ้าชายชาร์ลส์ เอ็ดเวิร์ด สจวร์ต ในปี 1788 ^{[ 354 ]}แม้ว่ากองทหารไฮแลนด์จะพิสูจน์ความจงรักภักดีและคุณค่าของตนแล้วก็ตาม^{[ 348 ]}การนำเอาท่าทีแบบ" ไฮแลนด์ " ที่มีลวดลายสก็อต แบบพวกอนุรักษ์นิยมมาใช้ ^{[ 355 ]}ทำให้เกิดความรู้สึกหลังการรวมชาติและยอมรับความแตกต่างทางชาติ (และชนชั้นนำทางทหาร) จากส่วนที่เหลือของบริเตน โดยไม่คุกคามจักรวรรดิ^{[ 356 ]} แม้แต่พระเจ้า จอร์จที่ 4ในอนาคตก็ยังทรงสวมเครื่องทรงไฮแลนด์เพื่อไปงานเต้นรำสวมหน้ากากในปี 1789 ^{[ 357 ]}ในช่วงทศวรรษ 1790 ขุนนางบางส่วนได้ช่วยออกแบบผ้าลายตาร์ตันสำหรับใช้ส่วนตัว ตามบันทึกที่หลงเหลืออยู่จากวิลสันส์^{[ 182 ]}เจน (แม็กซ์เวลล์) กอร์ดอน ดัชเชสแห่งกอร์ดอนกล่าวกันว่า "ทรงนำผ้าลายตาร์ตันมาสู่ราชสำนัก ... โดยทรงสวมผ้าลายตาร์ตันของกองทหารแบล็กวอช ซึ่งพระโอรสของพระองค์เพิ่งได้รับการแต่งตั้ง" ในปี 1792 พระองค์ทรงจุดประกายแฟชั่นการสวมผ้าลายตาร์ตันในลอนดอนและปารีส แม้ว่าจะไม่รอดพ้นจากการล้อเลียนโดยผู้ที่ไม่เห็นด้วยก็ตาม^{[ 358 ]} 

R. Martin (1988) เขียนจาก มุมมอง ทางประวัติศาสตร์ว่าหลังจากพระราชบัญญัติการแต่งกาย: ^{[ 337 ]}

แนวคิดเรื่องเครื่องแต่งกายแบบไฮแลนด์ถูกเก็บไว้ในห้องใต้หลังคาทางประวัติศาสตร์ส่วนรวม เมื่อมีการฟื้นฟูขึ้นมาอีกครั้งในช่วงก่อนปี 1822 เครื่องแต่งกายแบบนี้ก็ถูกลืมไปโดยคนรุ่นหลังที่แต่งกายแบบพลเรือนประมาณสองหรือสามรุ่น และอาจจำได้ (แม้จะบิดเบือนไปบ้าง) ว่าเป็นเครื่องแต่งกายโบราณของชาวไฮแลนด์ ไม่ใช่เครื่องแต่งกายแบบชาวนาทั่วไปที่สวมใส่กันก่อนปี 1746 การห้ามใช้ผ้าลายตาร์ตันประสบความสำเร็จอย่างมาก แต่ก็เป็นปฏิปักษ์ต่อกระบวนการทางประวัติศาสตร์ตามธรรมชาติ จนกระตุ้นให้เกิดการกลับมาใช้ผ้าลายตาร์ตันอย่างรุนแรงอีกครั้ง โดยได้รับการรับรองจากความรู้สึกทางประวัติศาสตร์ที่ผิดเพี้ยนในศตวรรษถัดมา

เหตุการณ์วุ่นวายในสกอตแลนด์ช่วงศตวรรษที่ 18 ไม่เพียงแต่นำไปสู่การใช้ผ้าลายตารางหมากรุกในวงกว้างมากขึ้นเท่านั้น แต่ยังก่อให้เกิดผ้าลายตารางหมากรุกสองประเภทที่คงอยู่มาอย่างยาวนาน ได้แก่ ผ้าลายตารางหมากรุกประจำกรมทหาร และในที่สุดก็กลายเป็นผ้าลายตารางหมากรุกประจำตระกูลต่างๆ

Various writers on tartans have supported or opposed the idea of clans long using distinctive tartans as an identifying badge, interpreting the scarce evidence as suited their viewpoint.^[ay] Where one saw a militia uniform, or an individual noble's plaid, another saw a clan identifier. The 19th-century Celtic scholar John Francis Campbell of Islay was certain that while tartans in general were quite old, "uniform clan tartans are no older than clan regiments", a view backed by Haldane (1931) in a series of articles in The Scots Magazine,^[418] followed by many tartan writers later.

The earliest evidence summarised below could have been more a matter of militia uniform than clan-wide dress; a distinction in that era is difficult to be certain of today, because troops then were led by landed gentry and a unit was raised largely on its commander's land from his clansmen.^[az] Such definitional uncertainty could also apply to the 1691 Grameid poem;^[251] describing what appear to be some soldierly uniform tartans,^[ba] it could be reinterpreted as supporting an early notion of clan tartans, if one wanted to define that as 'what most of the men of a clan were wearing into battle'; Scarlett (1990) confirms that there has been "fiery argument" in favour of a clan tartans interpretation.^[253] However, Robert Jamieson (1818) reported that the "field dress" plaids of Highland men, for war and hunting, were different from their everyday dress – made of coarser material and using patterns intended to blend into natural surroundings, the cath dath or cath da' ('war colour').^[93][bb] This casts some doubt on interpretation of militia tartans as general clan tartans. Most of the later regimental uniform tartans (which did not become adopted as clan tartans until around the early 19th century or the late 18th in a few cases, when they did at all) were variations on the dark, green-based Black Watch tartan, as detailed above.

J. C. Thompson (1992) noted "a typical Victorian inclination to cite previous authors with little or no attempt to evaluate their statements .... Modern analysis cannot afford to be so uncritical."^[420] Scarlett (1990) relatedly observed:^[421]

Wishful proofs are found in profusion in the literature of tartan, early and late, and consist of stating an opinion as a fact and adding some more or less relevant historical reference in support, either implying or stating that this proves the point. That it proves nothing at all is neither here nor there, so long as the manner of the presentation is sufficiently authoritative; given this treatment the wildest theory will be accepted, copied from one book to the next and so enter tartan lore. It is almost axiomatic that the wilder the theory the more acceptable it will be ....

Even D. W. Stewart (1893), who had sometimes been sympathetic toward the idea of clan tartans existing before the 19th century, wrote:^[422]

Some ... assure us that the antiquity of the so-called clan patterns is very great, and many writers allege in general terms that these designs were used as a clan distinction from the earliest period. ... The halo of romance surrounding the Jacobite struggle inclined many, and still induces others, to accept as authentic and reliable, statements which in different circumstances would be more closely sifted. Thus it is that the tartans ... have won much favour, and those who find one represented as bearing their name accept it as their ancient clan pattern without the inconvenience of investigation, or of posing any awkward questions.

The Victorians also engaged in some imaginative invention. Aside from the outright forgery of the "Sobieski Stuarts" , another extreme case is Charles Rogers, who in his Social Life in Scotland (1884–86) fantastically claimed that the ancient Picts' figural designs – which were painted or tattooed on their bodies, and they went into battle nude ^[423]– must have been "denoting the families or septs to which they belonged" and thus "This practice originated the tartan of Celtic clans."^[424] Another asserted that tartan was invented around a thousand years ago by Saint Margaret of Scotland.^[424]

Aside from the unreliability of early writers (and later copiers of them), part of the confusion and debate about clan tartans comes down to definitions. Sir Thomas Innes of Learney, writing in 1938 and described as "immensely keen on [tartan] codification and the importance of it",^[425] was one of the firmest proponents of the idea of very old clan tartans (in the particular sense of 'patterns consistently used for a period by certain clans', not 'patterns named for certain clans and claimed by them to the present').^[bc] He held that some setts gradually became associated with particular families (clans and septs thereof) over time;^[426] clan territories had mostly become stable by the 16th century.^[427] D. W. Stewart's 1893 reference shows various cases of old district tartans later sometimes being identified for a time with specific families before 19th-century adoption of their own (usually different) clan tartans.^[bd] Innes of Learney wrote of clan tartans that (notwithstanding the unusual 1618 case covered below) "the tendency was rather to insist upon a similarity of general hue than on similarity of detail",^[430] a vague sense that is not what "clan tartan" usually refers to. He also reasoned that "it was not until about the 18th century that the clan tartans became conscious and acknowledged badges of identification".^[431] However, the surviving period source material lacks this "acknowledgement" and does not actually suggest broad adoption of formal clan tartans (with clan names, particularity of detail, and a symbolic, identifying intent) until the early 19th century.

The "Sobieski Stuarts" (1842) and later D. W. Stewart (1893) made much of some changes to the feu duty paid in woven cloth by locals of Noraboll on the island of Islay to their lords. In 1587, under the Macleans, the cloth was to be white, black, and green; in 1617, under the Mackenzies, the demanded cloth-rent changed to white, black, and grey. These writers were sure, without any further evidence, that this represented a change of clan tartans.^[432][be]

The only clear instance of a clan-based and specific livery tartan to an early date, rather than simply regional and later regimental uniformity, is found in a 1618 letter from Sir Robert Gordon of Gordonstoun (in the employ of the Earl of Sutherland) to Murray of Pulrossie, chieftain of the Murray branch in Sutherland but subordinate to the Earl of Sutherland, chief of Clan Sutherland (in turn recently become subordinate to the Gordon earls). The letter (rediscovered in 1909) requested Pulrossie "to remove the red and white lines from the plaides of his men so as to bring their dress into harmony with that of the other septs" of Sutherland.^[404] The letter does not specify the tartan to which to conform; there have been sharply conflicting interpretations, and it is not even certain that it was a tartan that survived to the present.^[bf]

A case of general colour-matching: In 1703–04, the chief of Clan Grant ordered that his "fencible" men obtain clothing in red and green tartan^[257] (vaguely described as "broad springed"^[257] but not specified in detail).^[174] The material seems not to have been provided by Grant for them in a centralised way, but left to each man to furnish by his own means (on penalty of a fine).^[257] "He did not order them to wear the 'Clan Grant Tartan', as one would expect if such a tartan existed at that time."^[440] Some of the modern Grant tartans also use red and green; one was designed by Wilsons of Bannockburn in 1819 as "New Bruce" and shortly adopted by both Grant of Redcastle^[441] and Clan Drummond;^[442] one was reconstructed from an 1838 portrait;^[443] another first appeared in the dubious Vestiarium Scoticum of 1842^[444][445]; and so on – none with pre-19th-century history. Nevertheless, D. W. Stewart (1893) proclaimed on this thin material that here was "a complete chain of evidence ... of the existence of a uniform clan pattern at the very start of the eighteenth century" – despite his own observation that portraits of leading members of the Grant family in this era do not show them wearing consistent tartans,^[257][253] much less ones that agree with modern "official" Grant tartans.^{[406][446][bh]} Scarlett (1990), though thinking this presaged "the Clan Tartan Idea", notes that "had the men of Strathspey been accustomed to wearing uniform tartans it would not have been necessary to order them to do so"^[253] (twice over). He also observes that the lairds of Grant in this period were unusually bent on uniformity, one of them even issuing moustache regulations for clansmen;^[253] the Grant red-and-green order cannot be taken as typical of everyday Highland practice. Telfer Dunbar (1979) notes that Highland military discipline hardly existed: "To these independent Highland chieftains restraint of any kind was irksome and unbearable, and to impose any rigid military discipline on their followers ... [was] found to be impossible."^[447] Nevertheless, Mackay (1924) corroborates Grant militia wearing a livery tartan in 1715.^[258]

In 1718, Allan Ramsay (the writer, father of the artist by the same name) published the poem Tartana, which combined colours with Latinised family names: "... If shining red Campbella's cheeks adorn .... If lin'd with green Stuarta's Plaid we view ... Or thine Ramseia, edg'd around with blue ...." This has sometimes been taken as evidence of early clan tartans, despite possibly just referring to the edging and lining of garments (coloured facings were common on jackets of the time).^[448][bi] Worse for this hypothesis, the Campbell tartans are predominantly green, Stuart/Stewart red, and Ramsay red and green. The extant red Campbell tartans are all modern reconstructions of patterns (that are unlike each other) from portraits;^{[450][451][452]} Stewart/Stuart tartans with significant green date to the early 19th century^{[453][454][455][456][457]} or much later;^{[458][459][460]} and the Ramsay blue hunting sett dates to 1950.^[461]

A Victorian volume, Old and New Edinburgh (1884) by James Grant,^[462] stated that one Rev. Joseph Robertson MacGregor "attired himself in a full suit of the MacGregor tartan" in 1782, upon repeal of the Dress Act. But it misquoted the original source (and contained other errors). The original, A Series of Original Portraits and Caricature Etchings (1842) by John Kay, read: "dressed himself in the Highland costume peculiar to his clan", and says nothing of tartan, much less a suit of clan tartan.^[463] While 1782 is within the late-18th-century range accepted by some researchers for some informal early clan tartans, this is not clear evidence of one.

John Lesley, bishop of Ross, in 1578 wrote a great deal about Highland customs, including dress, but did not include clan tartans (despite later being claimed to have been the original keeper of the Vestiarium Scoticum clan-tartans manuscript, now known to be a 19th-century forgery).^[464] In 1688, William Sacheverell, a Manx politician, described Hebrideans of the Isle of Mull all wearing plaids, but the women in a different style of colour and pattern – not a consistent "clan" tartan.^[250] Rev. Thomas Morer in 1689 described Highland garb in some detail, including tartan plaids and hose (made from the same cloth), but mentions no clan patterns.^[465]Daniel Defoe (c. 1720) wrote also in considerable detail of Highland warriors of the prior century, and noted that the men were organised into "companies, all of a name", each led by "one of their own clan or family", yet he never mentions any distinction between tartans of these different groups, instead describing them all as wearing tartan with red and yellow over-checks,^[237] strongly implying a regional style. This pattern of 17th- through 18th-century writings providing specifics of tartan and Highland dress, but nothing about clan tartans, is consistent.

Contemporary portraits show that although tartan is of an early date, the pattern worn depended not on the wearer's clan, but rather regional style and personal taste. They frequently depict subjects wearing multiple tartans at once.^[431] Nor do the tartans shown match current clan tartans.^[466][467] For example, the famous painting The MacDonald Boys Playing Golf (1740s), attributed usually to William Mosman but sometimes to Jeremiah Davison, shows them wearing five different tartans, and they are not surviving patterns (except as later reconstructions from the painting).^[bj] Period tartans were also often of differing warp and weft (giving more of a striped than checked appearance), unlike modern symmetrical patterns.^[469] Sometimes the portraits were copied, but with tartans that do not match, as if the designs were up to artistic whim.^[470] As Scarlett (1990) put it:^[471]

"[T]hese portraits have one thing in common: in no case does the tartan shown bear any close resemblance to the modern 'Clan' tartan. ... There is a great lack of evidence to show that the pattern of a tartan had any important significance in the early eighteenth century

D. W. Stewart (1893) had also noted this, about both portrait tartans and "examples of tartan fabrics which can be proved to date from the risings of 1715 and 1745".^[422] Many of the portraits by Allan Ramsay the younger show the same shoulder plaid but with colours changed, suggesting it was the artist's own studio prop and used for modelling purposes by his clients who apparently did not care about the tartan pattern.^{[25][175][326]} According to Scottish National Portrait Gallery keeper A. E. Haswell Miller (1956):^[408]

Authentic documentation of the tartan previous to the 19th century is limited to a comparatively small number of contemporary portraits, and is negative so far as it provides any suggestion of heraldic significance or "clan badge" intention.

According to Trevor-Roper (1983):^[472]

contemporary evidence concerning the rebellion of 1745 – whether pictorial, sartorial, or literary – shows no differentiation of clans, no continuity of setts.... Tartans were a matter of private taste, or necessity, only.

David Morier's well-known mid-18th-century painting of the Highland charge at the 1745 Battle of Culloden shows eight Highlanders wearing over twenty different tartans which have been analysed in detail;^[473] very few of the setts painted resemble today's clan tartans,^[304][312] though they are similar to existing samples of tartan cloth from the era.^[474][bk] The method of identifying Highlander friend from foe was not through tartans but by the colour of the bonnet's cockade or ribbon, or perhaps by the different plant sprigs worn in the cockade of the bonnet.^{[184][140][bl][bm]} In particular, the government Highland militia forces wore a badge in the form of a black cockade with red saltire; according to Mackay Scobie (1946), "each individual wore his own Highland dress with varied tartans, with the only uniform part being the 'Hanoverian' cockade and large coloured cross on the bonnet."^[481] A 1745 letter on the Jacobite troops at Culloden describes "all ye Forces as well Horse as foot were in Highland Dress except ye body Guards wh. wore Blue bound wth Red"; i.e., only the bodyguards were wearing a uniform, and it was not of Highland dress.^[482]

One of many tartan legends has it that the Highland-dress ban of the Dress Act was enacted because tartans were used as clan-identifying symbols or uniforms, but not a trace of this idea can be found in period sources. To the contrary, Burt (1727–37) was explicit that English objection to Highland dress (since perhaps 1703–04)^[338] was general, because the garb served to distinguish the Highlanders as a people apart from the Lowlanders and other British (not distinguish Highlander from Highlander).^[483][bn] Defoe (c. 1720) likewise mocked Highland dress as what he saw as a clownish costume that set Highlanders apart from everyone else, not each other.^[237] Similarly, in an account of Jacobite trials, it was asked whether defendants had worn "Highland cloaths" in general, with no mention of clan-identifying patterns.^[484] Extant MacDonald tartan fragments from the Battle of Culloden do not match each other or any current clan tartan named MacDonald.^[480]Lord PresidentDuncan Forbes of Culloden, keen on punishing the Jacobites with disarmament and other penalties, wrote a detailed letter laying out pro and con points (mostly con) regarding the proposed Highland-dress ban before Parliament passed it, yet never indicated anything like clan tartans, something that would have been a key argument to address.^[485]

C. C. P. Lawson (1967) raised a point of logic: "Remembering the continuous clan feuds and the consequent state of more or less perpetual hostilities, a recognisable clan plaid would have been a positive danger to the wearer outside his own territory."^[486] This may explain why the handful of early apparent examples of groups of men in similar tartan seem to have the nature of militia uniforms and are mentioned in the context of "fencible" bodies or outright battle (possibly aside from the 1618 case).^[bo] Lawson also states: "The '45 supplies no evidence that tartans were used as clan insignia .... Relics of those tartans which were worn at Culloden or of the pre-1745 period bear no resemblance to any known modern tartan."^[486] The Lord Lyon King of Arms in 1948, Sir Francis James Grant, wrote that pre-1745 tartans were qualitatively different from those of the 19th century and later.^[487]Scottish United Services Museum curator Dunbar (1979) notes this as well.^[488]

The Jacobite poets wrote much about the rousing appeal of Highland clans and Highland dress, even tartan specifically, but never mentioned clan tartans.^[489] Similarly, multiple large volumes of traditional Highland folklore were collected and published by John Francis Campbell in 1860–62 (revised 1890–93), and Alexander Carmichael (who also collected tartan samples) in 1900, but the period materials in them are devoid of any recorded references to clan tartans^[489] (despite post-dating the popularisation of the notion among city-dwellers and the upper class).

The idea of groups of men wearing the exact same tartan as an identifier is thought to originate (aside, again, from the odd 1618 case) from Highland regiment units in the 18th century, starting with the Black Watch in 1739/1749.^[304][224] According to Trevor-Roper (1983):^[490]

[I]t was probably their use of it which gave birth to the idea of differentiating tartan by clans; for as the Highland regiments were multiplied ... so their tartan uniforms were differentiated; and when the wearing of tartan by civilians was resumed, and the romantic movement encouraged the cult of the clan, the same principle of differentiation was easily transferred from regiment to clan.

Particular regiments were often dominated by men raised from the same clan lands, and this may have blurred the line between regimental uniform and clan-identifying tartan. (And several tartans of extinct regiments survive today as clan tartans.) Newsome (2006) writes: "the practice of clans wearing these regimental tartans may have in fact been the inspiration for the 'clan tartan' system as we now know it."^[224] Telfer Dunbar (1979), on the idea of the early Independent Highland Companies using distinct uniform tartans: "I feel sure that here we have much of the 'clan tartan' origin."^[491] The end of the 18th and beginning of the 19th centuries brought an unprecedented level of influence of military clothing styles, including Highland regimental, on civilian attire (even for women), especially among the social elite connected to regiments.^[350] Some regimental tartans appear to have been named after their commanding officers, and this may be how they came to be associated with family/clan names over time.^[492][378] Banks & de La Chapelle (2007):^[333]

the notion of differentiation of tartan by clans might have evolved from this desire to distinguish on Highland regiment uniform from another. Certainly, its classification for military use laid the groundwork for many subsequent designs and the movement toward uniformity.

Scarlett (1990) also observed the connection to regional or "district" tartans:^[255]

[B]asic patterns prevailed over wide areas and were modified by local weavers for their own ends. It can easily be seen that a local pattern of this kind, made for a captive clientele, might have become identified with the people of that locality who were themselves predominantly of one Clan or family group and its adherents and, when the belief grew up that Clan tartans had been worn since the beginning of time, have become, by retrospection, the Clan tartan of that group. There is no evidence that the Highlanders themselves looked on tartan in that light, however ....

Haswell Miller (1956) similarly noted: "We can ... readily accept that certain dyes would prevail in different regions and that traditional types of pattern might be followed in various parts."^[408]Martin Martin in 1703 had described tartans as being identifiably specific to particular regions, but not clans.^[254] There are numerous cases of tartans loosely associated with districts later becoming clan tartans. The best-documented case^[7] is the Tullibardine pattern, one of the few modern clan tartans that can be traced (at all, not as a clan tartan) to the pre-proscription period.^[326][7] It was long associated with Perthshire, and later adopted as the Murray of Tullibardine clan tartan, but sold by Wilsons as simply "Tullibardine" as late as c. 1830–40, and it was found for sale in a market by W. & A. Smith around 1850, who also said it was worn then by Charles Murray, Earl of Dunmore;^[326] the first record of the pattern as "Murray of Tullibardine" is in their 1850 book.^[7] It appears in at least five early portraits; four date to c. 1740–1750, the first of an unknown female sitter attributed to Cosmo Alexander,^[bp] and three by Allan Ramsay (with the cloth painting completed by Joseph van Aken) which are not of any known Murrays (but of a Campbell, a MacLeod, and a MacDonald).^[326] It is not until 1770 that a known Murray is painted wearing it (John Murray, Earl of Dunmore, by Joshua Reynolds),^[326] which still does not necessarily make it a "clan tartan" at that early a date ("evidence for its historic use by that branch [of Clan Murray] is circumstantial at best").^[7] The oldest version of it differs slightly as to colours and sett from the modern clan version.^[7][bq]

Similarly, according to the Scottish Register of Tartans, the district tartan for Huntly,^[314] originating in more complex form as the personal tartan of a Marchioness of Huntly^[494] (probably Henrietta Mordaunt), was in use as a regional tartan since at least "the '45", and worn at Culloden by clansmen of Brodie, Forbes, Gordon, MacRae, Munro, and Ross, "which gives a strong indication of the greater antiquity of the 'District' setts compared to the Clan tartans."^[494]

Some surviving early records of tartan manufacture are those of the Orphan Hospital Manufactory and Paul's Work, in Edinburgh, for the period 1734–37 and 1751–52; tartans were not named but given numeric designations such as "No. 2nd".^[168] In 1745, the Caledonian Mercury of Edinburgh carried an advertisement for a "Great Choice of Tartans, the newest Patterns" – not clan or even district tartans, but newly devised ones, suggesting a fashion market driven by novelty not supposed "heraldic" traditions. Even clan-tartans booster D. W. Stewart (1893) conceded: "This advertisement, it may be urged, is a stumbling-block in the way of those who argue for the antiquity of clan patterns; for it seems peculiar that, when the city was filled with Highlanders of all ranks and many clans, they should be offered not their ancient setts ...."^[495] Other advertisements for tartan from 1745 to the early 19th century did not mention clans, or focus on the patterns at all, but rather on the forms in which the cloth could be ordered.^[496] Even immediately after the repeal of the Dress Act in 1782, the demand was for "latest patterns and bright colours",^[497] with no hint of a family heraldry aspect.

William Wilson & Son of Bannockburn, just south of the dividing line between the Highlands and Lowlands,^[498] were the first large-scale commercial tartan producers;^[104] founded c. 1765,^[9] they had become the foremost supplier of tartan to the military by around 1770, and the dominant tartan weaver in general.^[339] It was an endeavor that required the introduction of tartan recording, of standardisation of setts and dyes, and of consistency and quality control.^{[9][499][498]} Wilsons corresponded with their agents (especially the son, James Wilson)^[101] in the Highlands to get information and samples of cloth from the various districts to enable them to reproduce "perfectly genuine patterns". Wilsons recorded over 200 setts in addition to ones they designed in-house, collected in their 1819 Key Pattern Book of around 250 setts^[9] (among earlier in-house volumes to the 1770s). These tartans were numbered, named after places, or given fanciful names such as "Rob Roy", later sometimes family names (after prominent members), sometimes foreign names like "Coburg", but usually not those of clans,^{[274][398][500][140]} nor, when they did, often matching present clan patterns.^[501][br] A large proportion of the modern clan tartans, however, can be traced to this work – just often originally with numbers or unrelated names.^[398] The evidence of direct adoption from Wilsons happening frequently completely overwhelms "ancient clan tartans" sentiment.^[bs]

The Scottish National Dictionary, in providing an unusually discursive definition of tartan, includes: "[T]owards the end of the 18th century and largely through the enterprise of Messrs Wilson, weavers in Bannockburn, a series of tartans, each ascribed to a certain clan, was devised and is now accepted as authoritative, though almost entirely unhistorical."^[514] Analysing the direct and strong influence of Wilsons' Key Pattern Book (KPB) on the later adoption of clan tartans , Eslea MacDonald (2012) concluded:^[515]

Some of the 1819 KPB setts no longer retain their original names, others were altered or were the basis for a number of variations which were named or simply numbered .... Whatever their origins, these patterns gave rise to the idea of clan tartans as we know them today. In a very few cases a pattern's origins may have indeed been a lot older than the 1819 KPB but their contemporary names were almost always the work of Wilsons or subsequent writers.

The Cockburn Collection of 56 tartan samples (some of them duplicates) was put together between 1810 and c. 1825 (most likely 1816–25)^[516][398] by Lt.-Gen. Sir William Cockburn, and is now in the Mitchell Library in Glasgow.^[398][517] This collection does ascribe particular family names to many of these setts (probably naming them after prominent individuals),^[516] but only sometimes corresponding to current clan tartan associations (indeed, some patterns that are today associated with particular clans were given multiple different names in the Cockburn Collection).^[bt] There are many conflicts in name-to-pattern associations between this collection and that of the Highland Society of London around the same time.^[516]

Even David Stewart of Garth, who was to become one of the chief proponents of the idea of clan tartans, observed in 1814 only that various heads of families seemed to have selected personal tartans and that there were also district tartans.^[519] When Garth and his Highland Society of London solicited clan tartans from chiefs in 1815 , Col. Alexander Robertson of Struan, Chief of Clan Robertson/Donnachaidh/Duncan, wrote back:^[520]

It does not appear to be appertained, either by tradition or by authentick history, that the different Clans in the Highlands of Scotland, wore any distinctive pattern or tartan. It is well known that they all had particular Colours, or Standards, emblematical of some of their most honourable attachments, but as far as I have been able to discover, they wore no uniform Garb.

At the beginning of the 19th century, a letter from an Inverness tailor to Wilsons of Bannockburn requested fine tartan cloth to be used for women's clothing, because the fashion was to wear husbands' regimental tartans (not clan tartans).^[358] In 1829, responding negatively to the idea of Lowland and Borders "clans" wearing their own tartans, Sir Walter Scott – who was instrumental in helping start the clan-tartans fervour in the first place – wrote "where had slept this universal custom that nowhere, unless in this MS. [the draft Vestiarium Scoticum, published ultimately in 1842] is it even heard of? ... I would rather suppose that the author had been some tartan-weaver zealous for his craft, who wished to extend the use of tartan over the whole kingdom."^[521] Also in the same year, he wrote: "The idea of distinguishing the clans by their tartans is but a fashion of modern date in the Highlands themselves".^[522]

Another of the tartan legends has it that Alexander Gordon, 4th Duke of Gordon, commissioned the design of a clan tartan based on Black Watch in 1793, kept one of three designs, then passed the other two on to cadet branches of the family.^[523] This tale can be traced in unembellished form to 1793 records of weaver William Forsyth of Huntly which do not say this at all, only that Forsyth provided three potential designs for a regiment tartan, with yellow over-checks in various configurations, of which the Duke selected no. 2 for the unit, the 92nd Gordon Highlanders.^[385]

Scarlett (1990) surmises that there must have been some informal clan tartans – a confluence of district tartans that had become associated with particular families, and adoptions of regimental uniform tartans by them – by the late 18th century, otherwise there is no explanation for where Stewart of Garth got the idea.^[524] Scottish United Services Museum curator Maj. I. H. Mackay Scobie (1942),^[410] Haswell Miller (1947),^[525] and Barnes & Allen (1956),^[92] also zeroed in on this timeframe. Eslea MacDonald (2010-11) observes, for example, the Murrays using the common Tullibardine regional pattern in portraits and in bed hangings at their clan seat, Blair Castle, 1770 – c. 1780 and possibly earlier.^[326] Telfer Dunbar (1979), considering the 1703–04 Grant proclamation and the early regiments, suggests that "any uniformity of tartan was only to be found in an organised body of troops, or the 'tail' or following of a chief."^[440] These possible comparatively early, informal clan tartans of the late-18th-century simply cannot usually be identified (when they survived) until the early 19th century.

It has been suggested by a modern chief of Clan Campbell and another of the clan executives that the clan had informally adopted what is now known as old Campbell or Black Watch tartan by the early 19th century, because so many of their men were already wearing it as part of regimental uniform^[416] (three of the Independent Highland Companies that amalgamated into the Black Watch regiment in 1739–1751 were Campbell units).^[491] Some time in or after 1806, when he became clan chief, the city-dwelling politician George Campbell, 6th Duke of Argyll, created his own personal tartan, of Black Watch with a thin over-check of white and yellow added,^[526] "to differentiate himself from the rest of the Campbells", i.e. because they were already so often wearing Black Watch.^[416] This essentially may have been one of the earliest attested surviving clan tartans (and the duke's variant was an early declared personal tartan of a noble).^[bu]

The idea arose among Scottish expatriates (especially in the Celtic societies, which encouraged members to wear "appropriate" tartans),^[527] eager to "preserve" Highland culture,^{[9][527][528]} that tartans had traditionally been named and that the names represented clan affiliations.^[9] Among them was Maj.-Gen. David Stewart of Garth, a Black Watch veteran and vice-president of the Highland Society of London^[529] (founded 1778).^[398] He and fellow members Sir John Sinclair and Andrew Robertson were among the first proponents of the idea of clans being identified by tartans, despite the lack of evidence.^{[529][530][531][516][bv]} The society also counted among its members the Prince of Wales^[533] (the future George IV, who was to become instrumental to clan "tartanry" in 1822) and two dukes, among various itinerant actual Scots^[534] – including James Macpherson of "Ossian" fame (or infamy).^[535]

On 8 April 1815, the society resolved that the clan chiefs each "be respectfully solicited to furnish the Society with as much of the Tartan of his Lordship's Clan as will serve to Show the Pattern and to Authenticate the Same by Attaching Thereunto a Card bearing the Impression of his Lordship's Arms."^[536] Many had no idea of what their tartan might be or whether they had one,^[537] some provided only a vague description, and some claimed they had none.^[533] But plenty were keen to comply and to provide authentic signed and sealed samples;^{[536][533][538]} many (possibly most) turned to Wilsons of Bannockburn for a design,^[527][503] while some directly adopted a regimental tartan as their own,^[398][9][bw] and still others adapted designs from old portraits of clan nobles.^[533][bx]Alexander Wentworth Macdonald, Baron Macdonald, wrote back to the society: "Being really ignorant of what is exactly The Macdonald Tartan, I request you will have the goodness to exert every Means in your power to Obtain a perfectly genuine Pattern, Such as Will Warrant me in Authenticating it with my Arms."^[536] Finding no agreement within his clan on a pattern, Robertson of Struan ended up adopting the regimental tartan of the Loyal Clan Donnachie (Robertson) Volunteers; being based on the Black Watch pattern, it could not pre-date the late 18th century.^[541] On the other hand, Sir John Macgregor Murray of Clan Gregor, who had spent most of his life in England and India, was writing instructions on the use of his clan's tartan by December 1818.^[542] In 1819, Wilsons were engaged in correspondence to "send ... specimens of all coloured Tartans used by these Clans ...said to exceed thirty in number", to a writer in Italy preparing a book on clan tartans;^[543] the same year, they also produced their Key Pattern Book of over 200 tartans (representing only a fraction of their total tartan output, presumably the most marketable designs, and not always under the same names as found in contemporary collections of Wilsons' tartan samples such as the Cockburn collection and that of the Highland Society).^[544]

According to Trevor-Roper (1983), Wilsons were in a direct "alliance" with the Highland Society of London by 1819; the former saw a great marketing opportunity, and the latter provided a veneer of respectability as Wilsons helped the society pin tartans to clan names.^[545][546] Banks & de La Chapelle (2007) concur: "The Wilson firm worked in tandem with the Highland Society, preparing tartan samples for the latter to certify as belonging to one clan or another."^[501] Clan nobles (who sometimes contradicted each other, within the same clan, on what their tartan was or should be)^[547] were apparently also "ready to adopt changes at the mere dictation of fancy" to improve designs.^[548] From the "authentications" they received 1815–26, the society built up a clan-tartan collection (now in the National Museum of Scotland), with 34 authenticated specimens and about 40 others.^{[533][549][by]} Other such societies generated more interest, belief, and demand.^[550] According to the analysis by Eslea MacDonald (2012), "Most of the pieces sealed [by clan chiefs] and deposited with the Society at that time were patterns woven, and in the majority of cases appear to have been designed, by Wilsons. This obviously means they could not have existed prior to c1765 when William Wilson started his business."^[541] So many of Wilsons' stock tartans from their Key Pattern Book of 1819 were being renamed for clans that J. C. Thompson (1992) wrote: "Clearly the naming of tartans was just getting started in 1819",^[140] and: "There was nothing people wanted more than an ancient clan tartan system, and they were determined to have one."^[551] By 1821, advertisements for tartan cloth had shifted to include language like "true", "warranted", and "original", and began to stress antiquity and family connections.^[552]

The 1822 visit of George IV to Scotland, in Highland garb and with a great deal of tartan-festooned public ceremony (arranged by Stewart of Garth and romanticist writer Sir Walter Scott of the Celtic Society of Edinburgh), had a profound tartan-boosting effect, including the invention of new clan-specific tartans to suit^{[553][398][554]} (or renaming of old tartans to have clan names),^[9][555] as clan chiefs had been asked to attend in clan tartans.^[9] It caused a boom in the tartan-weaving business,^[502] and a broader public notion that tartans should be named for families.^[398][9] "When these two [Scott and Stewart of Garth] stage-managed the King's visit ... they fixed the Clan Tartan idea in the public mind."^[555] Wilsons' pattern book in 1822 had expanded significantly with tartans named for clans, in addition to all their numbered setts.^[513] According to R. Martin (1988), Wilsons and other weavers were made aware of the king's planned visit three or four years in advance, and had all that time to pad their catalogues with additional designs and to assign clan names to patterns often "probably picked entirely out of the air."^[556] He added that "anyone looking at the tartan pattern books of 1819 to 1822 would have realized the cacophony of different names for the same [pattern], the chaos of clan attributions, and the complete capriciousness of that association."^[557] A telling letter from a tailor, archived among the Wilsons papers, to the company in 1822 asked: "Please send me a piece of Rose tartan, and if there isn't one, please send me a different pattern and call it Rose."^[504]

By 1824, an invitation to the Atholl Gathering, one of the earliest of the modern Highland games festivals, made it clear that participants should arrive "in the plaids or Tartans of their Clans".^[558] In 1829, Sir Thomas Dick Lauder complained to Walter Scott about all the "uncouth, spurious, modern [tartans] which are every day manufactured, christened after particular names, and worn as genuine",^[559] and also of "clans ... at this moment ignorantly disputing for the right to the same tartans which in fact belong to none of them but are merely modern inventions for clothing Regimental Highlanders".^[560] Scott himself was backpedalling away from what he had helped create, and was suspicious of the recent claims about "ancient" clan tartans: "it has been the bane of Scottish literature and disgrace of her antiquities, that we have manifested an eager propensity to believe without inquiry and propagate the errors which we adopt too hastily ourselves."^[561]

A wave of highly dubious books were published, all purporting to reveal true clan histories and tartans; they presented little in the way of evidence, but they caused enthusiastic adoption of clan tartans. The first of these, in 1831, was The Scottish Gaël or Celtic Manners, as Preserved Among the Highlanders by James Logan, containing 54 tartans (based on Wilsons' collection, that of the Highland Society of London, and other sources he alleged but did not name, plus some he collected or devised himself); the author ignored advice from Wilsons on which were actually old tartans, and included some erroneous, fictitious, and incomplete setts.^{[563][564][bz]} He also included untenable assertions about the designs' antiquity; "Logan took the line that everything Highland was rooted impossibly far in the past", and was mocked in The Pall Mall Gazette for it.^[555] Meanwhile, Wilsons and other weavers simply adopted some patterns from his book due to demand,^{[565][502][566]} and also took to inventing all-new "clan tartans" to keep up with the growing market for patterns associated with names.^[567] The archived correspondence of Wilsons in the 1830s shows that the company was frequently pressured by merchants for the "truest" and "real" clan patterns.^[568] Logan, despite himself being involved in sham clan tartanry, observed that "fanciful varieties of tartan ... were being passed off as genuine" by Wilsons and other weavers.^[504]

Logan was followed in 1842 by Vestiarium Scoticum by the so-called Sobieski Stuarts, purporting to contain 75 centuries-old clan tartans, illustrated in great detail but from vague textual descriptions.^[569] Although it is now known to have been largely a forgery,^{[570][571][ca]} many of the visual tartan designs in this "final – and fantastic – codification"^[571] of clan tartans were nevertheless adopted and still survive as accepted tartans of clans,^[575][576] especially for Lowland clan names (which had hitherto never been associated with tartan or Highland garb at all).^{[398][182][577][578]} Starting in 1822, Borders families had been redefining themselves as clans, and the book encouraged more of them to take on clan tartans and open clan societies.^[579] Modern critics have even praised the lasting socio-cultural accomplishement of the Sobieski-Stuarts' works in helping establish a systemic clan-tartans legend while recognizing the bogus nature of their material.^[cb]

Trevor-Roper (1983) believed that the Sobieski Stuarts had been in direct communication with manufacturers like Wilsons, and were advising clan chiefs on which tartans to choose, from as early as 1819;^[581] J. C. Thompson (1992) agreed.^[551] Dick Lauder certainly said they were doing so by 1829, and that Wilsons were already weaving many Sobieski Stuart samples by that year;^[582] the company's own records the same year confirm orders for designs from the Sobieski Stuarts.^[583]Vestiarium was followed soon after by The Costume of the Clans published by the Sobieski Stuarts in 1845;^[565] the illustrations it provided, allegedly based on portraits, have proven to be largely a mixture of error and invention.^[584] By 1849, John Sobieski Stuart was in discussion with a publisher to produce a new, cheaper edition of Vestiarium, in a series of small volumes "so that it might be rendered as available as possible to manufacturers and the trades in general concerned in Tartan ... and it was for the[ir] advantage and use ... that I consented to the publication." The same letter also proposed binding the manufacturers by contract to produce tartans that conformed exactly to the Sobieski Stuarts' specifications.^[585]

Weavers like Wilsons were complicit, not passive, in the tartan boom. They had lost much of their military and export markets after major wars ended and colonies in the Americas and elsewhere had become more self-sufficient.^[508] "The concept of differentiated clan tartans, newly popularized, was codified and developed by canny manufacturers .... Since the repeal of the [Dress Act], these tartan makers saw the prospect of a vast new market."^[275] According to Alastair Campbell of Airds:^[415]

One factor which has been decisive throughout the history of the development of the modern system [of clan tartans] has been the influence of the tartan manufacturers .... As with any marketing organisation it was important to maintain a steady flow of "new products", and every year new patterns were produced .... The idea of individual tartans providing a clan or family identity was a most attractive one, which was adopted enthusiastically by both wearer and seller alike.

This heavy promotion for decades of the clan-tartans idea has been described as "inciting a rush to lay claim to the tartan to which one's family was 'entitled'".^[586] Other 19th-century clan-tartan works followed.^[575] Logan (by then president of the Highland Society of London)^[581] returned, with illustrator Robert Ranald McIan, with The Clans of the Scottish Highlands in several volumes 1843–1849, which had inconsistently hand-coloured portraits of chiefs in clan tartans, which he stated were "acknowledged by the present chiefs and clans".^[398]The Clans of the Highlands of Scotland in 1850 by Thomas Smibert drew heavily on Wilsons' patterns and on Logan.^[587] In the same year, Authenticated Tartans of the Clans and Families of Scotland by William & Andrew Smith was based on trade sources such as Wilsons, competing mill Romanes & Paterson of Edinburgh, and army clothier George Hunter's pre-1822 collection of setts (and some consultation with historian W. F. Skene).^[587][420] Also in 1850, Gen. James Browne published History of the Highlands and the Highland Clans, another Vestiarium knock-off.^[581]

In 1871, Gaelic folklorist and Highland dress fancier John Francis Campbell of Islay wrote in Clan Tartans:^[588]

I have come to the conclusion that Sir Walter Scott and my friends the Editors of the Vestiarium Scoticum and Scotch Manufacturers of tartans are together responsible for the present flourishing and luxuriant crop of brilliant clan tartans .... I do not believe that the distinctions which are now made as to Clan Tartans ever prevailed at all, till Tartan became an important manufacture in Scotland in the reign of George the 4th

J. Claude produced the tartan pattern sample book Clans Originaux in Paris c. 1880, and some tartans were adopted from it,^[cc] though its 185 samples were mostly of already-known tartans.^[18] A second edition of The Costume of the Clans was published in 1892.^[591] Another influential book was Donald W. Stewart's Old & Rare Scottish Tartans (1893), which included swatches of fabric; several accepted clan tartans date to this work.^[592]

Books of this era also introduced lists of alleged clan septs, families of different surnames (often of English, Norman, or other non-Gaelic derivation) supposedly linked to particular clans as "extended family". It was a means of greatly increasing tartan sales by attaching many more names to extant tartan designs, but not well-grounded in any historical reality.^{[593][594][411]} Two such works, both published by W. & A. K. Johnston were: Tartans of the Clans and Septs of Scotland by James Grant in 1886, revised by Henry Whyte in 1906 in more of a picture-book format (three tartans make their first appearance in the 1886 edition,^[595] and various more in the 1906 version, with no provenance);^[596] and What Is My Tartan? or, The Clans of Scotland, with Their Septs and Dependents by Adam Frank in 1896.^[398]

The romanticised notion of clan tartans had become deeply embedded in the Scottish imagination and further afield.^[182][597] "[I]t all got mixed up in the public mind and the myth of tartan as a kind of heraldry became established, not only in the eyes of outsiders, even the Clansfolk believed it".^[598] On the cusp of the Scottish Renaissance and Gaelic Revival, most clans (including major Lowland families) had been assigned and had generally accepted one or more tartans by the late 19th century.

The first Edwardian book on the subject (aside from a larger 1906 "library edition" of Whyte as The Scottish Clans and Their Tartans with Notes),^[596] was Frank Adam's 1908 The Clans, Septs & Regiments of the Scottish Highlands, which remains in print today (though in drastically edited form, by Sir Thomas Innes of Learney).^[398][599] A variety of books, with colour plates, had been affordably and widely published about clan tartans by the mid-20th century. Three popular ones were The Clans and Tartans of Scotland by Robert Bain, 1938 (the first to use photographic halftone prints; revised and updated many times through 1983);^[600]The Tartans of the Clans and Families of Scotland by Innes of Learney (later to become the Lord Lyon King of Arms as well as a founder of the Scottish Tartans Society),^[601] 1938, advancing some clan-tartanry ideas his Lord Lyon predecessor Sir Francis James Grant considered "humbug";^[599] and The Scottish Clans & Their Tartans published by W. & A. K. Johnston, 1945 (later editions re-titled The Scottish Tartans with Historical Sketches, edited by Innes of Learney), and based on previous works by Grant and Whyte. Many others followed in successive decades.^[398]

The mass-market books (some with over 200 tartans illustrated) did much to cement the idea of clan tartans in the public imagination, as well as to consistently anchor particular tartans to particular clans. And the works were in more general agreement with one another than had been the Victorian "authorities".^[cd] They also simultaneously increased the number of clans with their own assigned tartans, and reduced the number of tartans claimed to be those of certain clans to a more manageable number, probably after consultation with clan chiefs and clan society officers. They did, however, typically include sept lists, which today are widely regarded as bogus^[593] (though many present-day clan associations still use them, as a means of attracting larger membership).

Almost every extant clan (with or without a chief) had at least one tartan associated with it by this era. Many clans have several well-accepted tartans. Sometimes they represent different branches of the family; e.g., there are separate tartans for Campbell of Breadalbane, Campbell of Cawdor, and Campbell of Loudoun, in addition to the general "old" Campbell tartan. In other cases, they are (at least ostensibly) for specific purposes such as hunting, mourning, formal dress occasions, or Highland dance competition; e.g., the MacFarlane dress^[603] and hunting tartans^[604] are different.

An important, more scholarly work was 1950's The Setts of the Scottish Tartans by Donald C. Stewart^[605][ce] (son of the aforementioned D. W. Stewart).^[398] The younger Stewart has been hailed as "the founder of serious tartan research"; originated now-standard methods for indexing tartans; and would go on to help expose the Vestiarium Scoticum as a fraud, in Scotland's Forged Tartans, co-authored with J. Charles Thompson in 1980.^[398][607]